Αν δεν συναίβεναν τα επεισόδια με τους ιθαγενείς του Αμαζονίου την περασμένη Τετάρτη στο Μπελέμ της Βραζιλίας -ουσιαστικά μια δυναμική διαμαρτυρία ευάλωτων ανθρώπων- έξω από τις πύλες της 30ής COP, της Συνόδου Κορυφής για το Κλίμα, ίσως ο κόσμος να μην μάθαινε καν ότι διεξάγεται αυτή η διάσκεψη.
Είναι τόσο πολλά -και πυκνά- τα γεγονότα που αποσπούν την προσοχή: ο νέος εξοπλιστικός παροξυσμός, η οικονομική πίεση και εξάντληση, το shutdown στη Αμερική, τα mail του Επστάιν, οι εμπορικοί πόλεμοι, οι έριδες στον σκληρό πυρήνα των ελίτ...
Για άλλη μια φορά οι ηγεσίες, ειδικά εκείνες των πλουσιότερων χωρών, καλούνται να... ξεβολευτούν από τη μακαριότητά τους και ν’ αναλάβουν τις ευθύνες που τους αναλογούν βοηθώντας έμπρακτα τα λιγότερα αναπτυγμένα έθνη να προσαρμοστούν στις συνθήκες της κλιματικής κρίσης και των απαιτήσεων που αυτή δημιουργεί.
Οι ιθαγενείς διαδηλωτές δεν έκαναν τίποτα περισσότερο από το να υπερασπιστούν τη γη τους, το περιβάλλον τους, τις ρίζες της ζωής τους. Η διαμαρτυρία τους ήταν ένας τρόπος να δείξουν την απελπισία τους, την αγωνία τους για τη σωτηρία των πνευμόνων του πλανήτη, των τροπικών δασών. Με αντιπροσωπείες 190 χωρών απ’ όλο τον κόσμο να συζητούν για τις επόμενες δύο εβδομάδες μέσα σε μια αίθουσα το μεταβαλλόμενο παρόν και το αβέβαιο μέλλον του κόσμου καθώς η παγκόσμια υπερθέρμανση συνεχίζεται, αυτό που ήθελαν πραγματικά ήταν ν’ ακουστεί η φωνή τους.
Διότι η COP30 είναι κομβικής σημασίας. Όχι λόγω του «επετειακού» χαρακτήρα της, της συμπλήρωσης τριάντα χρόνων προσπαθειών να αποτραπεί το πλέον ζοφερό σενάριο της κλιματικής κατάρρευσης. Ούτε επειδή η διοργανώτρια χώρα, η Βραζιλία, θέλει να αναδείξει ένα παγκόσμιο γεγονός μείζονος σημασίας αλλά και με την ευκαιρία να επιδείξει την ικανότητά της στις παγκόσμιες πρωτοβουλίες γεφυρώνοντας τα χάσμα Βορρά-Νότου, τουλάχιστον στην κλιματική διπλωματία.
Αποτρέποντας τα χειρότερα (;)
Πέρα απ’ αυτά, η COP είναι η πλέον αρμόδια συλλογικότητα υψίστου βαθμού όπου κυβερνώντες απ’ όλο τον πλανήτη θα θέσουν επί τάπητος τα σχέδιά τους για να αποτρέψουν την κλιματική κρίση να γίνει ανεξέλεγκτα καταστροφική. Μπορεί να ακούγεται κοινότοπο αυτό, αλλά πράγματι διακυβεύονται πολλά σε αυτή τη σύνοδο.
Η περασμένη χρονιά ήταν η πιο ζεστή που έχει καταγραφεί ποτέ ιστορικά, σηματοδοτώντας το κλείσιμο μιας δεκαετίας πρωτοφανούς ζέστης, οι επιπτώσεις της οποίας πλήττουν ήδη τον πλανήτη, από ισχυρούς τυφώνες και συχνότερες πλημμύρες μέχρι επίμονους καύσωνες και φονικές πυρκαγιές. Η ζώνη της Μεσογείου έχει έρθει αντιμέτωπη πολλές φορές μ’ αυτό το καταστροφικό πρόσωπο της κλιματικής κρίσης τα τελευταία χρόνια, ειδικά καθώς οι αποτρεπτικές πολιτικές «πάσχουν» από ανεπάρκεια και έλλειψη κεντρικού σχεδιασμού.
Η πλατφόρμα του Climate Action Tracker δημοσίευσε την τελευταία παγκόσμια έκθεσή της για την παγκόσμια υπερθέρμανση, επιβεβαιώνοντας ότι το επικρατέστερο σενάριο αυτή τη στιγμή.
Πέρα απ’ αυτά, η COP είναι η πλέον αρμόδια συλλογικότητα υψίστου βαθμού όπου κυβερνώντες απ’ όλο τον πλανήτη θα θέσουν επί τάπητος τα σχέδιά τους για να αποτρέψουν την κλιματική κρίση να γίνει ανεξέλεγκτα καταστροφική. Μπορεί να ακούγεται κοινότοπο αυτό, αλλά πράγματι διακυβεύονται πολλά σε αυτή τη σύνοδο.
Η περασμένη χρονιά ήταν η πιο ζεστή που έχει καταγραφεί ποτέ ιστορικά, σηματοδοτώντας το κλείσιμο μιας δεκαετίας πρωτοφανούς ζέστης, οι επιπτώσεις της οποίας πλήττουν ήδη τον πλανήτη, από ισχυρούς τυφώνες και συχνότερες πλημμύρες μέχρι επίμονους καύσωνες και φονικές πυρκαγιές. Η ζώνη της Μεσογείου έχει έρθει αντιμέτωπη πολλές φορές μ’ αυτό το καταστροφικό πρόσωπο της κλιματικής κρίσης τα τελευταία χρόνια, ειδικά καθώς οι αποτρεπτικές πολιτικές «πάσχουν» από ανεπάρκεια και έλλειψη κεντρικού σχεδιασμού.
Η πλατφόρμα του Climate Action Tracker δημοσίευσε την τελευταία παγκόσμια έκθεσή της για την παγκόσμια υπερθέρμανση, επιβεβαιώνοντας ότι το επικρατέστερο σενάριο αυτή τη στιγμή είναι πως ο κόσμος οδεύει προς μια αύξηση της μέσης θερμοκρασίας κατά 2,6 βαθμούς Κελσίου μέχρι το τέλος του αιώνα. Η πρόβλεψη βασίζεται στον συνυπολογισμό των πιο πρόσφατα κατατεθέντων Εθνικά Καθορισμένων Συνεισφορών (NDC) από 100 χώρες, πριν από την COP30. Το επίπεδο των 2,6 βαθμών σηματοδοτεί βελτίωση σε σχέση με τις προβλέψεις των 3,6 βαθμών που έγιναν το 2015, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί «ασφαλής ζώνη». Όμως τι σημαίνουν όλα αυτά και πώς διαμορφώνουν τη μεγάλη εικόνα;
Το 1992 περισσότερες από 150 χώρες υπέγραψαν τη συνθήκη του ΟΗΕ για τον περιορισμό της «ανησυχητικής» -ακόμη τότε- αύξησης της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη. Η πρώτη COP -Conference Of the Parties, «Διάσκεψη των Μερών»- των χωρών που υπέγραψαν τη συμφωνία πραγματοποιήθηκε στο Βερολίνο το 1995. Έκτοτε, τα συμμετέχοντα μέρη συνέρχονται σχεδόν κάθε χρόνο.
Η καθοριστική στιγμή αυτής της άνευ προηγουμένου παγκόσμιας προσπάθειας ήταν το 2015, όταν στην COP21 του Παρισιού περισσότερες από 190 χώρες ενέκριναν τη δεσμευτική συμφωνία για τη συγκράτηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη στον 1,5 βαθμό Κελσίου σε σχέση με τα επίπεδα της προβιομηχανικής εποχής. Η συμφωνία ήταν από κάθε πλευρά μοναδική και ιστορική. Ωστόσο, σε μεγάλο βαθμό έθεσε περισσότερο ένα όραμα παρά έναν σαφή και λεπτομερή οδικό χάρτη για την επίτευξη του στόχου. Ο χάρτης έμελλε να καθοριστεί στην πορεία, με τις συμμετέχουσες χώρες να δεσμεύονται να υποβάλλουν εθνικά σχέδια για τη μείωση των εκπομπών άνθρακα κάθε πέντε χρόνια, τις λεγόμενες Εθνικά Καθορισμένες Συνεισφορές (NDC), ώστε να κρατηθεί σταθερή η πορεία προς τον στόχο του 1,5 βαθμού.
Χαμένοι στην... αμέλεια
Τα NDC υποβάλλονται από κάθε χώρα ξεχωριστά, με τις κυβερνήσεις να παρουσιάζουν τα μέτρα που λαμβάνουν και υλοποιούν για περαιτέρω μειώσεις των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και την προσαρμογή στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Είναι υποχρεωτικό νομικά τα σχέδια να υποβάλλονται κάθε πέντε χρόνια και κάθε χώρα δεσμεύεται να παρουσιάζει ολοένα πιο φιλόδοξους στόχους σε κάθε επόμενη υποβολή με στόχο τη διατήρηση της πορείας προς τον περιορισμό της θερμοκρασιακής ανόδου στον 1,5 βαθμό Κελσίου.
Η COP30 σηματοδοτεί τον τελευταίο κύκλο αυτών των κρίσιμων υποβολών σχεδίων NDC. Όμως για ακόμα μία φορά φαίνεται πως οι πολιτικές για το κλίμα δεν έχουν προτεραιότητα. Οι χώρες έπρεπε ως τον περασμένο Φεβρουάριο, που ήταν η καταληκτική ημερομηνία, να είχαν υποβάλει τα σχέδιά τους για νέες μειώσεις των εκπομπών με χρονικό ορίζοντα το 2035. Ωστόσο, άνω του 90% των κυβερνήσεων δεν ήταν συνεπείς στην υποχρέωσή τους αυτή! Σήμερα οι περισσότερες χώρες έχουν υποβάλει τα σχέδιά τους, αλλά ορισμένες, συμπεριλαμβανομένων κάποιων από τους μεγαλύτερους ρυπαντές όπως η Ινδία, δεν το έχουν κάνει ακόμη. Επόμενο είναι ότι κάτω από τέτοιες συνθήκες η σύνοδος του Μπελέμ είναι δύσκολο να βρει τον δρόμο της.
Η κατάσταση είναι επείγουσα: Οι παγκόσμιες εκπομπές συνεχίζουν να αυξάνονται, η αποψίλωση των δασών επιταχύνεται σε πολλά μέρη του κόσμου, τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται διαρκώς συχνότερα.
Σε έκθεση που δημοσιεύθηκε αυτόν τον μήνα ο ΟΗΕ αναφέρει ότι οι εθνικές δράσεις για το κλίμα έχουν ήδη καθυστερήσει πολύ. Ως εκ τούτου, είναι βέβαιο πως ο στόχος του 1,5 βαθμού Κελσίου δεν θα επιτευχθεί, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Με βάση τα τρέχοντα, ο κόσμος οδεύει προς μια αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 2,8 βαθμούς. Εφόσον τηρηθούν οι νέες δεσμεύσεις των κυβερνήσεων, αυτή η αύξηση θα μπορούσε να περιοριστεί στους 2,3 έως 2,5 βαθμούς.
Το Climate Action Tracker επισημαίνει στην αναφορά του ότι, ενώ ο ρυθμός αύξησης των εκπομπών έχει επιβραδυνθεί, οι εκπομπές από την καύση ορυκτών καυσίμων εξακολουθούν να αυξάνονται, επί του παρόντος κατά 1% ετησίως. Από την άλλη, η έκθεση προβλέψεων της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας εκτιμά ότι οι εκπομπές αναμένεται να κορυφωθούν έως το 2030. Σε κάθε περίπτωση, με τόσο ανησυχητικές προοπτικές για την πορεία ανόδου της παγκόσμιας θερμοκρασίας τα στοιχεία αυτά προκαλούν περισσότερη ανησυχία παρά ανακούφιση.
Υπενθυμίζεται ότι ο στόχος για απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα τέθηκε επίσημα για πρώτη φορά σε τελική συμφωνία της COP μόλις το 2023. Δύο χρόνια αργότερα ο κόσμος είναι πολύ διαφορετικός, οι αφηγήσεις έχουν αλλάξει, η εγκατάλειψη του πετρελαίου και του αερίου προβάλλεται ως ένας περισσότερο πολιτικός παρά κλιματικός στόχος. Πολλές χώρες σπεύδουν να εκμεταλλευτούν τα πετρελαϊκά αποθέματά τους και τα συμφέροντα που επικεντρώνονται στους ορυκτούς υδρογονάνθρακες εξακολουθούν να είναι ισχυρά.
Ταυτόχρονα όμως η απαίτηση για δράση μεγαλώνει και διευρύνεται. Οι προηγούμενες COP είχαν ως αποτέλεσμα συμφωνίες και πλαίσια, όμως τώρα είναι φανερή η πίεση για εφαρμογή όσων έχουν συμφωνηθεί, για απτά αποτελέσματα, όχι για υποσχέσεις και διακηρύξεις. Περισσότερο απ’ όλα ένα αίτημα είναι κυρίαρχο αυτή τη στιγμή: δικαιοσύνη.
Ποιος θα πληρώνει για την κλιματική κρίση
Η κλιμακούμενη διαμάχη σχετικά με το πόσα χρήματα θα πρέπει να δώσουν οι πλουσιότερες χώρες στις φτωχότερες για να τις βοηθήσουν να αντιμετωπίσουν την κλιματική κρίση και να προσαρμοστούν στις δυσανάλογες γι’ αυτές επιπτώσεις κάθε άλλο παρά προβλέπεται να διευθετηθεί και σ’ αυτή τη σύνοδο.
Πέρυσι στην COP29 στο Αζερμπαϊτζάν συμφωνήθηκε η συνεισφορά των πλούσιων να φτάσει τα 300 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως έως το 2035. Το πιο φιλόδοξο πλάνο είναι η ενίσχυση αυτή να φτάσει το 1,3 τρισ., αντλώντας κεφάλαια από μεγαλύτερο εύρος πηγών.
Ένας οδικός χάρτης για την αύξηση της χρηματοδότησης προς τις λιγότερες αναπτυγμένες χώρες παρουσιάστηκε την περασμένη εβδομάδα και θα αποτελέσει τη βάση αυτού που πιθανότατα θα αποδειχθεί ως ακόμη ένα σκληρό παζάρι. Η ιδέα ανήκει στην κυβέρνηση του Λούλα ντα Σίλβα, που ως προεδρεύουσα της συνόδου ξεδίπλωσε τον αποκαλούμενο «Χάρτη Πορείας από το Μπακού στο Μπελέμ» με στόχο την αύξηση των παγκόσμιων ροών χρηματοδότησης για το κλίμα προς τα ασθενέστερα έθνη στα 1,3 τρισ. δολάρια ετησίως έως το 2035.
Το διακύβευμα είναι σοβαρό και καθοριστικό για την πορεία των πραγμάτων. Θα φανεί κατά πόσο οι υποσχέσεις για βοήθεια θα μετατοπιστούν από τα λόγια στα έργα, από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις σε σοβαρές δράσεις, τόσο σε κλίμακα και σε ταχύτητα όσο και σε διαφάνεια. Χωρίς αξιόπιστες και μεγάλες ροές χρηματοδότησης, ειδικά για την προσαρμογή στις συνθήκες της κλιματικής κρίσης και την ενεργειακή μετάβαση, οι λιγότερο αναπτυγμένες χώρες δεν θα είναι ικανές να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους ή να προστατεύσουν τις ευάλωτες κοινότητές τους. Ο κίνδυνος δεν είναι απλώς η μη επίτευξη του στόχου του 1,5 βαθμού Κελσίου. Είναι η απώλεια της εμπιστοσύνης στη συλλογική διαδικασία, στην ηθική υποχρέωση του δίκαιου επιμερισμού της ευθύνης και του κόστους.
Το αίτημα της «δίκαιης μετάβασης» σε οικονομίες χαμηλών εκπομπών άνθρακα χωρίς αποκλεισμούς και προστατεύοντας τις ευάλωτες κοινότητες, τους αυτόχθονες, τις γυναίκες, τις τοπικές κοινότητες είναι κεντρικής σημασίας σε όλη την ιδέα της συλλογικής δράσης για το κλίμα. Αν η μετάβαση θεωρηθεί άδικη, π.χ. με οφέλη που πηγαίνουν σε πλούσια έθνη ή εταιρείες και βάρη που πέφτουν στις πλάτες των φτωχών λαών, ο κίνδυνος να ξεθωριάσει το όραμα της κλιματικής διάσωσης και να αποδυναμωθούν τα μέτρα που λαμβάνονται στ’ όνομά της είναι άμεσος και ορατός. Η COP του Μπελέμ πρέπει να δείξει πως η σωτηρία του πλανήτη και ο δίκαιος επιμερισμός των βαρών που συνεπάγεται συμβαδίζουν.
Προσδοκίες για απτά αποτελέσματα
Η ατζέντα της συνόδου είναι μεγάλη και φιλόδοξη. Το σχετικό πρόγραμμα της βραζιλιάνικης προεδρίας έχει θέσει προς συζήτηση έξι θεματικούς άξονες για την λεγόμενη «Ατζέντα Δράσης»: Ενέργεια, βιομηχανία και μεταφορές - δάση, ωκεανοί και βιοποικιλότητα - γεωργία και συστήματα τροφίμων - πόλεις, υποδομές και νερό - ανθρώπινη και κοινωνική ανάπτυξη - «οριζόντια θέματα».
Η βεντάλια έχει ανοίξει, αλλά πέρα από τη μεγάλη ατζέντα, λόγω συνθηκών, συγκυριών και συμβολισμών, η COP30 είναι κάτι περισσότερο από ένας ακόμη «γύρος συνομιλιών για το κλίμα». Οι προσδοκίες για απτά αποτελέσματα είναι μεγάλες, οι απαιτήσεις για έργα και δράση, επιτακτικές και σαφείς.
Η πόλη που τη φιλοξενεί βρίσκεται στην περιοχή του Αμαζονίου, είναι μια πύλη προς το αχανές τροπικό δάσος, το διαχρονικό σύμβολο της φύσης και της βιοποικιλότητας που λειτουργεί ως μια διαρκής υπενθύμιση της ανθρώπινης υποχρέωσης να προστατευτεί και να διασωθεί.
Από την άλλη, ο χρόνος λιγοστεύει. Το κρίσιμο χρονικό παράθυρο για τον στόχο του 1,5 βαθμού κλείνει. Μεγαλύτερη καθυστέρηση λόγω πολιτικών ή οικονομικών σκοπιμοτήτων ή χρονοτριβή από τα πλουσιότερα έθνη για το ποιος πληρώνει θα έχουν ως αποτέλεσμα να την πληρώσουν όλοι στο τέλος. Η παγκόσμια ατζέντα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης δεν εξαντλείται στα μέσα και στους τρόπους. Μετατοπίζεται προς τη χρηματοδότηση, τη βούληση για δράση, την αποτελεσματικότητα, τη λογοδοσία, τον δίκαιο επιμερισμό.
Η Βραζιλία ίσως είναι ο πλέον πειστικός «μεσολαβητής» σ’ αυτή τη συγκυρία, τοποθετούμενη ως γέφυρα μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών και ως καθοδηγητής μιας ανθρωποκεντρικής και περιβαλλοντο-κεντρικής θεώρησης των προτεινόμενων λύσεων.
Αν η COP30 πετύχει, θα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια στροφή της παγκόσμιας κλιματικής δράσης προς μια νέα φάση όπου η προστασία της φύσης, ο δίκαιος επιμερισμός και οι ανθρώπινες κοινότητες θα είναι τα κεντρικά ζητήματα. Αν αποτύχει ή καταλήξει σε γενικόλογες διακηρύξεις και ανούσια αποτελέσματα, το μόνο που θα κάνει είναι να μεγαλώσει την απογοήτευση και να φρενάρει την ορμή του κόσμου σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη στιγμή.
