Το μέλλον είναι μακρινό και άγνωστο, γι’ αυτό η «εξερεύνησή» του είναι μια πολύ συναρπαστική ενασχόληση. Την ίδια γοητεία, αν όχι μεγαλύτερη, ασκούν σε άτομα και πλήθη επίσης οι εσχατολογικές αφηγήσεις που εστιάζουν ή συμπεριλαμβάνουν το μέλλον αυτού του κόσμου στο σύνολό του ως αποτέλεσμα της ιστορικής εξέλιξης αλλά κυρίως ως «απόρροια» του πολιτισμού.
Κάπου εδώ, δηλαδή από την αφετηρία ακόμη της συλλογιστικής, τα πράγματα μπερδεύονται. Η λέξη «πολιτισμός» έχει πολλές ερμηνείες και προσλήψεις. Στον πυρήνα της είναι εν πολλοίς μια υποκειμενική έννοια. Σύμφωνα με το λεξικό της Οξφόρδης, πολιτισμός είναι το στάδιο ή η διαδικασία μέσω της οποίας η ανθρώπινη κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη και οργάνωση φτάνει σε ένα επίπεδο που «θεωρείται» ως το πλέον προηγμένο. Κατά το αντίστοιχο λεξικό του Κέιμπριτζ, πολιτισμός είναι κάθε ανθρώπινη κοινωνία με καλά συγκροτημένους κοινωνικούς θεσμούς ή τα επιτεύγματα και ο τρόπος ζωής μιας κοινωνίας ή μιας χώρας σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
Ο πιο επιστημονικός -και εμφανώς ιδεολογικά «αποστειρωμένος»- ορισμός που δίνουν οι σύγχρονοι ψηφιακοί «παντογνώστες» της Τεχνητής Νοημοσύνης θεωρεί τον πολιτισμό ως μια προηγμένη, σύνθετη μορφή ανθρώπινης κοινωνικής οργάνωσης που διακρίνεται από βασικά χαρακτηριστικά, όπως η ύπαρξη μεγάλων αστικών κέντρων, η οργανωμένη διακυβέρνηση, η πλεονάζουσα παραγωγή τροφίμων, το εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, η προηγμένη τεχνολογία, το σύστημα γραφής, οι σύνθετοι θεσμοί και η μνημειακή αρχιτεκτονική. Αυτές οι κοινωνίες έχουν συνήθως υψηλό επίπεδο πολιτιστικής και τεχνολογικής εξέλιξης, έχουν αναπτύξει συστήματα καταγραφής και τήρησης αρχείων, επιδίδονται στο εμπόριο και διαθέτουν κοινές πλατφόρμες επικοινωνίας.
Προβληματικός όρος
Οι σύγχρονοι ακαδημαϊκοί συχνά διαφωνούν ως προς τον τρόπο ορισμού του «πολιτισμού» και την κατηγοριοποίηση των κοινωνιών με βάση αυτόν. Αμφισβητούν ακόμη κι αν έχει πραγματικά νόημα η κατηγοριοποίηση. Οι περισσότεροι ιστορικοί, ανθρωπολόγοι, αρχαιολόγοι κ.λπ. θεωρούν πως ο όρος είναι προβληματικός εξαρχής. Ο λόγος είναι απλός: έχει χρησιμοποιηθεί σαν ετικέτα για να καλλιεργήσει και να διαδώσει επιβλαβείς, ιδεολογικού υπόβαθρου, αντιθέσεις μεταξύ των ανθρώπινων κοινωνιών όπως εξελίχθηκαν στη ροή του χρόνου, διασφαλίζοντας την κυριαρχία ενός ιερού «δόγματος»: οι «πολιτισμένες» κοινωνίες είναι ανώτερες από τις «μη πολιτισμένες» και είναι αυτές που καθοδηγούν την ανθρωπότητα.
Στην αρχή της ανάπτυξης του όρου οι ακαδημαϊκοί χρησιμοποίησαν τη γενική περιγραφή «πολιτισμός» και «πολιτισμένη κοινωνία» για να διαφοροποιήσουν μεταξύ τους τις κοινωνίες που εκείνοι θεωρούσαν πολιτισμικά ανώτερες έναντι των «άλλων», τις οποίες εκλάμβαναν ως κατώτερες. Όπως εύστοχα επισημαίνει το National Geographic, μέχρι και τον 20ό αιώνα οι περισσότεροι άνθρωποι που έγραψαν για τον «πολιτισμό» -για το τι είναι ή τι δεν είναι- στις δημοσιευμένες εργασίες και στα βιβλία τους ήταν λευκοί άνδρες ευρωπαϊκής καταγωγής. Οι αντιλήψεις τους για το τι είναι «πολιτισμός» παραμένουν ευρέως αποδεκτές μέχρι σήμερα.
Κοινωνίες υπό διωγμό
Με την πάροδο του χρόνου ο όρος κατέληξε να υποδηλώνει με τον έναν ή τον άλλον τρόπο τη Δύση και τη δυτικού τύπου κοινωνικοοικονομική οργάνωση και πολιτισμική «υπεροχή». Αυτό έγινε επειδή οι Δυτικοί μελετητές και ακαδημαϊκοί είχαν αναλάβει σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα το έργο της ανάλυσης του «πολιτισμού» και του προσδιορισμού της εφαρμογής του κατά περίπτωση. Ακόμα κι όταν ο κύκλος τους θαύμαζε ορισμένους άλλους πολιτισμούς και τις πρακτικές τους, συχνά τους έκριναν ως ελλιπείς. Οι θρησκευτικές και φυλετικές προκαταλήψεις έπαιζαν φυσικά ρόλο στις κρίσεις αυτές.
Η Ινδία, για παράδειγμα, που αποτελεί ιστορικά την κοιτίδα πολλών ισχυρών και επιδραστικών κοινωνιών, αντιμετωπίστηκε στη διάρκεια της βρετανικής αποικιοκρατίας ως υποδεέστερος πολιτισμός. Όταν τέθηκε υπό τον ζυγό της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, τον 19ο αιώνα, η ινδουιστική και μουσουλμανική πίστη αντιμετωπίστηκαν ως επικίνδυνες δεισιδαιμονίες. Κάτι ανάλογο συνέβη και με την αντιμετώπιση των πολιτισμών των αυτόχθονων Αμερικανών από τους Ευρωπαίους αποίκους. Οι πληθυσμοί των αυτοχθόνων της Αμερικής κατηγοριοποιούνταν για αιώνες ως «άγριοι» από τους Ευρωπαίους, κυρίως λόγω της κουλτούρας τους, της σαμανιστικής πίστης τους και βέβαια της φυλετικής καταγωγής τους. Επίσης, καθώς ορισμένες κοινωνίες αυτοχθόνων, ιδιαίτερα στη Βόρεια Αμερική, ήταν νομαδικές και οι λευκοί άποικοι θεωρούσαν τον νομαδικό τρόπο ζωής πρωτόγονο, κατηγοριοποιούσαν αναφανδόν αυτούς τους πληθυσμούς στους «απολίτιστους». Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, αλλά και σε πολλές άλλες, η νοητική κατασκευή της κυρίαρχης δυτικής κοσμοαντίληψης με την ετικέτα «πολιτισμός» και η εφαρμογή της κατά περίσταση συνέβαλαν σε καταπιεστικές και αρκετά συχνά βίαιες πρακτικές των «πολιτισμένων» κοινωνιών σε βάρος των «απολίτιστων».
Πηγή δεινών
Για τη δυτική οπτική η σχετικοποίηση του πολιτισμού ήταν, και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθεί να είναι, ταμπού. Ωστόσο, ένας κορυφαίος Δυτικός διανοητής τόλμησε να αγγίξει το θέμα. Για τον Φρόιντ, αυτό που αποκαλείται «πολιτισμός» δεν είναι παρά μια αστείρευτη πηγή δεινών και δυστυχίας για τον άνθρωπο. Ο πολιτισμός βασίζεται στον αναγκαίο έλεγχο των έμφυτων ενορμήσεων, όπως η επιθετικότητα και η σεξουαλικότητα. Για να διατηρηθεί η κοινωνική τάξη, απαιτείται η καταστολή τους. Η εσωτερική σύγκρουση που γεννά αυτός ο «επιβεβλημένος» έλεγχος οδηγεί σε μια αναπόφευκτη κατάσταση ατομικής δυστυχίας ή δυσφορίας. Η «διαφωνία» μεταξύ της αρχής της ηδονής -της αναζήτησης της ενστικτώδους ελευθερίας- και της αρχής της πραγματικότητας που απαιτεί συμμόρφωση και τάξη, όπου η ασφάλεια που παρέχεται από τους κοινωνικούς κανόνες αντιπαρατίθεται με την ικανοποίηση των ενστίκτων, μπλοκάρει τελικά το άτομο σε μια αέναη πάλη αναζήτησης νοήματος και ευτυχίας μέσα στον πολιτισμό. Η αποδοχή και η εσωτερίκευση των κοινωνικών κανόνων και προσδοκιών οδηγούν διαδοχικά σε αισθήματα ενοχής, που με τη σειρά τους λειτουργούν ως αόρατος μηχανισμός επιβολής της κοινωνικής τάξης συμβάλλοντας περαιτέρω στην ατομική δυστυχία. Τα άτομα ανταλλάσσουν την προσωπική ελευθερία και ευτυχία τους με την ασφάλεια και τα οφέλη που τους παρέχει ο πολιτισμός. Υπάρχει επίσης ακόμη μία παράδοξη σχέση: ενώ ο πολιτισμός προσφέρει δομή και πολιτιστικά επιτεύγματα, η ίδια η διαδικασία της δημιουργίας του μέσω της καταστολής των ενορμήσεων μπορεί να κάνει τους ανθρώπους βαθιά δυστυχισμένους, αναδεικνύοντας μια παράδοξη και συχνά μη βιώσιμη δυναμική. Παρ’ όλα αυτά, ο Φρόιντ αναγνώριζε την επιθετικότητα ως ένα ισχυρό και εγγενές ένστικτο που αντιπροσωπεύει μια σημαντική απειλή για τον πολιτισμό, καθιστώντας τον έλεγχο και την ανακατεύθυνσή του κεντρικές προκλήσεις για τη κοινωνία.
Ξεκάθαρος και άμεσος κίνδυνος
Οι προκλήσεις και οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει σήμερα ο ανθρώπινος πολιτισμός ως ένα διασυνδεδεμένο σύστημα αξιών, παραγωγής και διανομής πλούτου, πολιτισμικής αλληλόδρασης και περιβαλλοντικής διαχείρισης δείχνουν ότι είναι άνευ προηγουμένου. Οι καπιταλιστικοί ανταγωνισμοί, οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι τεχνολογικές προκλήσεις, η κορπορατική γιγάντωση, η αναβίωση της κούρσας των εξοπλισμών -ειδικά των πυρηνικών-, η κλιματική κρίση, οι δραματικές, κλιμακούμενες ανισότητες τόσο σε επίπεδο κοινωνιών όσο και παγκόσμιου συστήματος οξύνονται και μοιάζουν όλο και πιο δύσκολα διαχειρίσιμες απειλές. Για μια σειρά αναλυτών ο ανθρώπινος πολιτισμός οδηγείται νομοτελειακά στο αδιέξοδο και στην παρακμή. Για τους πιο απαισιόδοξους οδεύει με μαθηματική ακρίβεια στην αυτοκαταστροφή του…
Ο δρ. Λιου Κεμπ, επίτιμος λέκτορας Περιβαλλοντικής Πολιτικής στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας, κάτοχος διδακτορικού στις Διεθνείς Σχέσεις από το ίδιο πανεπιστήμιο και σήμερα ερευνητής στο Κέντρο Μελέτης Υπαρξιακών Κινδύνων του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, εξέδωσε πρόσφατα ένα βιβλίο που πραγματεύεται αυτήν ακριβώς τη δυστοπική προοπτική της κατάρρευσης του ανθρώπινου πολιτισμού. Ύστερα από επίπονη και επισταμένη έρευνα επτά χρόνων, στη διάρκεια της οποίας μελέτησε και ανέλυσε την άνοδο και την κατάρρευση περισσοτέρων των τετρακοσίων κοινωνιών σε μια χρονική περίοδο πέντε χιλιετιών (!), ο Αυστραλός επιστήμονας κατέληξε σε ζοφερά συμπεράσματα για το μέλλον του σύγχρονου κόσμου.
Οι ανθρώπινες κοινωνίες, αν και στη βάση τους σηματοδοτούν σύνολα ισότιμων προσώπων, οδηγούνται στην παρακμή και στην κατάρρευση εξαιτίας των αλαζονικών επιδιώξεων των πλούσιων και εμμονικών με την εξουσία ελίτ. Ο σημερινός παγκόσμιος πολιτισμός, βαθιά διασυνδεδεμένος και άνισος, θα μπορούσε να οδηγήσει τον κόσμο στη χειρότερη κοινωνική κατάρρευση που έχει υπάρξει ποτέ σε όλη την ανθρώπινη ιστορία. Η απειλή προέρχεται από πολιτικές ηγεσίες που είναι «περιπατητικές εκδοχές της σκοτεινής τριάδας» -ναρκισσισμός, ψυχοπάθεια, μακιαβελισμός- καθώς ο πλανήτης παραπαίει απειλούμενος από την κλιματική κρίση, τα πυρηνικά όπλα, την Τεχνητή Νοημοσύνη και τα -επερχόμενα- ρομπότ-δολοφόνους.
Το πρώτο βήμα στη μεθοδολογία που οδήγησε τον Κεμπ σ’ αυτές τις ζοφερές προβλέψεις ήταν, βέβαια, να απορρίψει τον όρο «πολιτισμός», που, όπως υποστηρίζει, είναι στην πραγματικότητα μια προπαγανδιστική κατασκευή πολιτικής σκοπιμότητας. «Όταν εξετάζεις την Εγγύς Ανατολή, την Κίνα, την Κεντρική Αμερική ή τις Άνδεις, όπου εμφανίστηκαν τα πρώτα βασίλεια και οι αυτοκρατορίες, δεν βλέπεις πολιτισμένη συμπεριφορά, βλέπεις πόλεμο, πατριαρχία και ανθρωποθυσίες» λέει ο Αυστραλός ερευνητής στον Guardian. Ήταν μια μορφή εξελικτικής οπισθοδρόμησης σε σχέση με τις ισότιμες και νομαδικές κοινωνίες των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών που προηγήθηκαν και μοιράζονταν εργαλεία και πολιτισμό επιβιώνοντας για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια.
Η «κατάρα»
Από το βασίλειο των Μάγια μέχρι τη δυναστεία των Χαν στην Κίνα και την παρακμή της δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η Ιστορία έχει δείξει ότι η αυξανόμενη ανισότητα πλούτου προηγείται σταθερά της κατάρρευσης των πολιτισμών.
Για τον ερευνητή δρ. Λιου Κεμπ, η «κατάρα» που προκάλεσε την κατάρρευση κοινωνιών και πολιτισμών οικοδομημένων πάνω στην ισχύ, στην κυριαρχία και στη βία, όπως, π.χ., η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία -με τις απαρχές τους ωστόσο να ανάγονται πολύ νωρίτερα, στην εποχή του Χαλκού-, δεν ήταν άλλη από την απληστία των ελίτ που τις κυβερνούσαν. Η ανισότητα δεν προκύπτει επειδή όλοι οι άνθρωποι είναι άπληστοι, υπογραμμίζει ο Αυστραλός ερευνητής. Αντιθέτως, είναι οι λίγοι που βρίσκονται ψηλά στην πυραμίδα της «σκοτεινής τριάδας», οι οποίοι επιζητούν όλο και περισσότερα και δεν διστάζουν να προκαλέσουν συγκρούσεις για να συσσωρεύσουν πόρους, όπλα και εξουσία. «Στη συνέχεια, καθώς οι ελίτ αποσπούν περισσότερο πλούτο από τον λαό και τη γη, κάνουν τις κοινωνίες πιο εύθραυστες, οδηγώντας τες σε εσωτερικές διαμάχες, διαφθορά, εξαθλίωση, κακή δημόσια υγεία, υποβάθμιση του περιβάλλοντος και κακή λήψη αποφάσεων από μια μικρή ολιγαρχία. Το κούφιο κέλυφος μιας κοινωνίας τελικά διαλύεται από εσωτερικά ή εξωτερικά σοκ, όπως ασθένειες, πόλεμος ή κλιματική κρίση».
Από το βασίλειο των Μάγια μέχρι τη δυναστεία των Χαν στην Κίνα και την παρακμή της δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η Ιστορία έχει δείξει ότι η αυξανόμενη ανισότητα πλούτου προηγείται σταθερά της κατάρρευσης των πολιτισμών. Όμως αυτό δεν είναι οπωσδήποτε μια εξέλιξη χωρίς θετικές πτυχές. Η κατάρρευση των πρώιμων άπληστων καθεστώτων συχνά βελτίωσε τη ζωή των ανθρώπων επειδή απελευθερώθηκαν από την κυριαρχία των δυναστών τους και την υπερφορολόγηση που επέβαλλαν. Εγκαταλείποντας το αστικό περιβάλλον και επιστρέφοντας στην ύπαιθρο και στη γεωργία, οι συνθήκες διαβίωσης γίνονταν καλύτερες. Είναι ενδεικτικό ότι μετά την πτώση της Ρώμης οι Ρωμαίοι ψήλωσαν και η υγεία τους βελτιώθηκε!
Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία αισιοδοξία ότι μια πιθανή κατάρρευση σήμερα θα κάνει τα πράγματα καλύτερα για τις καταπιεσμένες μάζες. Ο Κεμπ αναφέρει τρεις λόγους για τους οποίους η κατάρρευση του σημερινού πολιτισμού και των ισχυρών δυνάμεων που τον εκπροσωπούν θα ήταν πολύ χειρότερη απ’ ό,τι οι προηγούμενες της Ιστορίας. Πρώτον, οι κοινωνικές καταρρεύσεις συνοδεύονται από αύξηση του επιπέδου της βίας καθώς οι ελίτ προσπαθούν να διατηρήσουν την κυριαρχία τους. «Στο παρελθόν αυτές οι μάχες διεξάγονταν με σπαθιά ή μουσκέτα, αλλά σήμερα έχουμε πυρηνικά όπλα»... Δεύτερον, οι άνθρωποι στο παρελθόν δεν εξαρτιόνταν σε μεγάλο βαθμό από κρατικούς μηχανισμούς και οργανωτικά συστήματα για την εξυπηρέτηση ζωτικών βιοτικών αναγκών τους και μπορούσαν εύκολα να επιστρέψουν στη γεωργία ή στο κυνήγι και στην τροφοσυλλογή. Σήμερα οι πληθυσμοί και οι οικονομίες βασίζονται, αν μη τι άλλο, στην εξειδίκευση της εργασίας και η επιβίωσή τους εξαρτάται άμεσα από τις παγκόσμιες υποδομές. Αν αυτές καταρρεύσουν, θα καταρρεύσουν και οι ζωές των ανθρώπων. Τελευταίο, αλλά εξίσου σημαντικό είναι ότι όλες οι απειλές που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι πολύ χειρότερες από εκείνες που αντιμετώπισε στο παρελθόν η ανθρωπότητα. Οι προηγούμενες κλιματικές αλλαγές που προκάλεσαν κοινωνικές και πολιτισμικές καταρρεύσεις «περιελάμβαναν» συνήθως μια αλλαγή μέσης θερμοκρασίας της τάξης του 1 βαθμού Κελσίου, κι αυτό σε τοπικό επίπεδο. Σήμερα αντιμετωπίζουμε αύξηση 3 βαθμών Κελσίου παγκοσμίως. Υπάρχουν επίσης περίπου 10.000 πυρηνικά όπλα και δυνάμει «ανεξέλεγκτες» τεχνολογίες, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη, αυτόνομα οπλικά συστήματα και, πιθανώς, και τεχνητές πανδημίες.
Οι ισχυροί πολιτισμοί δεν αναδύονται απλώς ως απόρροια της δράσης ισχυρών ελίτ που συσσωρεύουν απόθεμα πλούτου και πόρων. Δημιουργούνται και ως αποτέλεσμα άλλων επιμέρους στοιχείων, το «άθροισμα» των οποίων αντιπροσωπεύει προβολές ισχύος και κυριαρχίας, όπως, π.χ., η υπεροχή στη στρατιωτική τεχνολογία. Ο καθοριστικός παράγοντας -η δημιουργία μονοπωλίων στους πόρους και στην τεχνολογία- διευκολύνεται στον υπερθετικό βαθμό από τη χρήση βίας και τακτικών ελέγχου, ειδικά σε μια συγκεκριμένη περιοχή και πληθυσμό. Όπως λέει με νόημα ο Κεμπ, κοιτάζοντας με περισσότερο κριτική ματιά την εξέλιξη της ανθρωπότητας, «η Ιστορία θα μπορούσε να αφηγηθεί καλύτερα ως μια ιστορία του οργανωμένου εγκλήματος».
Επιμέλεια: Νίκος Κυριακίδης
