Η σκόνη δεν έχει ακόμη κατακαθίσει από την πρώτη ευθεία στρατιωτική αναμέτρηση Ισραήλ-Ιράν ύστερα από δεκαετίες ψυχρού πολέμου μεταξύ τους και τα κρουστικά κύματα που προκάλεσε ταρακουνούν ήδη το γεωπολιτικό τερέν της Μέσης Ανατολής. Και μπορεί οι βομβαρδισμοί και οι εκτοξεύσεις πυραύλων να σταμάτησαν κι από τις δύο πλευρές, ωστόσο οι στρατηγικές συνέπειες της αναμέτρησης σε επίπεδο ισορροπιών, ισοζυγίου και προβολής ισχύος μόλις τώρα αρχίζουν να ξεδιπλώνονται. Η γενική εκτίμηση είναι ότι αυτό θα πάρει χρόνο. Ο δωδεκαήμερος πόλεμος σηματοδοτεί μια περίοδο ριζικών μεταβολών και ανακατατάξεων όχι μόνο για τους τοπικούς «παίκτες», αλλά και τους παγκόσμιους. Ενδεικτικά, δεν ξέφυγαν της προσοχής των αναλυτών η εντονότερη και αμεσότερη αντίδραση και η πολύ πιο ξεκάθαρη υποστήριξη της Τεχεράνης από το Πεκίνο συγκριτικά με τη γραμμή που ακολούθησε στο «πρελούδιο» του πολέμου το περασμένο φθινόπωρο.
Η σύγκρουση, με την ένταση που είχε στο αρχικό στάδιό της και τη μετέπειτα κλιμάκωση, δεν θα μπορούσε να διαρκέσει πολύ. Ασχέτως του βαθμού επιτυχίας του αντικειμενικού σκοπού που είχαν θέσει πρωτίστως το Ισραήλ και δευτερευόντως οι ΗΠΑ, οι συνθήκες και ο ρεαλισμός έδειχναν τον δρόμο της αυτοσυγκράτησης. Ήταν ένα παιχνίδι με τη φωτιά. Πιθανή παράταση του πολέμου, είτε με κλιμάκωση είτε με «παγιοποίηση», εγκυμονούσε τεράστιους κινδύνους για την περιφερειακή, και όχι μόνο, σταθερότητα, την ενεργειακή ασφάλεια, τις οικονομίες και, βέβαια, τη δημόσια υποστήριξη, ή ανοχή, εντός και εκτός συνόρων των εμπλεκομένων. Μια πυραυλική επίθεση κοντά στα Στενά του Ορμούζ ή το κλείσιμό τους μετά από μια τέτοια ενέργεια θα μπορούσε να εκτοξεύσει τις παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου, αναζωπυρώνοντας τον πληθωρισμό και παρασύροντας την παγκόσμια οικονομία σε νέα δίνη. Οι δυτικές οικονομίες, που αντιμετωπίζουν μια μόνιμη κατάσταση αβεβαιότητας, θα κινδύνευαν να γίνουν ακόμη πιο ευάλωτες .
Βόμβες και πολιτικές προκλήσεις
Ο Τραμπ έπαιζε κορώνα-γράμματα τις προεκλογικές δεσμεύσεις του και κυρίως την ιδεολογική ταυτότητα της πολιτικής περσόνας του που συμπυκνώνεται στο πρόταγμά του «πρώτα η Αμερική». Αναδιπλούμενος από τις διακηρύξεις του εναντίον του αμερικανικού παρεμβατισμού, διακινδύνευε να εκτεθεί ανεπανόρθωτα στα μάτια του πιστού κοινού του. Την ίδια ώρα στο Ισραήλ οι «μακέτες» των σχεδιαστών της επίθεσης στο Ιράν ίσως δεν περιελάμβαναν τα ιρανικά αντίποινα στην ένταση και στην έκταση που έδειξε ότι έχει την ικανότητα να εξαπολύει η Τεχεράνη, υπερβαίνοντας όσα μπορεί να διαχειριστεί, πολιτικά κυρίως, το πέριξ του Νετανιάχου πολιτικοστρατιωτικό κατεστημένο. Για πόσο ακόμα θα μπορούσαν οι Ισραηλινοί να αντέξουν τον εφιάλτη των ιρανικών βαλλιστικών πυραύλων που έπεφταν σε πολυκατοικίες και γειτονιές πριν αρχίσουν να αμφισβητούν τις επιλογές της κυβέρνησής τους;
Στο Ιράν η κατάσταση είναι ακόμη πιο σύνθετη. Εκεί η πρώτη μέριμνα του καθεστώτος είναι η επιβίωσή του. Ενδεχόμενη χρονική επιμήκυνση του πολέμου θα δημιουργούσε έναν κυκεώνα προκλήσεων τις οποίες θα ήταν δύσκολο να διαχειριστεί η ισλαμική ηγεσία: από την αποφυγή μιας πολιτικής γενικευμένων αντιποίνων, όπως το ενδεχόμενο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, που θα έπλητταν και τους ισχυρούς φίλους της Τεχεράνης, ειδικά την Κίνα, ως τη διάσωση πόρων και υποδομών στρατιωτικής και στρατηγικής σημασίας και, βέβαια, την προάσπιση της εσωτερικής σταθερότητας. Το Ιράν δεν θα μπορούσε ν’ αντέξει έναν παρατεταμένο πόλεμο όχι τόσο από πλευράς επιμελητειακής επάρκειας, αφού διαθέτει μεγάλο και αυτάρκες οπλοστάσιο που μπορεί πάντα να χρησιμοποιήσει παρά την από αέρος ισραηλινή κυριαρχία, αλλά κυρίως λόγω του φόβου εξάντλησης των πολιτικών «πόρων» του. Η έλλειψη ισχυρών διεθνών συμμάχων που θα σπεύσουν να το στηρίξουν στρατιωτικά και να το «ανεφοδιάσουν», όπως συμβαίνει με την «ανοιχτή γραμμή υποστήριξης» που διαθέτει το Ισραήλ με τις ΗΠΑ, ήταν ακόμη ένας αρνητικός παράγοντας. Ακόμα κι αν το Ιράν αποφασίσει να παίξει ένα μακρόχρονο παιχνίδι αντίστασης, δεν μπορεί να αγνοήσει την ικανότητα του Ισραήλ να παραλύσει βασικές υποδομές του και να διεισδύσει με τους πράκτορές του στο έδαφός του.
Για όλους αυτούς τους λόγους οι δύο πλευρές δεν μπορούσαν παρά να υποκύψουν στους νόμους της απλής λογικής. Είναι, όμως, ξεκάθαρο ότι ο τερματισμός των βομβαρδισμών δεν σημαίνει και ειρήνη. Η εκεχειρία μοιάζει περισσότερο με μια ανάπαυλα της μάχης.
Η εμμονή της αποτροπής
Το Ισραήλ και το Ιράν δεν θέλουν έναν πόλεμο πλήρους κλίμακας. Δεν μπορούν να τον αντέξουν, περισσότερο το δεύτερο, λιγότερο το πρώτο. Αυτό που επιδιώκουν είναι επιρροή, αποτροπή και περιφερειακή μόχλευση και αντ’ αυτού «εισπράττουν» έναν κύκλο διαβαθμισμένης κλιμάκωσης και διαχειριζόμενου χάους. Η επόμενη μέρα από τον τελευταίο γύρο βίας αποκαλύπτει τη σκληρή αλήθεια: Και οι δύο πλευρές ξαναπαίρνουν θέσεις μάχης, δεν συμφιλιώνονται. Αν, όπως διατείνονται οι αρχικές αξιολογήσεις των αποτελεσμάτων των βομβαρδισμών τόσο από αμερικανικές όσο και από ευρωπαϊκές μυστικές υπηρεσίες, το ουράνιο του Ιράν παραμένει ουσιαστικό άθικτο, τότε η Τεχεράνη διατηρεί την ικανότητα να «αναβιώσει» το πυρηνικό πρόγραμμά της.
Η αρχική αξιολόγηση της DIA, της Στρατιωτικής Υπηρεσίας Πληροφοριών του Πενταγώνου, που άφησαν να διαρρεύσει την περασμένη εβδομάδα εκτιμά ότι οι βομβαρδισμοί πήγαν πίσω το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν κατά μερικούς μήνες, όμως κάθε άλλο παρά το εξάλειψαν. Βασικά στοιχεία της πυρηνικής προσπάθειας της Τεχεράνης υπέστησαν ζημιές, αλλά δεν καταστράφηκαν από τις αεροπορικές επιδρομές σε τρεις βασικές εγκαταστάσεις της. Με τη διπλωματία σε πλήρη ακινησία και την κλιμάκωση της αντιπαράθεσης να μετατρέπεται σε νόρμα, ο κίνδυνος ενός σημείου καμπής για τις πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν αυξάνεται. Πράγματι, η χώρα μπορεί να επιταχύνει το πρόγραμμά της. Ακόμη χειρότερα, η ηγεσία της πιθανόν να θεωρήσει τώρα πως η κατοχή ενός πυρηνικού όπλου, και όχι μια πολιτική συμφωνία, που ούτως η άλλως δεν τηρήθηκε ποτέ αφότου εγκαταλείφθηκε μονομερώς από τις ΗΠΑ το 2018, αποτελεί το αποτελεσματικότερο αποτρεπτικό μέσο έναντι οποιασδήποτε μελλοντικής επίθεσης. Θα πρέπει, λοιπόν, να υποθέσουμε ότι ο υπ’ αριθμόν ένα αντικειμενικός σκοπός των ισραηλινών και αμερικανικών πληγμάτων δεν επιτεύχθηκε.
Με δεδομένη την αναιμική διπλωματική δραστηριότητα, στο επόμενο διάστημα θα παγιωθεί η τρέχουσα γραμμή αντιπαράθεσης. Το Ιράν ίσως προσπαθήσει να «επαναδραστηριοποιήσει» τους «πληρεξούσιούς» του στον Λίβανο (Χεζμπολάχ), στην Υεμένη (Χούθι) και στο Ιράκ (PMF), αν κι αυτό φαντάζει κάπως δύσκολο μετά τα καίρια ισραηλινά πλήγματα εναντίον τους. Θα μπορούσε ακόμη να ενεργοποιήσει εκείνους που ελέγχει στο γειτονικό Ιράκ και στη Συρία, ασχέτως του βαθμού επιτυχίας του. Το Ισραήλ, από την πλευρά του, υψώνει όλο και περισσότερο τις κόκκινες γραμμές του, αυξάνοντας την επαγρύπνηση και την πίεση και σηματοδοτώντας την ετοιμότητά του να χτυπήσει ακόμη ταχύτερα κι ακόμη βαθύτερα στο ιρανικό έδαφος αν προκληθεί ή θεωρήσει ότι προκλήθηκε. Αυτή η ασταθής ισορροπία μοιάζει πολύ με εκείνη που επικράτησε μετά τη δολοφονία του αρχηγού των Φρουρών της Επανάστασης Κασέμ Σουλεϊμανί από τις ΗΠΑ το 2020, κατά την πρώτη προεδρία Τραμπ. Ήτοι, λιγότερες απροκάλυπτες επιθέσεις, αλλά ένα μόνιμο, πυκνό νέφος ασύμμετρου πολέμου. Αυτά που διαχωρίζουν το τότε από το τώρα είναι η κλίμακα και ο συμβολισμός.
Ζητείται… διπλωματία
Μία από τις «ανυπέρβλητες» πτυχές της σύγκρουσης είναι η πλήρης απουσία διπλωματίας μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων πλευρών. Το Ισραήλ και το Ιράν δεν μοιράζονται επίσημα κανάλια επικοινωνίας και είναι πιθανό αυτά να μην υπάρξουν σύντομα. Το Ιράν έχει στραφεί σε στρατηγικές συνεργασίες με την Κίνα και τη Ρωσία, ενώ το Ισραήλ ενισχύει τους δεσμούς του με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τα αραβικά κράτη, ομαλοποιώντας τις σχέσεις του με αυτά στη βάση των Συμφωνιών του Αβραάμ. Δεν είναι ακόμα ξεκάθαρο αν η σύγκρουση αυτή είναι η αιτία ή η συνέπεια των δυναμικών που επανακαθορίζουν τον γεωπολιτικό χάρτη της Μέσης Ανατολής. Αναμφίβολα, η αντιπαράθεση θα προκαλέσει τεκτονικές μετατοπίσεις στο τοπικό ισοζύγιο ισχύος και φέρνει στην επιφάνεια νέα, άγνωστα μέχρι πρότινος, επίπεδα περιφερειακής πολυπλοκότητας. Για παράδειγμα, η Ιορδανία κατέρριψε ιρανικούς πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη που διέσχιζαν τον εναέριο χώρο της και η Σαουδική Αραβία πιθανότατα επέτρεψε στο Ισραήλ να χρησιμοποιήσει τον εναέριο χώρο της για να προχωρήσει σε ανάλογες αναχαιτίσεις, παρότι και οι δύο χώρες εξέφρασαν δημόσια την αντίθεσή τους στις ισραηλινές επιθέσεις στο Ιράν.
Ενα αποδυναμωμένο Ιράν μπορεί να οδηγήσει τις ανταγωνιστικές προς τη σιιτική Τεχεράνη σουνιτικές μοναρχίες του Κόλπου -ιδίως τη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ- να επιταχύνουν την ομαλοποίηση των σχέσεών τους με το Ισραήλ, θεωρώντας πως η Τεχεράνη είναι πλέον αδύναμη και λιγότερο ικανή για γεωπολιτική μόχλευση. Αντίστροφα, εάν το Ισραήλ θεωρηθεί υπερβολικά απαιτητικό ή υπέρμετρα επιθετικό, η συμπάθεια προς το Ιράν θα μπορούσε να αυξηθεί μεταξύ των φιλοϊρανικών παρατάξεων στο Ιράκ, στη Συρία και στον Λίβανο, διακινδυνεύοντας βαθύτερες θρησκευτικές διαιρέσεις στις χώρες αυτές και πλήττοντας την αμερικανική αξιοπιστία.
Στις αραβικές και μουσουλμανικές κοινωνίες η δημόσια αγανάκτηση μπορεί να εκραγεί απρόβλεπτα, ιδιαίτερα αν αυξηθούν τα θύματα μεταξύ των αμάχων στο Ιράν ή στη Γάζα. Βέβαια, οι περισσότερες περιφερειακές κυβερνήσεις, ποντάροντας στο ότι το κόστος του πολέμου είναι διαχειρίσιμο, παραμένουν επίσημα ουδέτερες. Αυτή η απόκλιση μεταξύ κυβερνητικής πολιτικής και λαϊκού αισθήματος θα μπορούσε να προκαλέσει μακροπρόθεσμα αστάθεια, ανοίγοντας ακόμη έναν κύκλο αντιαμερικανισμού και εντείνοντας τα αντι-ισραηλινά αισθήματα. Ενδεικτικά, τον Απρίλιο η κυβέρνηση της Ιορδανίας έθεσε εκτός νόμου το μεγαλύτερο πολιτικό κίνημα της αντιπολίτευσης, τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, κατηγορώντας το ότι είχε εμπλακεί σε φερόμενη ως συνωμοσία με στόχο την «αποσταθεροποίηση» της χώρας. Για τους αναλυτές, αυτή η απαγόρευση ήταν μια προσεκτικά σχεδιασμένη κίνηση που αποσκοπούσε στο να ανακόψει την αυξανόμενη λαϊκή υποστήριξη προς την Αδελφότητα, αλλά και να υπονομεύσει την απήχησή της σε έναν πληθυσμό που έχει εξοργιστεί από τον πόλεμο του Ισραήλ στη Γάζα.
Τα μαθήματα...
Υπάρχουν μερικά βασικά συμπεράσματα που βγαίνουν από μια πρώτη «ανάγνωση» του τρόπου που ξέσπασε, εκτυλίχθηκε και τέλειωσε αυτός ο σύντομος πόλεμος. Το πρώτο απ’ όλα, πέρα από τη διπλωματική ανυπαρξία της Ευρώπης, ένα τμήμα της οποίας άκουσε αναντίρρητα τη δήλωση Μερτζ ότι «το Ισραήλ κάνει τη βρόμικη δουλειά για μας», δεν είναι άλλο από την πικρή διαπίστωση ότι το σύστημα των παγκόσμιων θεσμών που είναι επιφορτισμένο με τη διευθέτηση των διακρατικών διενέξεων έχει πρακτικά παραλύσει ή, ακόμη χειρότερα, έχει καταρρεύσει. Το Συμβούλιο Ασφαλείας συνεδρίασε δύο φορές, ζητώντας επανειλημμένα αυτοσυγκράτηση και διπλωματία από τους αντιμαχόμενους. Ωστόσο οι συνεδριάσεις αυτές επιβεβαίωσαν για άλλη μια φορά τις βαθιές και ανυπέρβλητες διαιρέσεις μεταξύ των μελών του. Τα δυτικά έθνη σε μεγάλο βαθμό συντάχθηκαν με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, ενώ η Ρωσία, η Κίνα, το Πακιστάν και άλλοι υποστήριξαν την αμυντική στάση του Ιράν. Σημειώνεται ότι, παρά το γεγονός ενός μείζονος πολέμου μεταξύ δύο κυρίαρχων κρατών και ισχυρών στρατιωτικών δυνάμεων, δεν έχει ακόμη εγκριθεί κανένα ψήφισμα. Η σχετική απόφαση έχει μπλοκαριστεί από το δεδομένο βέτο των ΗΠΑ, παγιώνοντας το πολιτικό αδιέξοδο και την παράλυση.
Η διπλωματία σιώπησε εκεί που επιβαλλόταν να μιλήσει. Είναι ορατό πλέον ότι η βασισμένη σε κανόνες τάξη που οικοδομήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο παραπαίει υπό το βάρος της πολιτικής ισχύος και των γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Ο πόλεμος σηματοδότησε, επίσης, ένα σημείο καμπής, το πέρασμα από τη σκιώδη, συγκαλυμμένη δράση στις άμεσες, ευθείες επιθετικές ενέργειες που εξαπολύονται από πρωτεύουσες κρατών. Το Ισραήλ επιτέθηκε εντός του Ιράν, το Ιράν επιτέθηκε εντός του Ισραήλ από το έδαφός του. Ως εκ τούτου, η εποχή του ψυχρού πολέμου τέλειωσε και άρχισε η φάση του θερμού. Αν μη τι άλλο, το Ισραήλ απέδειξε ότι η στρατιωτική υπεροχή του είναι πραγματική και αδιαμφισβήτητη, όπως και η ανθεκτικότητα του Ιράν. Το Ισραήλ επέδειξε τις ικανότητές του στον πόλεμο με χρήση υψηλής τεχνολογίας αλλά και σε επίπεδο κατασκοπικής διείσδυσης, ικανότητες ενισχυμένες βέβαια από τη στενή συνεργασία του με τις ΗΠΑ και ορισμένες «αθόρυβες» αραβικές κυβερνήσεις. Ταυτόχρονα, η ικανότητα του Ιράν να «απορροφήσει» τις απώλειές του και να απαντήσει με ισχύ και αποφασιστικότητα υποδηλώνει ένα καθεστώς που νιώθει άνετα, παίζοντας μακροπρόθεσμο παιχνίδι και όχι «παντομίμα» εντυπωσιασμού.
...και το βασικό συμπέρασμα
Το δίκτυο «πληρεξουσίων» του Ιράν δεν ενεργοποιήθηκε, όπως θα περίμενε κάποιος, για να εξαπολύσει συντονισμένα αντίποινα. Αυτό υποδηλώνει δύο πράγματα: ή ότι η Τεχεράνη δεν έχει πια τη δύναμη να βάλει μπροστά τον «άξονα της αντίστασης» ή ότι επέλεξε την τακτική υποχώρηση για οικονομία δυνάμεων και ανασύνταξη.
Άλλο ένα διακριτό χαρακτηριστικό του δωδεκαήμερου πολέμου ήταν αυτό που θα μπορούσε να περιγράψει κάποιος και ως «σκηνοθεσία», δηλαδή η προφανής επιθυμία να επιδειχθεί η μέγιστη δυνατή πυγμή δίχως η κατάσταση να γίνει ανεξέλεγκτη. Παρά το δράμα και τους σκληρούς διαλόγους, και οι δύο πλευρές ενέταξαν τη στρατιωτική δράση τους σε μια βαθμονόμηση. Το Ιράν προειδοποίησε με τους μεσάζοντές του τους Αμερικανούς για τα χτυπήματά του στο Κατάρ, ενώ το Ισραήλ απέφυγε επιθέσεις που θα μπορούσαν να συντρίψουν το καθεστώς. Το μεγάλο και κυρίαρχο συμπέρασμα είναι ένα: Πάνω από είκοσι χρόνια από τους νεοταξικούς πολέμους του υιού Μπους σε Αφγανιστάν και Ιράκ οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να είναι ο ένας και μοναδικός περιφερειακός «μαέστρος» στη Μέση Ανατολή! Ο ρόλος της Αμερικής ήταν καθοριστικός στον πόλεμο αυτό, στρατιωτικά και διπλωματικά. Αμερικανικά συστήματα κατέρριψαν ιρανικούς πυραύλους, η CENTCOM συντόνισε την περιφερειακή άμυνα, αμερικανικά Stealth βομβάρδισαν τις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις και στο τέλος η Ουάσιγκτον μεσολάβησε και πέτυχε την κατάπαυση του πυρός, «συγκρατώντας» το μένος των αντιμαχομένων.
Για τη συνέχεια, μια Μέση Ανατολή ακόμη πιο ασταθής και πιο πολύπλοκη από ποτέ καλείται να αντιμετωπίσει τις συνέπειες ενός πολέμου που δεν ήταν τελικά γενικευμένος, αλλά εύκολα θα μπορούσε να ήταν...
