Ο πόλεμος στην Ουκρανία και ό,τι έχει… πετύχει ως τώρα σε οικονομία, ενέργεια, ασφάλεια, πολιτική ατζέντα, προοπτικές πυροδοτούν «συμπτώματα» που η σοβαρότητά τους μόλις αρχίζει να γίνεται αντιληπτή. Παραδοχές και «ιερές» αφηγήσεις στις οποίες στηρίχθηκε όλο το ιδεολόγημα του ευρωπαϊσμού και της φιλελεύθερης τάξης που εκπορεύεται από αυτόν πλήττονται.
«Η σύγκρουση στην Ουκρανία έχει αντικαταστήσει την αφήγηση του Ψυχρού Πολέμου, που διαμόρφωσε την ευρωπαϊκή πολιτική τις τελευταίες δεκαετίες, με μια νέα αφήγηση “αποαποικιοποίησης”, δηλαδή του αργού και επώδυνου θανάτου της σοβιετικής αυτοκρατορίας, και ταυτόχρονα επανακαθόρισε τα σύνορα της Ευρώπης. Η Ρωσία αποκλείεται από αυτήν και ως μελλοντική Ευρώπη αναδύεται μόνο εκείνη που περικλείεται από τα σύνορα της Ε.Ε. Αυτό που μέχρι χθες ήταν πολιτικό σύνορο επαναχαράσσεται ως πολιτισμικό σύνορο» επισημαίνει εύστοχα ο Βούλγαρος πολιτικός επιστήμονας Ιβάν Κράστεβ, πρόεδρος του Κέντρου Φιλελεύθερων Στρατηγικών της Σόφιας και μόνιμος συνεργάτης του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Σπουδών της Βιέννης. Ακόμη χειρότερα, ο πόλεμος δημιουργεί συνθήκες που ευνοούν την αμφισβήτηση της «αυθεντίας» των ευρωπαϊκών επιλογών, εκείνων που δεν οδηγούν πια σε πολιτικές λιτότητας, αυστηρής δημοσιονομικής πειθαρχίας και νεοφιλελεύθερης απορρύθμισης, αλλά σε ένα νέου τύπου «παραπέτασμα» στην Ευρώπη, το οποίο θα τη χωρίσει πάλι και θα τη διαχωρίσει σε μια «ανώτερης ποιότητας», δημοκρατική, πλουραλιστική, πολυσυλλεκτική, ανεκτική και σε μια «κατώτερης», αυταρχική, εθνοκεντρική, συντηρητική, αντιδραστική. Σε μια φιλελεύθερη Ευρώπη που αδιαφορεί για τις ταυτότητες και ατενίζει το μέλλον με βεβαιότητα και σε μια άλλη που, φοβική και μεμψίμοιρη, αποθεώνει τα ταυτοτικά γνωρίσματα και παραμένει ένοχα προσκολλημένη στο παρελθόν…
Από την «απόκεντρη» Γεωργία, της οποίας το όραμα για ένταξη στην Ε.Ε. έχει ενσωματωθεί ως άρθρο στο σύνταγμά της (!), έως τα νεόκοπα μέλη της τελευταίας εικοσαετίας, τη Σλοβακία, την Ουγγαρία, την Κροατία, τη Ρουμανία, έχει αρχίσει να διαφαίνεται ένα ρήγμα στο ανατολικό άκρο του ευρωατλαντικού τόξου και οι αναλυτές εφιστούν την προσοχή στη δυσαρέσκεια που συσσωρεύεται και στον τρόπο που αυτή αντιμετωπίζεται από τον σκληρό ευρωπυρήνα.
«Διαφωνούντες»
Την ώρα που υποτίθεται ότι το ευρωπαϊκό μέτωπο είναι αρραγές, ταγμένο αταλάντευτα στην υποστήριξη της Ουκρανίας, η οποία δίνει μάχη για την ύπαρξή της, οι «παραφωνίες» στο εσωτερικό του πληθαίνουν. Και όσο πληθαίνουν τόσο πιο κατηγορηματικά απορρίπτονται και πιο γρήγορα στιγματίζονται. Η Ευρώπη των Βρυξελλών ήταν μακράν η καλύτερη και διαχρονικότερη λέσχη εκμάθησης της τέχνης του συμβιβασμού, αλλά η τρέχουσα εκδοχή της, έχοντας ενστερνιστεί την πολεμική φρασεολογία και καλλιεργώντας κλίμα επικείμενης τελικής αναμέτρησης, δεν επιτρέπει παρεκκλίσεις σε ό,τι έχει ήδη αποφασιστεί σε στοίχιση με την Ουάσιγκτον. Έτσι η προειδοποίηση του πρωθυπουργού της Σλοβακίας Ρόμπερτ Φίτσο ότι θα μπορούσε να λάβει «αμοιβαία μέτρα», συμπεριλαμβανομένης της διακοπής των εξαγωγών ηλεκτρικής ενέργειας στην Ουκρανία εν μέσω χειμώνα, καθώς το Κίεβο δεν ανανέωσε τη συμφωνία του 2019 με τη Μόσχα, η οποία επέτρεπε τη ροή ρωσικού φυσικού αερίου προς την Ευρώπη, ήρθε να προσθέσει ακόμη μία «φωνή» στην «παράφωνη» χορωδία των νεόκοπων εταίρων της Ανατολικής Ευρώπης.
Η Σλοβακία και η Ουγγαρία, που έγιναν μέλη της Ε.Ε. το 2004 και θεωρείται ότι ανήκουν στο «ρωσόφιλο» μπλοκ, προσπαθούν επί μήνες να πείσουν το Κίεβο να ανανεώσει τη συμφωνία με τη Μόσχα για το αέριο. Αν και οι ποσότητες της ροής που διέρχεται από την Ουκρανία αντιπροσωπεύουν μόλις το 5% των συνολικών εισαγωγών της Ε.Ε., οι κυβερνήσεις των δύο χωρών υποστηρίζουν ότι το κλείσιμο της στρόφιγγας απειλεί την ασφάλεια του εφοδιασμού τους. Ζήτησαν από κοινού απ’ τις Βρυξέλλες να υποστηρίξουν τις προσπάθειές τους για να δοθεί παράταση. Βέβαια, η Κομισιόν κάθε άλλο παρά εισάκουσε τις εκκλήσεις του Φίτσο και του Όρμπαν και μηδαμινή προσπάθεια κατέβαλε για να δείξει ότι τουλάχιστον τηρεί τα προσχήματα. Η λακωνική δήλωση του εκπροσώπου της ήταν ότι δεν υφίσταται πρόβλημα, αφού η Ε.Ε. εργάστηκε για «περισσότερο από ένα χρόνο» για να «διασφαλίσει ότι υπάρχουν εναλλακτικές προμήθειες». Έτσι ο Ρ. Φίτσο πήγε στη Μόσχα και συναντήθηκε με τον Βλ. Πούτιν τις ημέρες των Χριστουγέννων για να συζητήσει μαζί του το ζήτημα. Και βέβαια ο Β. Ζελένσκι δεν άργησε να τον κατηγορήσει ότι απεργάζεται την «αποδυνάμωση» της Ευρώπης. Ήταν μια επίσκεψη-έκπληξη που είχε ξεκάθαρα περισσότερο συμβολικό παρά ουσιαστικό χαρακτήρα, καθώς η απόφαση για το κλείσιμο της στρόφιγγας είχε ήδη παρθεί. Σημειώνεται ότι και ενεργειακές εταιρείες της Κεντρικής Ευρώπης είχαν επίσης προτρέψει να παραταθεί η ρωσοουκρανική συμφωνία.
Αλλος πονοκέφαλος…
Η εκλογή τον Σεπτέμβριο του 2023 του Ρ. Φίτσο με μια ατζέντα κατά της στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία, με το επιχείρημα ότι ούτως ή άλλως δεν μπορεί να κερδίσει τον πόλεμο, σάρωσε με κύματα ανησυχίας τις Βρυξέλλες, και όχι μόνο. Διεύρυνε και ενίσχυσε το -υποκινούμενο από πολιτικό τακτικισμό, κατ’ άλλους ρεαλισμό- αντιπολεμικό μέτωπο εντός της Ε.Ε. και έφερε εκ νέου στην επιφάνεια τον έντονο σκεπτικισμό του σκληρού ευρωατλαντικού πυρήνα σε σχέση με την «αφοσίωση» των νεόκοπων εταίρων και συμμάχων της Ανατολικής Ευρώπης στις αξίες του ευρωατλαντισμού. Αυτή η ανησυχία κάθε άλλο παρά ατόνησε στο διάστημα που μεσολάβησε. Πώς θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο όταν ακόμη ένας από τους «νεοφώτιστους» Ανατολικοευρωπαίους εταίρους δεν θέλει να στοιχιστεί στη γραμμή που έχει χαραχτεί από το ισχυρό κέντρο και φλερτάρει με το αιρετικό στρατόπεδο;
Ο νυν Πρόεδρος της Κροατίας Ζόραν Μιλάνοβιτς, επικριτής του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε., του οποίου ο λαϊκισμός έχει συγκριθεί με εκείνον του Ντόναλντ Τραμπ, κέρδισε τον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών την περασμένη Κυριακή με 49,1%. Ο δεύτερος, ο Ντράγκαν Πρίμορατς, υποψήφιος της Κροατικής Δημοκρατικής Ένωσης του πρωθυπουργού Αντρέι Πλένκοβιτς, συγκέντρωσε μόλις το 19,4%. Ο δεύτερος γύρος θα γίνει στις 12 Ιανουαρίου. Πολλοί προεξοφλούν ήδη την άνετη επικράτηση του Μιλάνοβιτς. Το εκλογικό αποτέλεσμα αποτυπώνει την ακραία πόλωση στη χώρα ανάμεσα σε μια φιλοευρωπαϊκή-φιλοδυτική κυβέρνηση και σ’ έναν εθνολαϊκιστή Πρόεδρο, ο οποίος δεν διστάζει να χαρακτηρίσει ανοιχτά τον πρωθυπουργό «νεροκουβαλητή» της Ντερ Λάιεν, επιμένοντας πως η μετανάστευση, και όχι οτιδήποτε άλλο, είναι αυτή τη στιγμή η κορυφαία πρόκληση για την Κροατία. Αν και σε μεγάλο βαθμό η Προεδρία στη Κροατία είναι ένα εθιμοτυπικό πόστο, η επανεκλογή του Μιλάνοβιτς θα επιβεβαιώσει τη δημοφιλία του στο εγχώριο ακροατήριο και την «ιδιότητά» του ως αγκάθι στο μάτι του Πλένκοβιτς. Και φυσικά θα εντείνει ακόμη περισσότερο τον σκεπτικισμό των ιθυνόντων και στις δύο έδρες των Βρυξελλών, Ε.Ε. και ΝΑΤΟ, για το πού… βαδίζουν οι Ανατολικοευρωπαίοι.
Αυτό που προκαλεί εντύπωση και ξενίζει, δεδομένης της γνωστής μέχρι πρότινος ανεκτικότητας και ίσως κάποιας μακαριότητας με τις οποίες οι ελίτ των Βρυξελλών αντιμετώπιζαν γενικά τους κάθε είδους διαφωνούντες, είναι η σπουδή τους να περιχαρακώσουν και να εξοβελίσουν στοιχεία που δεν ευθυγραμμίζονται με τις επιλογές του σκληρού ευρωπυρήνα. Αναλυτές και πολιτικοί επιστήμονες συμφωνούν ότι το χάσμα Ανατολής-Δύσης εξακολουθεί να είναι υπαρκτό και πολιτικά σημαντικό 35 χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και δύο δεκαετίες από την ένταξη των περισσότερων χωρών της Ανατολικής και της Κεντρικής Ευρώπης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ενωση κρατών πολλών ταχυτήτων
Η δημοκρατική μετάβαση και η οικονομική φιλελευθεροποίηση στα έθνη της Ανατολικής Ευρώπης έφεραν κοινωνικοοικονομική και πολιτική αβεβαιότητα, αν όχι χάος, αντί για την πολυπόθητη σταθερότητα. Η «ανοικοδόμηση» με τη χρήση δυτικών μοντέλων στηρίχθηκε σε μια υπεροπτική βεβαιότητα που αγνόησε την πραγματικότητα και τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε περίπτωσης, ενώ η απότομη στροφή στην οικονομία της αγοράς δίχως περιόδους χάριτος ή προσαρμογής ήταν μια βουτιά σε άγνωστα νερά, που πρόσφερε άπειρες «ευκαιρίες» για αναποτελεσματικότητα και διαφθορά. Το χάσμα αντί να κλείσει παρέμεινε -αν δεν βάθυνε κιόλας- και έγινε μόνιμο σχεδόν παντού, ειδικά στη λήψη αποφάσεων εντός της Ε.Ε. Οι ανατολικοευρωπαϊκές χώρες υπόκεινται σε υποεκπροσώπηση και σε στρατηγικές επιλογές που τις καθιστούν ευάλωτες όσον αφορά τις σχέσεις με τη Ρωσία, ενώ σε ζητήματα όπως τα εργασιακά δικαιώματα και η εσωτερική μετανάστευση αντιμετωπίζονται δυνάμει υπεροπτικά. Την ίδια ώρα ο δυτικός πυρήνας της Ε.Ε. βάζει θέμα οπισθοδρόμησης των ανατολικών Δημοκρατιών, ζητά διαχειρίσεις για την εξωτερική μετανάστευση και δεσμεύσεις για το κλίμα, που προκαλούν ακόμα μεγαλύτερη δυσαρέσκεια δεδομένης της οικονομικής υστέρησης των Ανατολικοευρωπαίων. Αν μη τι άλλο διαμορφώνονται συνθήκες που συμβάλλουν σε μια κατάσταση «περιφερειοποίησης» της Ανατολικής Ευρώπης εντός της Ε.Ε., συμπεραίνει χαρακτηριστικά πρόσφατη μελέτη που υπογράφουν τέσσερις πολιτικοί επιστήμονες από τα Πανεπιστήμια του Βουκουρεστίου, του Εδιμβούργου, του Ντένβερ στις ΗΠΑ και το Βασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου.
Πολιτισμικοί, πολιτικοί και οικονομικοί παράγοντες αλληλεπιδρούν για να διατηρήσουν αυτές τις διαιρέσεις εντός της Ε.Ε., μονιμοποιώντας την «περιφερειοποίηση» της Ανατολικής Ευρώπης. «Παραλλαγές» στην ποιότητα της Δημοκρατίας και θεσμικές διαφοροποιήσεις στα ανατολικοευρωπαϊκά κράτη ενεργοποιούν, κάπως άκομψα ίσως, τα αντανακλαστικά της Ε.Ε., ενώ την ίδια ώρα οι επίμονες ανισότητες τροφοδοτούν την πολιτική ρητορική εναντίον της Ένωσης εντός των ανατολικοευρωπαϊκών μελών. Το χέρι βοηθείας των Βρυξελλών και οι άμεσες ξένες επενδύσεις ενίσχυσαν μεν την οικονομική ανάπτυξη της Ανατολής, αλλά δεν εξάλειψαν το αίσθημα κατωτερότητας και τη δυσπιστία απέναντι στους ισχυρούς της λέσχης που παίρνουν τις αποφάσεις και ζητούν την επιβολή τους δίχως εξαιρέσεις.
Από τη λεγόμενη κρίση χρέους στην Ευρωζώνη στις αρχές της δεκαετίας του 2010 και την προσφυγική κρίση το 2015 έως το Brexit το 2016 και την πανδημία το 2020 το ταξίδι της Ε.Ε. προς το πεπρωμένο της (;) περιλάμβανε πολλές αναγκαστικές «στάσεις». Αυτές οι κρίσεις, γράφει ο Κράστεβ, αποκάλυψαν αρχικά διαχωρισμούς, όπως το οικονομικό ρήγμα Βορρά-Νότου ή οι πολιτισμικές διαφορές Ανατολής-Δύσης, αλλά ανάγκασαν επίσης την Ε.Ε. να επαναπροσδιορίσει τις πολιτικές συμμαχίες της και να εμβαθύνει την προσπάθεια ολοκλήρωσής της.
Παλιές διαιρέσεις, νέες αφηγήσεις
Ο πόλεμος στην Ουκρανία ήρθε ως το «επιστέγασμα» των αλλεπάλληλων κρίσεων για να «συσπειρώσει» την Ευρώπη ενάντια σε έναν κοινό αντίπαλο, αναδιαμορφώνοντας ταυτόχρονα το πολιτικό φαντασιακό της. Η αφήγηση της ενωμένης Ευρώπης ως πολιτικής οντότητας επαναδιατυπώνεται σήμερα μακριά από τους παλιούς διαχωρισμούς του Ψυχρού Πολέμου, υιοθετώντας την αφήγηση της «αποαποικιοποίησης» του πρώην σοβιετικού χώρου, κάτι που υπερτονίζει τα πολιτικά και πολιτισμικά «όρια» της Ε.Ε. και βεβαίως αποκλείει και απορρίπτει ασυζητητί τη Ρωσία. Ιστορικά η Ευρώπη έχει διαμορφωθεί ως οντότητα μέσα από τη σχέση της με την Ανατολή, και φυσικά μέσα από το χάσμα της με αυτήν. Αλλά ο πόλεμος στην Ουκρανία ήρθε να αμφισβητήσει την ηθική εξουσία της Δυτικής Ευρώπης, με τα έθνη της Ανατολικής να υποδηλώνουν με διάφορους τρόπους την «κατανόησή» τους για τη ρωσική επιθετικότητα. Προφανώς εδώ καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο παράγοντας της ταυτότητας, την οποία η Ρωσία δηλώνει ταγμένη να υπερασπιστεί και να διαφυλάξει, σε αντίθεση με τη φιλελεύθερη Ε.Ε. που ενστερνίζεται την πολυσυλλεκτικότητα και την εθνική «ομογενοποίηση».
Για τον Κράστεβ, η Ε.Ε. είναι ένα «πρότζεκτ» που έχει τις καταβολές του σε αντιλήψεις και κοσμοθεωρίες πρώην αυτοκρατορικών δυνάμεων της ηπειρωτικής Ευρώπης, της Γαλλίας και της Γερμανίας δηλαδή, κι ως εκ τούτου έρχεται σε έντονη αντίθεση με τα εστιασμένα στην εθνική κυριαρχία και στο ταυτοτικό αίσθημα ανατολικά κράτη που προσχώρησαν στους κόλπους της το 2004. Ο πόλεμος, οι δαπανηρές κυρώσεις που ζητούνται στ’ όνομα των ευρωπαϊκών αξιών, η ξαφνική απαίτηση για σκληρά και υπερασπίσιμα εξωτερικά σύνορα, η απόρριψη των διαφωνούντων και η επιμονή στη λογική της επικράτησης και της υπεροχής έχουν μετατρέψει το ρήγμα με την Ανατολή σε μια σοβαρή πρόκληση για το μέλλον της Ε.Ε. Άραγε, πόσο «χαλαρά» μπορεί να αντιμετωπιστούν οι δυνητικές συνέπειές της εν μέσω μεταβαλλόμενων γεωπολιτικών πραγματικοτήτων;
