Μετά από 11 χρόνια, μισό εκατομμύριο νεκρούς και μια χώρα σε ερείπια, ο αραβικός κόσμος ξαναδέχεται τον ηγέτη της Συρίας Μπασάρ αλ-Άσαντ στους κόλπους του, με τη βοήθεια της Τουρκίας και προς τεράστια ευχαρίστηση του Ιράν. Η Δύση παρακολουθεί, ανήμπορη ή απρόθυμη να αντιδράσει, και η Ρωσία επικροτεί. Και όλα αυτά, ενώ ο εμφύλιος της Συρίας συνεχίζεται και το καθεστώς του Άσαντ εξακολουθεί να παίζει τα μακάβρια παιχνίδια του εις βάρος του λαού του.
Η περίπτωση της Συρίας ίσως συμπυκνώνει όλα όσα πηγαίνουν στραβά στον κόσμο μας: Ο Μπασάρ αλ-Άσαντ παραμένει ο ισχυρός -ισχυρότερος από ποτέ, για την ακρίβεια- άντρας σε μια χώρα που τα τελευταία 12 χρόνια έχει γίνει ερείπια, ο ίδιος και οι άνθρωποι της επιλογής του πλουτίζουν και καρπώνονται τη διάλυσή της, ο τρόμος και η καταστροφή είναι τα κυρίαρχα δομικά στοιχεία στη Συρία και παρ' όλα αυτά η τιμωρία φαίνεται να είναι άγνωστη λέξη. Αντιθέτως, ο αραβικός κόσμος, με τα ανάλογα ανταλλάγματα φυσικά, είναι πανέτοιμος να δεχτεί τον Άσαντ πίσω στην αγκαλιά του, στο πλαίσιο της «κανονικοποίησης» των σχέσεων της Συρίας και των άλλων αραβικών κρατών. Αυτό ίσως να είχε κάποιο νόημα αν ο Άσαντ είχε αλλάξει. Στην πραγματικότητα, βέβαια, θα είχε νόημα μόνο αν ο Άσαντ είχε πέσει από την εξουσία και βρισκόταν σε κάποια φυλακή περιμένοντας να δικαστεί για εγκλήματα κατά του λαού του και κατά της ανθρωπότητας. Μέχρι πριν από λίγο καιρό πολλοί πίστευαν ότι αυτή θα ήταν η κατάληξή του. Τώρα, φαίνεται να βγαίνει από την κόλαση που ο ίδιος προκάλεσε, όχι μόνο ατσαλάκωτος, αλλά και πολύ πλουσιότερος και ισχυρότερος και παίρνοντας τη νομιμοποίηση που χρειάζεται για να συνεχίσει να κυβερνά με τον ίδιον τρόπο τον ταλαίπωρο συριακό λαό.
Μεγάλη αναταραχή, υπέροχη κατάσταση
Η Συρία εξοστρακίστηκε από τον Αραβικό Σύνδεσμο το 2011, όταν η βίαιη καταστολή από τον Άσαντ των εναντίον του διαδηλώσεων οδήγησε στον εμφύλιο που μαστίζει τη χώρα έκτοτε. Πριν από λίγες μέρες, όμως, οι υπουργοί Εξωτερικών των 22 χωρών που απαρτίζουν τον Σύνδεσμο ψήφισαν ομόφωνα για την επιστροφή της Συρίας σε αυτόν, σε μια συνάντηση στο Κάιρο, η οποία έγινε στο πλαίσιο των προετοιμασιών για τη σύνοδο κορυφής των αραβικών χωρών που θα γίνει στη Σαουδική Αραβία στις 19 Μαΐου. Ο Σύνδεσμος, στην ίδια συνάντηση, έκανε έκκληση -προς ποιους άραγε;- για επίλυση της προσφυγικής κρίσης που έχει προκύψει από τον εμφύλιο στη Συρία, αλλά και του λαθρεμπορίου ναρκωτικών, μιας από τις βασικές πηγές εισοδήματος του καθεστώτος Άσαντ.
Το βασικό ερώτημα είναι ένα: Πώς θέλεις να επιλύσεις ένα πρόβλημα κρατώντας στην εξουσία τον άνθρωπο που όχι μόνο το δημιούργησε, αλλά συνεχίζει να το δημιουργεί; Η απάντηση είναι απλή: Κανείς δεν νοιάζεται, όσο ο Άσαντ είναι πρόθυμος να βολέψει όχι μόνο τα επιμέρους αιτήματα των Αράβων εταίρων, αλλά και μια συγκεκριμένη συνθήκη στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής· τη συνθήκη της ανωμαλίας. Οι αναλυτές επισημαίνουν ότι η νίκη αυτή της Δαμασκού δεν είναι παρά ένα ακόμη δείγμα της όλο και συρρικνούμενης επιρροής των ΗΠΑ στην περιοχή. Εν μέρει αυτό είναι σωστό. Από την άλλη πλευρά, όταν σβήσουν τα χαμόγελα στη συνάντηση κορυφής της 19ης Μαΐου στην Τζέντα, οι αραβικές χώρες θα έρθουν αντιμέτωπες με την πραγματικότητα: Ούτε τα δολάρια στα οποία προσδοκά ο Άσαντ για την ανοικοδόμηση θα έρθουν την επόμενη μέρα, ούτε οι πρόσφυγες θα επιστρέψουν στη Συρία, αλλά ούτε και τα ναρκωτικά θα σταματήσουν να φεύγουν από τη χώρα προς κάθε κατεύθυνση. Κι αυτά είναι πράγματα που τα ξέρουν όλοι. Όπως ξέρουν ότι και ο εμφύλιος, που έχει ήδη κοστίσει τη ζωή σε μισό εκατομμύριο ανθρώπους και έχει αναγκάσει σε φυγή τον μισό πληθυσμό της χώρας (περίπου 11 εκατομμύρια ανθρώπους), δεν θα τελειώσει, καθώς κάθε προσπάθεια διαμεσολάβησης έχει αποτύχει. Ο Αραβικός Σύνδεσμος δείχνει παντελώς ανίκανος να αντιμετωπίσει τα της περιοχής του, στην οποία διεξάγεται και ένας ακόμη αιματηρός και χρόνιος εμφύλιος, αυτός της Υεμένης, ενώ και στη Λιβύη η κατάσταση είναι απελπιστική από κάθε άποψη. Όταν ξέσπασε ο εμφύλιος στη Συρία, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και μερικές ακόμη αραβικές χώρες υποστήριξαν την αντιπολίτευση, ενώ πίσω από τον Άσαντ βρέθηκαν η Ρωσία, το Ιράν και παραστρατιωτικές ομάδες προσκείμενες στην Τεχεράνη.
Παρά τις προσπάθειες που έγιναν και το αίμα που χύθηκε για να ανατραπεί ο Άσαντ, αυτό στάθηκε αδύνατο. Σήμερα, ελέγχει το μεγαλύτερο μέρος της χώρας και όλες τις μεγάλες πόλεις. Η αντιπολίτευση και οι κουρδικές δυνάμεις, οι οποίες υποστηρίζονται από τις ΗΠΑ, ελέγχουν το βόρειο και το ανατολικό τμήμα της χώρας, αλλά αυτό δεν αρκεί σε καμία περίπτωση για να αποτελέσει ικανό θύλακα αντίστασης στο καθεστώς της Δαμασκού. Οι αραβικές χώρες φαίνεται ότι απλά περίμεναν την κατάσταση να επιλυθεί από μόνη της, να ανατραπεί ο Άσαντ από «κάποιον», προκειμένου οι ίδιες να συνδιαλλαγούν μετά με τη διάδοχη κατάσταση. Μετά από σχεδόν 12 χρόνια και ενώ είναι πλέον πασιφανές ότι αυτό δεν πρόκειται να συμβεί, αποφάσισαν να συνδιαλλαγούν και πάλι μαζί του. Η πρώτη χώρα που υποχώρησε ήταν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που αποκατέστησαν τις διπλωματικές τους σχέσεις με τη Συρία το 2018. Ακολούθησε η Ιορδανία, που άνοιξε τα σύνορά της με τη Συρία το 2021. Πριν από ένα μήνα και η Σαουδική Αραβία ανακοίνωσε ότι θα ανοίξει ξανά την πρεσβεία της στη Δαμασκό. Όλοι αυτοί ξέρουν ότι ο εμφύλιος δεν πρόκειται να τελειώσει με ευχολόγια, αλλά διαπίστωσαν επίσης ότι δεν τελείωσε ούτε με τις κυρώσεις και τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων.
Ο σεισμός της 6ης Φεβρουαρίου, που χτύπησε με πρωτοφανή μανία την Τουρκία και τη Συρία, βοήθησε στις διπλωματικές εξελίξεις, καθώς προκάλεσε τη διεθνή «συμπάθεια» προς τη Συρία, στην οποία περισσότεροι από 6.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Επιπλέον, εκατοντάδες χιλιάδες έμειναν άστεγοι, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν ήδη πρόσφυγες από περιοχές που έχουν ισοπεδωθεί λόγω του εμφυλίου. Είναι παράδοξο και κάπως εντυπωσιακό ότι αξιωματούχοι από χώρες που εναντιώνονται στο καθεστώς του Άσαντ επισκέφθηκαν για πρώτη φορά μετά από χρόνια τη χώρα, για να συνδράμουν στο δράμα ενός λαού που χτυπήθηκε εντελώς τυχαία από τον σεισμό, ενώ εξολοθρεύεται συστηματικά και στοχευμένα από το ίδιο το καθεστώς που τον κυβερνά. Κι όμως, η περίφημη «διπλωματία των σεισμών» λειτούργησε θαυμάσια στην περίπτωση της Συρίας, καθώς οι χώρες που αναζητούσαν αφορμή για να πλησιάσουν τον Άσαντ, την βρήκαν. Και ήταν μια πολύ καλή αφορμή, όχι για τον συριακό λαό βέβαια, αλλά γενικά αυτόν κανείς δεν φαίνεται να τον υπολογίζει εδώ και καιρό στη συγκεκριμένη εξίσωση. Λίγο αργότερα ήρθε μια εξέλιξη εξίσου απρόσμενη με τον σεισμό, η προσέγγιση Ιράν - Σαουδικής Αραβίας, με τη διαμεσολάβηση της Κίνας. Οι δύο ορκισμένοι εχθροί συμφώνησαν να αποκαταστήσουν τις διπλωματικές τους σχέσεις και να «εργαστούν μαζί για την επίλυση των συγκρούσεων στην Υεμένη και τη Συρία».
Από τον μοναχικό Άσαντ στις μοναχικές ΗΠΑ
Οι Αμερικανοί αντιτίθενται σθεναρά στην επανένταξη του Άσαντ στον «πολιτισμένο κόσμο», αλλά πέραν του να φωνάζουν (κι αυτό όχι πολύ δυνατά) δεν κάνουν τίποτε άλλο. Επιπλέον, κανείς δεν δείχνει να υπολογίζει πλέον τις ΗΠΑ στην περιοχή, εκτός ίσως από τον ίδιον τον Άσαντ
Συχνά είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε το αίτιο από το αιτιατό, ιδιαίτερα στη διεθνή πολιτική και διπλωματία, όπου οι προθέσεις είναι σπάνια ξεκάθαρες. Ο ρόλος των ΗΠΑ στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής παραμένει μια τέτοια περίπτωση. Οι Αμερικανοί αντιτίθενται σθεναρά στην επανένταξη του Άσαντ στον «πολιτισμένο κόσμο», αλλά πέραν του να φωνάζουν (κι αυτό όχι πολύ δυνατά) δεν κάνουν τίποτε άλλο.
Πότε απομακρύνθηκαν οι ΗΠΑ από την περιοχή και γιατί; Ήταν η απομάκρυνσή τους που οδήγησε στο νέο μοίρασμα της τράπουλας ή απομακρύνθηκαν επειδή ακριβώς είδαν ότι οι ισορροπίες δυνάμεων δεν τους ευνοούν πλέον; Στην πραγματικότητα, μικρή σημασία έχει. Το αποτέλεσμα είναι ότι η Συρία είναι πλέον πολύ χαμηλά στις αμερικανικές προτεραιότητες και αυτό άνοιξε τον δρόμο ακόμη και σε χώρες συμμαχικές προς τις ΗΠΑ να επαναπροσδιορίσουν τις σχέσεις τους με τη Δαμασκό χωρίς κόστος. Παρ' όλα αυτά, οι Αμερικανοί συνεχίζουν να είναι παρόντες στη Συρία, ή μάλλον κάτι σαν παρόντες.
Τον περασμένο μήνα δύο επιθέσεις, από drones και αντάρτες υποστηριζόμενους από το Ιράν, εναντίον αμερικανικών θέσεων στη βόρεια Συρία είχε ως συνέπεια έναν θάνατο και περισσότερους από 25 τραυματισμούς. Η αντίδραση των Αμερικανών ήταν κάποια στοχευμένα χτυπήματα σε θέσεις των ανταρτών. Οι ΗΠΑ διατηρούν στρατιωτικό προσωπικό περίπου 900 ατόμων στην περιοχή για να «στηρίξουν τους Κούρδους και να αποτρέψουν την επανεμφάνιση του Ισλαμικού Κράτους». Από την ανάληψη της προεδρίας από τον Μπάιντεν, το 2021, οι αμερικανικές θέσεις έχουν δεχτεί περισσότερα από 80 χτυπήματα. Το Πεντάγωνο επιμένει πως «κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να προστατεύσει το προσωπικό του», αλλά στρατιωτικές πηγές λένε ότι «στην πραγματικότητα αγνοούμε τα χτυπήματα και τους αντάρτες σαν να είναι μια γρίπη που θα περάσει. Αλλά δεν είναι γρίπη και δεν θα περάσει». Τι κάνουν οι Αμερικανοί στην περιοχή, λοιπόν; Τίποτε, είναι η απάντηση. Στις 5 Μαΐου ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Άντονι Μπλίνκεν πήρε τηλέφωνο τον Ιορδανό ομόλογό του, μετά από την πρώτη επίσημη επίσκεψη του Άσαντ στο Αμάν μετά από μια δεκαετία, και του είπε ότι οι «ΗΠΑ διαφωνούν με την επανένταξη του Άσαντ στη διεθνή διπλωματική κοινότητα και οι ίδιες δεν πρόκειται να κανονικοποιήσουν τις σχέσεις τους μαζί του». Ο Ιορδανός προφανώς δεν ταράχτηκε ιδιαίτερα, καθώς λίγο αργότερα επιβεβαιώθηκε η συμμετοχή του Άσαντ στη σύνοδο κορυφής της Σαουδικής Αραβίας. Κανείς δεν δείχνει να υπολογίζει πλέον τις ΗΠΑ στην περιοχή, εκτός ίσως από τον ίδιον τον Άσαντ που αυτό που θέλει περισσότερο είναι μια επαναπροσέγγιση με τη Δύση, προκειμένου να σταματήσουν οι κυρώσεις και να έρθουν επενδύσεις στη χώρα.
Ωραία όλα αυτά, αλλά πού θα οδηγήσουν, αναρωτιούνται πολλοί. Οι πρόσφυγες, από τους οποίους τόσο θέλουν να απαλλαγούν οι γειτονικές με τη Συρία χώρες, είναι πολύ απίθανο να θέλουν να επιστρέψουν στη χώρα με τον Άσαντ στην κυβέρνηση. Ο υποτιθέμενος πόλεμος εναντίον των ναρκωτικών προς το παρόν διεξάγεται μονομερώς, με αεροπορικές επιδρομές της Ιορδανίας σε συριακό έδαφος. Πολιτικά, δε, δεν έχει βρεθεί απολύτως καμία λύση. Το Κουβέιτ έθεσε το θέμα κάπως διπλωματικά και είπε ότι «καλό θα ήταν να ξέρουμε τους όρους της επανένταξής του (του Άσαντ). Θα κάνει εκλογές; Θα ζητήσει συγνώμη; Θα κάνει οτιδήποτε;». Όχι, δεν θα κάνει και αυτό είναι δεδομένο. Το Κατάρ είπε ότι «δεν συμφωνεί με την επανένταξη, αλλά δεν θα αποτελέσει εμπόδιο εάν όλες οι χώρες συμφωνήσουν». Στην πραγματικότητα, όλες αυτές οι χώρες λένε στον συριακό λαό ότι πλέον είναι μόνος του και ότι ο Άσαντ κέρδισε. Δεν τον σταμάτησαν ούτε η διεθνής απομόνωση, ούτε οι κυρώσεις, ούτε ο μισός πλανήτης να πολεμάει εναντίον του.
Μοναδική ελπίδα των Σύρων είναι οι αμερικανικές και οι ευρωπαϊκές κυρώσεις, που πιθανώς θα εμποδίσουν τις αραβικές χώρες να προβούν σε μαζικής κλίμακας επενδύσεις στη διαλυμένη χώρα. Μπορεί και όχι, όμως. Και αν αρχίσουν να μπαίνουν χρήματα, κανείς δεν θα μπορέσει να κουνήσει ποτέ τον Άσαντ. Ποιοι χαίρονται απ' όλα αυτά, εκτός από τον ίδιον τον Άσαντ; Η Ρωσία, φυσικά, που έσπευσε να συγχαρεί τόσο τη Συρία όσο και τις αραβικές χώρες με επίσημη ανακοίνωση, κάνοντας λόγο για «τη λογική εξέλιξη των πραγμάτων». Τι είναι λογικό μετά από μισό εκατομμύριο νεκρούς και 11 εκατομμύρια εκτοπισμένους, βέβαια, είναι πολύ σχετικό. Έτσι κι αλλιώς, όμως, η Συρία συμβολίζει έναν κόσμο στον οποίον η λογική δείχνει να παραπαίει επικίνδυνα.
