Θα μπορούσε να είναι ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας. Πριν από τριάντα χρόνια, ένας οραματιστής επιστήμονας εργαζόταν σε ένα μεγάλο και φημισμένο ερευνητικό κέντρο της Ευρώπης. Παρακινημένος από τη «βαβυλωνία» στην επικοινωνία μεταξύ των διαφόρων τμημάτων του, αναπτύσσει μια νέα τεχνολογία, στην πραγματικότητα μια γλώσσα επικοινωνίας, που επιτρέπει τη διασύνδεση των υπολογιστών όχι μόνο εντός του κέντρου, αλλά οπουδήποτε στον κόσμο.
Η εφεύρεσή του φέρνει τα πάνω κάτω στις νόρμες της ανθρώπινης αλληλόδρασης και το Διαδίκτυο κυριαρχεί ταυτόχρονα σαν μέσο και σαν φορέας επικοινωνίας και διαμοίρασης πληροφοριών και γίνεται στον 21ο αιώνα το ισοδύναμο της τυπογραφίας στο τέλος του Μεσαίωνα.
Την ίδια ώρα, η συσσώρευση δεδομένων μέσα από την ολοένα αυξανόμενη χρήση της νέας τεχνολογίας δίνει τεράστια ώθηση στην ανάπτυξη αυτού που ανέκαθεν θεωρούνταν το «ιερό δισκοπότηρο» της επιστήμης των υπολογιστών, της Τεχνητής Νοημοσύνης. Σε τέτοιο σημείο πια, που πολλοί αρχίζουν να φοβούνται πως έχει ξεπεράσει τα όρια και γίνεται επικίνδυνη για τον άνθρωπο και τις κοινωνίες.
Την περασμένη εβδομάδα, το Διαδίκτυο έγινε όντως 30 χρόνων και ο «επινοητής» του Τιμ Μπέρνερς-Λι είχε την ευκαιρία να μας υπενθυμίσει ότι η ιδέα του έχει γυρίσει σελίδα και βρίσκεται τώρα σε νέα φάση και σε νέες «περιπέτειες», κοντράροντας ευθεία την ανθρώπινη νοημοσύνη.
Ο όγκος των δεδομένων που έχει συγκεντρωθεί και η ταχύτερη διασύνδεση των υπολογιστικών συστημάτων, μιμούμενη τους νευρώνες του ανθρώπινου εγκεφάλου, έχουν δώσει στις μηχανές δυνατότητες ανθρώπινης ευφυΐας. Σύνταξη κειμένων, δημιουργία ιστοσελίδων, υποβολή φορολογικών δηλώσεων, διάγνωση απεικονιστικών εξετάσεων: τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (Τ.Ν.) μπορούν πράγματι να πάρουν σήμερα πολλή δουλειά από τα ανθρώπινα χέρια. Άρα το ερώτημα θα ήταν πόσο αξιόπιστη είναι η Τ.Ν., όχι αν είναι επικίνδυνη.
Οχι, δεν είναι αυτό το ερώτημα, λένε όσοι γνωρίζουν, και η εστίαση στην αξιοπιστία είναι λίγο παραπλανητική και κάπως εφησυχαστική. Υπάρχουν σοβαρές πιθανότητες η άνοδος και η επικράτηση της Τ.Ν. να οδηγήσουν στον αφανισμό εκατομμυρίων θέσεων εργασίας, να θολώσουν τη διάκριση μεταξύ αλήθειας και ψεύδους και να ενισχύσουν τις υπάρχουσες ανισότητες. Αλλά είναι δικαιολογημένες αυτές οι ανησυχίες;
Ενώπιον της αλήθειας
Σε μεγάλο βαθμό, ναι. Για δύο πολύ σημαντικούς λόγους αυτή τη στιγμή: επειδή πρόκειται για έναν κλάδο της τεχνολογίας που παραμένει εκτός οποιουδήποτε ρυθμιστικού-κανονιστικού πλαισίου και, την ίδια ώρα, θεωρούμενος ως το επόμενο «Ελ Ντοράντο» του κλάδου, προκαλεί μια παγκόσμια επενδυτική φρενίτιδα.
Με άλλα λόγια, μπορεί κάποιος να φανταστεί μια υποθετική αρχή για την αυτοκινητοβιομηχανία, όπου διάφορες εταιρείες με τεράστια κεφάλαια και τεχνογνωσία ανταγωνίζονται μεταξύ τους φιλοδοξώντας να φτιάξουν εξελιγμένα αυτοκίνητα χωρίς να υφίσταται το παραμικρό ρυθμιστικό πλαίσιο, π.χ., για τη χρήση τους, για τα όρια εκπομπών καυσαερίων, για τις προδιαγραφές ασφαλείας κ.λπ. Μια κοσμογονία ανάπτυξης οχημάτων δίχως καν να έχει θεσμοθετηθεί ένας βασικός Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας.
Η Τ.Ν. προκαλεί σήμερα έναν άλλο «πυρετό του χρυσού», σε παγκόσμια κλίμακα μάλιστα.
Μετά το λανσάρισμα, τον περασμένο Νοέμβριο, του ChatGPT, μιας πλατφόρμας δημιουργίας περιεχομένου από Τ.Ν. από την εταιρεία έρευνας OpenAI, αρκετοί άλλοι τεχνολογικοί γίγαντες, συμπεριλαμβανομένης της Google και της Alibaba, έχουν μπει στην κούρσα για να στήσουν τις δικές τους πλατφόρμες.
Επενδυτές από τη Σαγκάη μέχρι τη Silicon Valley ρίχνουν ήδη δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια σε νεοφυείς επιχειρήσεις που ειδικεύονται στη λεγόμενη γενεσιουργό Τ.Ν., για την οποία πάντως ορισμένοι αναλυτές πιστεύουν ότι θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μια νέα τεχνολογική φούσκα. Η γενεσιουργός Τ.Ν. (generative A.I.) είναι ένα σύνολο αλγόριθμων ικανών να δημιουργούν φαινομενικά νέο, ρεαλιστικό περιεχόμενο, όπως κείμενο, εικόνες ή ήχο, μέσα από δεδομένα εκπαίδευσης. Η γενεσιουργός Τ.Ν. σε συνδυασμό με τη διαχωριστική Τ.Ν. (discriminative Α.Ι.), που μπορεί να διακρίνει και να προσδιορίσει στοιχεία όπως πρόσωπα σε εικόνες, λέξεις σε ομιλία ή χειρόγραφο και να προσδιορίσει τι από αυτά είναι αληθινό και τι ψεύτικο, είναι σήμερα οι δύο κυρίαρχες τάσεις στην Τ.Ν.
Και οι δύο βασίζονται σε μοντέλα νευρωνικών δικτύων που μπορούν να παράγουν απόκριση στα δεδομένα εισόδου και να τροποποιούν τη δική τους εσωτερική δομή για να αλλάξουν την απόκρισή τους με βάση την ανατροφοδότησή τους από το πόσο καλή ή μη ήταν η προηγούμενη απάντησή τους.
Ο πιο ορατός τύπος εφαρμογών Τ.Ν., όπως π.χ. το ChatGPT, που μερικές φορές αναφέρονται ως μοντέλα γενεσιουργού Τ.Ν., συνδυάζουν στην πραγματικότητα τις δύο κατηγορίες Τ.Ν. συνθέτοντας το αποκαλούμενο μοντέλο Παραγωγικού Ανταγωνιστικού Δικτύου (GAN). Δηλαδή ο κάθε τύπος Τ.Ν. εντός του GAN βοηθά στην εκπαίδευση-βελτίωση της απόδοσης του άλλου, με αποτέλεσμα ένα ισχυρό μοντέλο μηχανικής μάθησης.
Για παράδειγμα, ένα GAN για τη δημιουργία ρεαλιστικών, αλλά ψεύτικων φωτογραφιών μπορεί να χρησιμοποιεί γενεσιουργό Τ.Ν. για να συνθέτει ανθρώπινα πρόσωπα που οι προγραμματιστές συνδυάζουν με πραγματικές φωτογραφίες και ταυτόχρονα διαχωριστική Τ.Ν. για να διαπιστώνει αν ο αλγόριθμός του μπορεί να ξεχωρίσει ποιες από αυτές είναι ψεύτικες και ποιες αληθινές. Η παράλληλη άσκηση «εκπαιδεύει» και τα δύο μοντέλα. Ο «διαχωριστής» γίνεται καλύτερος στον εντοπισμό των ψεύτικων προσώπων, καθώς «μαθαίνει» ποιες εικόνες δημιουργήθηκαν από τη «γεννήτρια», και η «γεννήτρια» βελτιώνεται στη δημιουργία ρεαλιστικών φωτογραφιών, καθώς «μαθαίνει» ποιες ψεύτικες εντόπισε με επιτυχία ο «διαχωριστής».
Εφαρμογές
Η εφαρμογή της γενεσιουργού Τ.Ν. δείχνει επιτυχία σε πολλούς κλάδους της επιστημονικής έρευνας, ανάμεσά τους στη φαρμακευτική. Οι ερευνητές εργάζονται πλέον με μοντέλα Τ.Ν. σε τομείς όπως ο σχεδιασμός πρωτεϊνών για φαρμακευτική χρήση. Η μεγάλη πρόκληση σ’ αυτό το πεδίο παραμένει η κατανόηση της διαδικασίας αναδίπλωσης των πρωτεϊνικών μορίων. Είναι ένας γρίφος που οι επιστήμονες προσπαθούν να λύσουν από τη δεκαετία του 1960, όταν είδαν για πρώτη φορά την εικόνα των πρωτεϊνικών δομών σε επίπεδο ατομικής ανάλυσης. Οι πρωτεΐνες είναι στην πραγματικότητα μεγάλα μόρια, που αποτελούνται από αλυσίδες άλλων μορίων, των αμινοξέων. Οι μεγάλες και χαλαρές αλυσίδες αμινοξέων είναι στην πραγματικότητα ασταθείς, έτσι «αναδιπλώνονται» μέχρι να φτάσουν σε μια σταθερή τρισδιάστατη μορφή, η οποία είναι αυτή που «αποκαλύπτει» και τον ρόλο τής κάθε πρωτεΐνης.
Το ποια μορφή αυτών των αλυσίδων μπορεί να θεωρηθεί σταθερή, αν είναι μία ή πολλές, αποτελεί το μεγάλο αίνιγμα. Τα δίκτυα GAN αυξάνουν τις πιθανότητες των επιστημόνων να μπορέσουν επιτέλους να κατανοήσουν τον μηχανισμό τής πρωτεϊνικής σύνθεσης.
Τον Νοέμβριο του 2020, η ομάδα Τ.Ν. DeepMind ανακοίνωσε ότι ανέπτυξε ένα πρόγραμμα με την ονομασία AlphaFold, το οποίο φιλοδοξούσε να προβλέψει γρήγορα τις πρωτεϊνικές αναδιπλώσεις χρησιμοποιώντας αλγόριθμο. Από τότε, το σύστημα έχει «εισχωρήσει» στους γενετικούς κώδικες κάθε οργανισμού για τον οποίο έχει γίνει η αλληλουχία του γονιδιώματός του και φέρεται πως μπορεί να προβλέπει τις δομές των εκατοντάδων εκατομμυρίων πρωτεϊνών που περιέχουν.
Πέρυσι ολοκλήρωσε το πρότζεκτ και δημοσίευσε τις προβλεπόμενες αναδιπλώσεις για περισσότερες από 200 εκατομμύρια πρωτεΐνες.
Ομως, αν αυτή είναι η φωτεινή και ελπιδοφόρα πλευρά της Τ.Ν., εφαρμογές της σε άλλα πεδία, όπως της πνευματικής δημιουργίας, δημιουργούν πράγματι ένα σκοτεινό τοπίο.
Το ChatGPT, το Dall-E και άλλα εργαλεία χρησιμοποιούνται ήδη για τη δημιουργία περιεχομένου ή για την καθοδήγηση της ανάπτυξης σεναρίων και περιβάλλοντος σε ηλεκτρονικά παιχνίδια, όπως και για τη μουσική υπόκρουσή τους. Αναμένεται ότι στο μέλλον θα πρωταγωνιστούν σ’ αυτό το πεδίο εφαρμογών. Ας σημειωθεί ότι καλλιτέχνες και κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων καταθέτουν σωρεία αγωγών τελευταία για παραβιάσεις και κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας, υποστηρίζοντας ότι η χρήση του περιεχομένου τους στο Διαδίκτυο για την εκπαίδευση των αλγόριθμων Τ.Ν. σε συνδυασμό με τη δυνατότητα των χρηστών να ζητούν αποτελέσματα στο στιλ ενός συγκεκριμένου δημιουργού ισοδυναμούν με αθέμιτο ανταγωνισμό και παραβιάσεις πνευματικών δικαιωμάτων.
Τον περασμένο μήνα, ένας ινδικός όμιλος μέσων ενημέρωσης αποκάλυψε τον πρώτο του παρουσιαστή ειδήσεων Τ.Ν. «πλήρους απασχόλησης», ένα bot με το όνομα Sana, που παρουσιάζει δελτία πολλές φορές την ημέρα. Η Sana εμφανίζεται στο ειδησεογραφικό κανάλι Aaj Tak του Ομίλου India Today Group. «Είναι λαμπερή, πανέμορφη, αγέραστη, ακούραστη», όπως περιέγραψε την εικονική παρουσιάστρια η αντιπρόεδρος του ομίλου Κάλι Πουρί στην εκδήλωση παρουσίασης του bot, στην οποία παρευρέθηκε και ο Ινδός πρωθυπουργός Ναρέντρα Μόντι.
Η ταχύτητα με την οποία χρησιμοποιούνται εσχάτως αλγόριθμοι και όχι άνθρωποι για τη δημιουργία υψηλής ποιότητας κειμένου, κώδικα λογισμικού, μουσικής, βίντεο και εικόνων έχει πυροδοτήσει ανησυχίες ότι εκατομμύρια θέσεις εργασίας παγκοσμίως στις πολιτιστικές βιομηχανίες θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από την Τ.Ν., ενώ δεν αποκλείεται η τεχνολογία να αρχίσει ακόμη και να ελέγχει τους ανθρώπους.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πιθανό να καταλήξει σε πολιτική συμφωνία φέτος που θα ανοίξει τον δρόμο για τον πρώτο στον κόσμο σημαντικό νόμο για την Τ.Ν., δήλωσε την περασμένη Κυριακή η αντιπρόεδρος της Κομισιόν και υπεύθυνη Ψηφιακής Πολιτικής του μπλοκ Μαργκρέτε Βεστάγκερ. Το προσχέδιο του νόμου θα τεθεί σε ψηφοφορία από επιτροπή ευρωβουλευτών στις 11 Μαΐου.
Αλλά είναι αρκετή η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία; Θα μπορέσει ένα νομοθετικό πλαίσιο, όσο καλά κι αν είναι επεξεργασμένο, όσο ανθεκτικό κι αν φιλοδοξεί να είναι στο μέλλον, να συμπεριλάβει στις προβλέψεις του δυναμικές εξελίξεις που τρέχουν με ασύλληπτη ταχύτητα και επαναπροσδιορίζονται σε χρονικό ορίζοντα μηνών, πόσο μάλλον ετών ή δεκαετιών;
Τα κουτιά της Πανδώρας
Την περασμένη εβδομάδα, ακόμη μία είδηση από τον «πλανήτη» της Τ.Ν. ήρθε να προσθέσει νέες ανησυχίες στις ήδη υπάρχουσες. Ο 75χρονος Βρετανοκαναδός ερευνητής της Γνωσιακής Ψυχολογίας και της Επιστήμης των Υπολογιστών, πρωτοπόρος των νευρωνικών δικτύων δρ Τζέφρι Χίντον παραιτήθηκε από την Google εκφράζοντας έντονες ανησυχίες για τις δυνητικές ικανότητες της Τ.Ν. Μίλησε για την πλημμύρα παραπληροφόρησης που μπορεί να κατακλύσει τον κόσμο, για την πιθανότητα η τεχνολογία αυτή να ανατρέψει την αγορά εργασίας αλλά και για τον «υπαρξιακό κίνδυνο» που συνεπάγεται η δημιουργία μιας πραγματικής ψηφιακής νοημοσύνης. Ο Χίντον, που με δύο από τους μαθητές του στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο δημιούργησε ένα νευρωνικό δίκτυο το 2012, είπε ότι παραιτήθηκε για να μπορεί να μιλήσει ελεύθερα για τους κινδύνους της Τ.Ν. και πως εν μέρει λυπάται για τη συνεισφορά του στην ανάπτυξη της τεχνολογίας.
Προσλήφθηκε από την Google πριν από μία δεκαετία για να βοηθήσει στην ανάπτυξη του τμήματος Τ.Ν. της εταιρείας και η εργασία του θεωρείται πως οδήγησε στην ανάπτυξη συστημάτων όπως του ChatGPT. «Έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το είδος της Τ.Ν. που αναπτύσσουμε είναι πολύ διαφορετικό από τη νοημοσύνη που έχουμε εμείς. Είναι σαν να έχεις 10.000 άτομα και όποτε ένας απ’ αυτούς μαθαίνει κάτι, αυτόματα το μαθαίνουν όλοι οι άλλοι» είπε χαρακτηριστικά.
Μερικές μέρες αργότερα, στους New York Times, ο Τόμας Φρίντμαν προειδοποιούσε ότι η ανθρωπότητα ανοίγει σήμερα ταυτόχρονα δύο κουτιά της Πανδώρας: το ένα γράφει απέξω «Κλιματική αλλαγή». «Οι άνθρωποι οδηγούμαστε για πρώτη φορά με έναν τρόπο που θυμίζει θεϊκή παρέμβαση από τη μια κλιματική εποχή σε μια άλλη. Μέχρι τώρα, αυτή η δύναμη περιοριζόταν σε μεγάλο βαθμό στις φυσικές δυνάμεις που αφορούσαν την τροχιά της Γης γύρω από τον Ήλιο». Το άλλο κουτί της Πανδώρας έχει πάνω του την ετικέτα «Τεχνητή Νοημοσύνη».
Το μεγάλο ερώτημα, γράφει ο Φρίντμαν, καθώς ανοίγουμε ταυτόχρονα τα δύο κουτιά, είναι «τι είδους κανονισμούς και ηθικό πλαίσιο πρέπει να θέσουμε σε εφαρμογή για να διαχειριστούμε αυτό που ουρλιάζει από μέσα». «Ας το παραδεχτούμε: δεν καταλάβαμε πόσο θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν τα κοινωνικά δίκτυα για να υπονομεύσουν τους δίδυμους πυλώνες οποιασδήποτε ελεύθερης κοινωνίας, την αλήθεια και την εμπιστοσύνη. Αν λοιπόν προσεγγίσουμε τη γενεσιουργό Τ.Ν. εξίσου απρόσεκτα -αν ακολουθήσουμε πάλι το απερίσκεπτο μάντρα του Μαρκ Ζάκερμπεργκ στην αυγή των κοινωνικών δικτύων “Κινηθείτε γρήγορα και σπάστε τους κανόνες”-, ω ναι, θα καταστρέψουμε τα πράγματα πιο γρήγορα και πιο βαθιά απ’ ό,τι μπορεί να φανταστεί κάποιος. Υπήρξε μια αποτυχία της φαντασίας όταν απελευθερώθηκαν τα κοινωνικά δίκτυα και, στη συνέχεια, μια αποτυχία να ανταποκριθούμε υπεύθυνα στις αφάνταστες συνέπειές τους όταν διαπότισαν τις ζωές δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Όπως μου είπε ο Ντοβ Σέιντμαν, ιδρυτής και πρόεδρος του HOW Institute for Society, “χάσαμε πολύ χρόνο -και τον δρόμο μας- με την ουτοπική σκέψη ότι μόνο καλά πράγματα θα μπορούσαν να προέλθουν από τα κοινωνικά δίκτυα, από το να συνδέουμε ανθρώπους και να τους δίνουμε φωνή. Δεν μπορούμε να αντέξουμε παρόμοιες αποτυχίες με την Τεχνητή Νοημοσύνη”».
