Άνθρωπος στο φεγγάρι! Μια γενιά έζησε μ’ ένα μύθο. Βίωσε το έπος της σύγχρονης εποχής. Ό,τι κορυφαίο, πρωτοποριακό, καινοτόμο είχε να επιδείξει η ανθρώπινη επινοητικότητα, αποκρυσταλλώθηκε σ’ εκείνο το επικό εγχείρημα και επίτευγμα της δεκαετίας του 1960.
Κι αν ο μύθος χρεώνεται δικαιωματικά στην Αμερική, δεν παύει να χαρακτηρίζει το ορόσημο ενός κοινού ταξιδιού της ανθρωπότητας. Μιας περιπέτειας στην επιτυχία της οποίας η άλλη “συμβαλλόμενη” πλευρά, η τότε Σοβιετική Ένωση, έπαιξε καθοριστικό, πρωταγωνιστικό ρόλο, αν και χωρίς την επίγνωσή της. Βοήθησε τον άνθρωπο να κάνει το πρώτο, μεγάλο βήμα στο αχανές Διάστημα: Να σπάσει τον ομφάλιο λώρο που τον κρατούσε δεμένο με τη γήινη βαρύτητα. Μόλις είχε δώσει τον ρυθμό του βηματισμού στον ανταγωνισμό μεταξύ των δύο, τότε, υπερδυνάμεων για την κατάκτηση του Διαστήματος. Οι Αμερικανοί δεν είχαν άλλη επιλογή παρά ν’ ακολουθήσουν. Ήταν το απόγειο του Ψυχρού Πολέμου και χρειαζόταν μια μεγάλη νίκη για να επιδείξουν την υπεροχή τους στο Διάστημα. Η Σοβιετική Ένωση μόλις είχε εκτοξεύσει τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο και είχε θέσει τον πρώτο άνθρωπο σε τροχιά, τον θρυλικό κοσμοναύτη Γιούρι Γκαγκάριν, τον Απρίλιο του 1961, με το διαστημόπλοιο “Βοστόκ”. Έτσι μια τρελή κούρσα κατάκτησης γνώσης και τεχνολογικής καινοτομίας, ξεκίνησε. Υπολογίζεται ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ δαπάνησε περίπου 26 δισεκατομμύρια δολάρια (260 δισεκατομμύρια σε σημερινή αξία) μεταξύ 1960 και 1972 απασχολώντας χιλιάδες επιστήμονες και τεχνικούς για να δημιουργήσουν και να βελτιώσουν την τεχνολογία που θα μετέφερε τον άνθρωπο στο φεγγάρι και θα τον έφερνε πίσω στη Γη. Ένα μέρος της αφορούσε καθαρά τη διαστημική εξερεύνηση και παρέμεινε στην υπηρεσία της στα χρόνια που ακολούθησαν όμως πολλά επιμέρους επιτεύγματα πέρασαν στην καθημερινή χρήση και αξιοποιήθηκαν εμπορικά.
Πολλές από τις τεχνολογίες αιχμής που κυριαρχούν σήμερα στην καθημερινή ρουτίνα, έχουν τις απαρχές τους σε επαναστατικές υλοποιήσεις που επέτρεψαν να γίνουν πραγματικότητα οι διαστημικές αποστολές στη Σελήνη. Οι μικροεπεξεργαστές που κρύβονται πλέον μέσα σε κάθε τι, από πλυντήρια και αυτοκίνητα μέχρι συσκευές ιατρικής διάγνωσης, ήταν μια από τις τεχνολογίες των ταξιδιών στη Σελήνη. Τα ολοκληρωμένα κυκλώματα, η θεμελιώδης ιδέα πίσω από τους μικροεπεξεργαστές, αξιοποιήθηκε και τελειοποιήθηκε κατασκευαστικά στο δρόμο προς τη Σελήνη. Τα διαστημόπλοια του “Απόλλων” απαιτούσαν ελαφρείς, συμπαγείς, ισχυρούς υπολογιστές για την κρίσιμη πλοήγησή τους προς το δορυφόρο της Γης. Η NASA πήρε την τολμηρή απόφαση να βασιστεί σε μια αναδυόμενη, πλην πολλά υποσχόμενη, νέα τεχνολογία, τα ολοκληρωμένα κυκλώματα: Ηλεκτρονικά μικροκυκλώματα που “συσκεύαζαν” πολλά, δεκάδες, εκατοντάδες, χιλιάδες, τρανζίστορ σ’ ένα μόνο «τσιπ» πυριτίου. Το “Απόλλων” θα βοηθούσε εν μέρει στην επανάσταση των μικροεπεξεργαστών με τον ρυθμό που προέβλεπε ο περίφημος νόμος του Γκόρντον Μουρ για τον ιλιγγιωδώς επιταχυνόμενο ρυθμό αύξησης της υπολογιστικής ισχύος. Κι όμως έχει πια περάσει μισός αιώνας από το τελευταίο ταξίδι του ανθρώπου στον μοναχικό δορυφόρο. Η τελευταία αποστολή του προγράμματος “Απόλλων”, η τελευταία φορά που άνθρωποι περπάτησαν στην επιφάνεια της Σελήνης ήταν τον Δεκέμβριο του 1972. Ήταν μια αποστολή δώδεκα ημερών που έσπασε πολλά ρεκόρ: Του μεγαλύτερου διαστημικού περιπάτου, τη μεγαλύτερης σεληνιακής εξερεύνησης και της μεγαλύτερης ποσότητας δειγμάτων σεληνιακού εδάφους που μεταφέρθηκαν στη Γη.
Νέα σελίδα με το "Άρτεμις"
Εξήντα χρόνια μετά την οραματική διακήρυξη του προέδρου Κένεντι ότι “οι Ηνωμένες Πολιτείες θα στείλουν τον άνθρωπο στην Σελήνη και θα τον φέρουν πίσω με ασφάλεια, όχι επειδή αυτό είναι ένας εύκολος στόχος, αλλά επειδή είναι δύσκολος”, η Αμερική ετοιμάζεται σήμερα να επιστρέψει στη Σελήνη. Το νέο πρόγραμμα λέγεται “Άρτεμις” και η πρώτη επανδρωμένη αποστολή, η οποία πάντως δεν θα περιλαμβάνει προσελήνωση αλλά πτήση σε τροχιά γύρω από την Σελήνη, προβλέπεται να γίνει στα τέλη της επόμενης χρονιάς. Η προετοιμασία είναι εντατική, οι συμβολισμοί διακριτοί και προφανείς. Στο τετραμελές πλήρωμα περιλαμβάνονται για πρώτη φορά ένας Αφροαμερικανός και μια γυναίκα ενώ υπάρχει κι ένας Καναδός. Οι συνεργασίες είναι επίσης υποδηλωτικές της γεωπολιτικής “ευρύτητας” του εγχειρήματος αφού συμμετέχουν σ’ αυτό μερικοί από τους πλέον συνεπείς συμμάχους των ΗΠΑ στο διεθνές τερέν, η Ε.Ε., η Βρετανία, ο Καναδάς, η Ιαπωνία. Συμβαλλόμενες πλευρές είναι αναδυόμενες διαστημικές δυνάμεις όπως η Βραζιλία, η Νότια Κορέα και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Εννοείται πως το πρόγραμμα είναι μια κοινοπραξία μεταξύ κυβερνητικών διαστημικών υπηρεσιών και ιδιωτικών εταιρειών.
Η NASA υποστηρίζει ότι η εκ νέου κατάκτηση της Σελήνης είναι απαραίτητη πριν από ένα ταξίδι στον Άρη, τον επόμενο μεγάλο στόχο των ΗΠΑ για το μεσοπρόθεσμο μέλλον. Ο ενδιάμεσος στόχος είναι να αναπτυχθεί βιώσιμη ανθρώπινη παρουσία στη Σελήνη με αποστολές που θα διαρκούν αρκετές εβδομάδες σε σύγκριση με τις λίγες μόνο ημέρες των αποστολών του “Απόλλων”. Αυτά τα πολυήμερα σεληνιακά ταξίδια θα γράψουν ουσιαστικά τη λίστα των προετοιμασιών για το μεγάλο ταξίδι μετ’ επιστροφής στον Άρη. Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του εγχειρήματος έχει να κάνει με την κοσμική ακτινοβολία στο απώτερο διάστημα που είναι πολύ πιο έντονη και αποτελεί πραγματική απειλή για τον ανθρώπινο οργανισμό. Η χαμηλή τροχιά όπου λειτουργεί ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός προστατεύεται εν μέρει χάρις στο μαγνητικό πεδίο της Γης αλλά κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει στη Σελήνη.
Από την πρώτη επανδρωμένη αποστολή του “Άρτεμις” προγραμματίζονται να γίνουν πολλά πειράματα για τη μελέτη της επίδρασης της κοσμικής ακτινοβολίας στους ζωντανούς οργανισμούς και για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας μιας νέας στολής προστασίας. Επιπλέον, ενώ ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός μπορεί να ανεφοδιαστεί από τη Γη, τα ταξίδια στη Σελήνη, χίλιες φορές πιο μακριά, είναι πολύ πιο περίπλοκα. Για να μην χρειάζεται τα πληρώματα να παίρνουν τα πάντα μαζί τους από τη Γη και για να εξοικονομηθεί κόστος, η NASA θέλει να μάθει πώς μπορεί να αξιοποιήσει τους πόρους που υπάρχουν στην επιφάνεια της Σελήνης. Συγκεκριμένα, το νερό με τη μορφή πάγου, το οποίο έχει επιβεβαιωθεί ότι υπάρχει στον σεληνιακό νότιο πόλο. Θα μπορούσε να μετατραπεί σε καύσιμο πυραύλων διασπώντας το σε υδρογόνο και οξυγόνο. Οι Αμερικανοί θέλουν επίσης να δοκιμάσουν στη Σελήνη τις τεχνολογίες που θα συνεχίσουν να εξελίσσονται στον Άρη. Ανάμεσά τους νέες διαστημικές στολές, οχήματα, τόσο υπό πίεση όσο και χωρίς, για να μπορούν οι αστροναύτες να μετακινούνται σε μεγάλες αποστάσεις, και φυσικά ενδιαιτήματα. Τέλος, όσον αφορά στην παροχή ενέργειας η αμερικανική υπηρεσία εργάζεται για την ανάπτυξη φορητών συστημάτων πυρηνικής σχάσης. Σε κάθε περίπτωση, η Σελήνη είναι το ενδιάμεσο πεδίο για τη δοκιμή όλων αυτών των συστημάτων που θα χρησιμοποιηθούν για ένα μεγάλο ταξίδι στον Άρη. Η επίλυση οποιωνδήποτε προβλημάτων προκύψουν θα είναι πολύ πιο εύκολη στη Σελήνη, μόλις λίγες μέρες μακριά από τη Γη, από ό,τι στον κόκκινο πλανήτη όπου ένα ταξίδι υπολογίζεται ότι διαρκεί 260 ημέρες και τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα χρειάζονται πέντε ολόκληρα λεπτά για να φτάσουν στη Γη. Ένας σημαντικός πυλώνας του προγράμματος “Άρτεμις” είναι και η κατασκευή ενός διαστημικού σταθμού σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, του Gateway, ο οποίος θα χρησιμεύσει ως βάση πριν από το ταξίδι στον Άρη. Όλος ο απαραίτητος εξοπλισμός μπορεί να σταλεί εκεί με πολλαπλές αποστολές πριν την τελική άφιξη του πληρώματος για την αναχώρησή του.
Οικονομία και γεωπολιτική
Τα τελευταία χρόνια, η διαστημική κούρσα είναι κι αυτή ένα πεδίο οικονομικού ανταγωνισμού. Αυτός που θα την κερδίσει θα πρέπει να έχει όχι μόνο τεχνολογική ικανότητα ή στρατιωτική οξυδέρκεια, αλλά και ικανότητα αξιοποίησης εργαλείων οικονομικής ισχύος για λογαριασμό του διαστημικού προγράμματος
Αλλά αν το ταξίδι στον Άρη βρίσκεται στο κέντρο του κάδρου της επιστροφής των ΗΠΑ στη Σελήνη, ο μύχιος σκοπός της Ουάσιγκτον ίσως δεν είναι άλλος από εκείνον της διαστημικής κούρσας της δεκαετίας του ’60, στο απόγειο του Ψυχρού Πολέμου: Η γεωπολιτική υπεροχή. Μόνο που αυτή τη φορά ο αντίπαλος είναι άλλος, η Κίνα. «Δεν θέλουμε η Κίνα να φτάσει ξαφνικά στη Σελήνη και να πει, αυτή είναι αποκλειστική επικράτεια μας’”, είπε χαρακτηριστικά ο επικεφαλής της NASA Μπιλ Νέλσον, σε πρόσφατη συνέντευξη του. Κι αυτός ο φόβος έχει ρεαλιστική βάση. Το διεθνές δίκαιο για το Διάστημα και τη Σελήνη βασίζεται κυρίως στη Συνθήκη για το Απώτερο Διάστημα (επίσης γνωστή ως Κοσμική Συνθήκη) που υπογράφηκε το 1967. Σύμφωνα με αυτή, η Σελήνη έχει φυσικά χαρακτηριστικά που καθιστούν τον αποικισμό και την εκμετάλλευσή της δύσκολα και πολιτικά αμφισβητήσιμα εγχειρήματα.
Ο δορυφόρος της Γης θεωρείται κοινή κληρονομιά ολόκληρης της ανθρωπότητας και χρησιμοποιείται αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς, ως εκ τούτου δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο εθνικής ιδιοποίησης. Αν και υπάρχει, επίσης, η λεγόμενη Συνθήκη της Σελήνης, που υπογράφηκε το 1979, παρέχοντας πρόσθετη νομική προστασία στον φυσικό δορυφόρο του πλανήτη, αυτή δεν έχει υπογραφεί από τις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Ρωσία αφήνοντας έτσι ανοιχτά πολλά ενδεχόμενα ως προς τις σεληνιακές επιδιώξεις των τριών διαστημικών δυνάμεων. Ένα απ’ αυτά αφορά και τα σχέδια για τη δημιουργία μόνιμων οικισμών στην σεληνιακή επιφάνεια. Αν και θα μπορούσαν να βαφτιστούν "εθνικά έργα" θα είναι δύσκολο να χαρακτηριστούν ως έδαφος της χώρας που τους κατασκεύασε αφού αυτό θα συνεπαγόταν εδαφική ιδιοποίηση. Θα πρέπει εξάλλου να είναι ανοιχτοί σε επιθεωρήσεις από τρίτα μέρη και δεν θα μπορούν να διεκδικήσουν την αποκλειστική νομή κανενός πόρου στον τομέα τους αφού, σύμφωνα με τις συνθήκες, οι πόροι της Σελήνης ανήκουν σε όλους. Δεδομένου ότι οι σχεδιαζόμενοι οικισμοί θα πρέπει ως ένα βαθμό να είναι αυτάρκεις, οποιοδήποτε ζήτημα σχετικά με την πρόσβασή στους απαραίτητους πόρους, όπως το νερό που υπάρχει σε μορφή πάγου στους πόλους, θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε αντιπαραθέσεις δεδομένης της ασάφειας και της έλλειψης σχετικών προβλέψεων στις ισχύουσες συνθήκες.
"Παρέμβαση"
Εδώ είναι που θέλουν να “παρέμβουν” οι ΗΠΑ επιταχύνοντας την επιστροφή τους στη Σελήνη. “Ο μελλοντικός διαστημικός αγώνας θα κερδηθεί όχι από εκείνους των οποίων η τεχνολογική πρόοδος είναι ανώτερη, αλλά από τους διαμορφωτές κανόνων, αυτούς των οποίων οι οικονομικοί, νομικοί, κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί είναι πιο καινοτόμοι, ελκυστικοί και δημοφιλείς σε άλλα έθνη και οντότητες που έχουν διαστημικές φιλοδοξίες”, γράφει στο Foreign Policy η Deganit Paikowsky, ερευνήτρια και λέκτορας στο τμήμα Διεθνών Σχέσεων στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και υπότροφος του προγράμματος Διαστημικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο George Washington.
Αν η πρακτική επιδίωξη της αμερικανικής επιστροφής στη Σελήνη είναι να δημιουργηθεί μια μόνιμη και “επεκτάσιμη” ανθρώπινη παρουσία από την οποία θα χτιστεί η πλατφόρμα για μια διαστημική οικονομία που θα λειτουργεί μεταξύ Γης, Σελήνης και κάποια μέρα ακόμη και του Άρη, η θέσπιση κανόνων και θεσμών που θα διέπουν αυτή την νέα οικονομία του Διαστήματος, αποτελεί τον απώτερο στόχο. Για το πρόγραμμα “Απόλλων” πριν από μισό αιώνα, το φεγγάρι ήταν ο προορισμός, για το “Άρτεμις”, είναι μόνο το πρώτο βήμα. Παρά το γεγονός ότι τα νέα διαστημόπλοια κατευθύνονται κι αυτά προς τον ίδιο φυσικό προορισμό, η νέα κατάκτηση της Σελήνης από τις ΗΠΑ ελάχιστη ομοιότητα θα έχει με την προηγούμενη. Ο χώρος της σημερινής διαστημικής κούρσας είναι μεγαλύτερος και τα μοντέλα ανταγωνισμού διαφέρουν πολύ από εκείνα της δεκαετίας του ’60. Ο συνολικός σκοπός της εξερεύνησης του διαστήματος έχει αλλάξει καθώς πλέον επιδιώκονται δυνατότητές για μακροπρόθεσμες οικονομικές ευκαιρίες, όχι μόνο για γνώση και γεωπολιτική υπεροχή. Τα τελευταία χρόνια, η διαστημική κούρσα είναι κι αυτή ένα πεδίο οικονομικού ανταγωνισμού. Αυτός που θα την κερδίσει θα πρέπει να έχει όχι μόνο τεχνολογική ικανότητα ή στρατιωτική οξυδέρκεια, αλλά και ικανότητα αξιοποίησης εργαλείων οικονομικής ισχύος για λογαριασμό του διαστημικού προγράμματος.
“Η εξέλιξη της έννοιας της ‘διαστημικής δύναμης’ από την τεχνολογική ικανότητα στον πολλαπλασιασμό της στρατιωτικής ισχύος και τώρα στην οικονομία του Διαστήματος, έχει επίσης αλλάξει τις δομές υπό τις οποίες επιδιώκονται αυτές οι δυνατότητες”, υπογραμμίζει η αναλύτρια του FP. “Σε αντίθεση με προηγούμενες εποχές, η διαστημική ισχύς στην οικονομική εποχή προέρχεται από εμπορικές και βιομηχανικές δραστηριότητες. Ως αποτέλεσμα, τα εθνικά διαστημικά προγράμματα που διευθύνονται αποκλειστικά από την κυβέρνηση ή τον στρατό μιας χώρας, δεν αποτελούν πλέον στόχο για τις μεγαλύτερες διαστημικές δυνάμεις του κόσμου. Αντίθετα, αποτελούν ένα μέσο για τη δημιουργία ενός οικοσυστήματος όπου όλοι οι ενδιαφερόμενοι -ακαδημαϊκοί, βιομηχανία, κοινωνία των πολιτών, κυβέρνηση- μπορούν να συνεργαστούν για να κινητοποιήσουν τις απαραίτητες δυνάμεις μιας διαστημικής οικονομίας”.
