Οι ιστορίες μυστηρίου αρέσουν στον πολύ κόσμο. Δεν είναι τυχαίο ότι σ’ αυτές βασίζεται το κατεξοχήν λαϊκό είδος λογοτεχνίας. Όταν οι ιστορίες μυστηρίου βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα, ακόμα καλύτερα. Κι όταν σ’ αυτές εμπλέκονται και άνθρωποι ισχυροί και διάσημοι, το κοκτέιλ γίνεται μεθυστικό. Κάπως έτσι η ιστορία της δολοφονίας του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι, 35ου Προέδρου των ΗΠΑ και τέταρτου που έπεφτε νεκρός από σφαίρα κατά τη διάρκεια της θητείας του, γέννησε ίσως την πιο γνωστή πραγματική ιστορία μυστηρίου στον 20ό αιώνα, τροφοδότησε όσο καμία άλλη σενάρια συνωμοσίας, προκάλεσε την έκδοση δεκάδων βιβλίων και πολλών ταινιών, καθένα και καθεμία από τις οποίες παρουσίαζε μια διαφορετική εκδοχή.
Η θεωρία του αυτόνομου εκτελεστή
58 χρόνια μετά τη μέρα που ο Κένεντι έπεσε νεκρός στο αυτοκίνητό του στις 22 Νοεμβρίου 1963 πλάι στην πλατεία Ντίλι του Ντάλας, στο Τέξας, με τρόπο που ολοκλήρωσε τραγικά τη στέψη του ως του πιο θεαματικού ανάμεσα στους Προέδρους των ΗΠΑ, τα σενάρια σχετικά με το ποιοι βρίσκονταν πίσω από τη δολοφονία παραμένουν αναρίθμητα.
Η επιμονή των αμερικανικών αρχών και των σχετικών επιτροπών που δημιουργήθηκαν να παρουσιάζουν τη δολοφονία αυτή ως το έργο ενός και μόνου ανθρώπου, του Χάρβεϊ Όσβαλντ, ενός πρώην πεζοναύτη με περίεργο ιστορικό, ο οποίος ακολούθησε τη μοίρα του Προέδρου και δολοφονήθηκε σε ζωντανή μετάδοση μία μέρα μετά, όχι μόνο δεν είναι πειστική, αλλά μάλλον αυξάνει την καχυποψία της αμερικανικής κοινής γνώμης διαχρονικά πάνω στο ζήτημα. Σύμφωνα με μια έρευνα του δικτύου ABC, το ποσοστό των Αμερικανών που αρνούνται τη θεωρία ότι ο Όσβαλντ έδρασε μόνος του στη δολοφονία και πιστεύουν ότι υπήρξε μια ευρύτερη συνωμοσία ξεπερνά το 70%.
Ξένος δάκτυλος
Οι θεωρίες για το ποιος μπορεί να έδρασε προκειμένου να πεθάνει ο Κένεντι είναι αναρίθμητες. Κάποιες από αυτές είναι πραγματικά εξωφρενικές, άλλες όμως απασχόλησαν σημαντικές έρευνες πολιτειακών εισαγγελέων, που έμειναν ημιτελείς ή απέτυχαν. Οι θεωρίες αυτές είναι αντιφατικές μεταξύ τους κι αυτό έχει ένα πολιτικό ενδιαφέρον γιατί αντιφατική ήταν η πολιτική του Κένεντι.
Έτσι, αρκετοί είναι οι Αμερικανοί οι οποίοι πιστεύουν ότι η δολοφονία του Κένεντι υπήρξε ένα σχέδιο του Φιντέλ Κάστρο, που με αυτόν τον τρόπο εκδικήθηκε για τη στάση του Αμερικανού Προέδρου στον Κόλπο των Χοίρων και κυρίως στην κρίση των πυραύλων τις μέρες που η ανθρωπότητα έφτασε πιο κοντά από ποτέ σε έναν πυρηνικό όλεθρο που θα έφερνε τις ΗΠΑ απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Όμως είναι περισσότεροι αυτοί που θεωρούν ότι, αντίθετα, η δολοφονία ήταν έργο των αντι-καστρικών Κουβανών εξόριστων και των συνεργατών τους στη CIA, που δεν συγχώρεσαν στον Κένεντι την τελική υπαναχώρησή του στο σχέδιο ανακατάληψης της Κούβας.
Τα συνωμοσιολογικά σενάρια
Ένα άλλο σενάριο εμπλέκει στη δολοφονία το λόμπι των τραπεζών, το οποίο μόλις τότε είχε δει την εξουσία του να περιορίζεται με τη μεταβίβαση μιας σειράς αρμοδιοτήτων από αυτό στο ομοσπονδιακό υπουργείο Οικονομικών. Αντίθετα, ένα άλλο αναζητά την ευθύνη στις μυστικές υπηρεσίες της Σοβιετικής Ένωσης, και μάλιστα στους εσωτερικούς τους ανταγωνισμούς (δεδομένου ότι ένα μεγάλο μέρος τους είχε τότε στραφεί εναντίον του Χρουστσόφ, ο οποίος είχε αναπτύξει προσωπική επικοινωνία με τον Κένεντι).
Σ’ αυτό το σενάριο βοηθούσε η πολιτεία του Όσβαλντ, που πάτησε τη σκανδάλη, δεδομένου ότι αυτός είχε ζήσει στη Σοβιετική Ένωση και είχε παντρευτεί Ρωσίδα, ενώ δήλωνε μαρξιστής και είχε ζητήσει άσυλο στην ΕΣΣΔ πριν μετανιώσει και επιστρέψει στις ΗΠΑ. Όμως για καθέναν που σ’ αυτή την αλλοπρόσαλλη στάση βλέπει έναν μυστικό πράκτορα της KGB, αντιστοιχεί ένας άλλος που βλέπει έναν μυστικό πράκτορα της CIA. Η CIA εμπλέκεται και σε ένα άλλο σενάριο, το οποίο περιλαμβάνει και τη μαφία, με την οποία ο Κένεντι φέρεται να είχε σχέσεις και να τις είχε διαρρήξει. Αυτό το τελευταίο σενάριο συνωμοσίας οδηγεί ευθέως και στη δολοφονία το αδερφού του Τζον Κένεντι Ρόμπερτ επτά χρόνια αργότερα, κατά τη διάρκεια της δικής του καμπάνιας για την Προεδρία, ο οποίος ως υπουργός Δικαιοσύνης ηγούνταν των ερευνών εναντίον της μαφίας.
Ο εσωτερικός εχθρός
Λιγότερο δημοφιλή, αλλά αρκετά συναρπαστικά για τους οπαδούς τους σενάρια συνωμοσίας υποστηρίζουν ότι ο Κένεντι δολοφονήθηκε επειδή έβαλε χέρι στις απόρρητες εκθέσεις για την εξωγήινη ζωή από τον αντιπρόεδρο και διάδοχό του Λίντον Τζόνσον, για τον οποίον ο Κένεντι είχε ζητήσει μια έρευνα από το FBI, και, τέλος, ότι δολοφονήθηκε από έναν πιλότο ο οποίος τον ζήλευε επειδή ήταν πιο όμορφος και πιο διάσημος από εκείνον.
Ένα διαχρονικό μυστήριο
Είναι προφανές ότι η δολοφονία ενός Αμερικάνου Προέδρου στην εποχή της τηλεόρασης κάνει τη φαντασία των ανθρώπων να καλπάζει. Ωστόσο, πίσω από την ποικιλία των σεναρίων μπορεί κανείς να διακρίνει το μυστήριο που εξακολουθεί να υπάρχει όχι μονάχα για τις συνθήκες δολοφονίας του Κένεντι, αλλά επίσης για το πραγματικό περιεχόμενο και τη στόχευση της πολιτικής που ακολούθησε. Μια πολιτική που έγινε αντιληπτή ως εξαιρετικά αριστερή για τα ψυχροπολεμικά αμερικανικά δεδομένα, στην Ευρώπη και σε ένα κομμάτι της βαθιάς Αμερικής που είχε εκπαιδευτεί σε έναν άγαρμπο αντικομμουνισμό επί δεκαπέντε χρόνια, αλλά δεν ήταν ακριβώς έτσι ούτε κατά τη διάρκεια της θητείας του Κένεντι ούτε και κατά την προετοιμασία του για την είσοδό του στον Λευκό Οίκο, σε ηλικία μόλις 43 ετών.
O πρόεδρος που τον φύσηξε ο άνεμος της δεκαετίας του '60
Το 1960 οι ΗΠΑ έχουν συμπληρώσει 15 χρόνια ψυχροπολεμικού αντικομμουνισμού, τα οποία, ας μην το ξεχνάμε, έχουν έρθει να προστεθούν στα χρόνια του πολέμου και σε εκείνα της κρίσης. Ο μεταπολεμικός συντηρητισμός ωστόσο έχει πια κουράσει και υπάρχουν τουλάχιστον δύο γενιές που θέλουν να βγουν από αυτόν τον κύκλο. Ο Αϊζενχάουερ, που έχει κυβερνήσει με αντιδραστικό τρόπο την Αμερική επί οκτώ χρόνια, μοιάζει πολύ με πατερούλη του έθνους και παραμένει αγαπητός, όμως ο αντιπρόεδρός του, ένας κακομούτσουνος, στρυφνός, καθόλου χαρισματικός, νεαρός αντικομμουνιστής, που αναμένεται να τον αντικαταστήσει, κάποιος Ρίτσαρντ Νίξον, απειλεί να παγιώσει αυτή την κατάσταση με όρους όχι πια διαχείρισης του τέλους του πολέμου.
Το αντικομμουνιστικό παρελθόν του JFK
Αυτές είναι οι συνθήκες και οι ανάγκες που υπηρέτησε η κάπως υπερτονισμένη από τα φώτα της σόου μπιζ φιγούρα του Τζον Κένεντι. Από άποψη πολιτικών θέσεων, ο Κένεντι δεν ήταν κανένα πραγματικό φόβητρο για τον αντικομμουνισμό. Στη δεκαετία του 1930, περιοδεύοντας στην Ευρώπη, έγραφε στον πατέρα του ότι προσεύχεται καθημερινά στην Παναγία ζητώντας της να εξασφαλίσει τη νίκη στον Φράνκο απέναντι στους δημοκράτες, στην Αριστερά και στους αναρχικούς στην Ισπανία. Τη δεκαετία του 1950 ήταν αρκετά κοντά στον γερουσιαστή ΜακΚάρθι και στην επιτροπή του που συντόνιζε το αντικομμουνιστικό κυνήγι μαγισσών και από τους τελευταίους και λιγότερο πρόθυμους να τον αποκηρύξει. Και σύμφωνα με τους πιο έγκυρους βιογράφους του, κατά την προεκλογική του εκστρατεία το 1960 έγινε έξαλλος όταν ένας σύμβουλός του τον ενέπλεξε σε μια επιχείρηση απελευθέρωσης του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ όταν αυτός συνελήφθη σε μια συγκέντρωση - τότε αγνοούσε ότι αυτή η εμπλοκή του θα του εξασφάλιζε πολλές μαύρες ψήφους και μέσω αυτών την οριακή εκλογή του.
Το άλλο αφήγημα
Ο Κένεντι ενσάρκωσε τις προσδοκίες ενός νέου ρεύματος στις ΗΠΑ -αυτού που επρόκειτο να δράσει στη μυθική δεκαετία του 1960- επειδή έμοιαζε βγαλμένος από έναν κόσμο διαφορετικό από τον σκοτεινό κόσμο της αμερικανικής πολιτικής νομενκλατούρας (από την οποία προερχόταν ο ίδιος πολύ περισσότερο από τον Νίξον) και επειδή στην προεκλογική του εκστρατεία ξέφυγε από το πολυπαιγμένο σενάριο του κόκκινου τρόμου που είχε εξαντλήσει τη φοβισμένη αμερικανική κοινωνία. Ήταν η κάπως μεταφυσική προσδοκία ότι η Αμερική μπορεί να γίνει μια πιο ανοιχτή κοινωνία.
Η πολιτεία του Κένεντι δεν ήταν ακριβώς αυτή από την αρχή. Λίγοι θυμούνται πια ότι αυτός ήταν τεχνικά ο Πρόεδρος των ΗΠΑ που ξεκίνησε τον πόλεμο στο Βιετνάμ, λίγο περισσότεροι ότι μία από τις πρώτες του κινήσεις ήταν η αποτυχημένη απόπειρα να ανατρέψει τον Φιντέλ Κάστρο. Στη συνέχεια, ωστόσο, ένα ρεύμα το οποίο απλώνεται απ’ άκρη σ’ άκρη στις ΗΠΑ και συγκροτεί μια αντιφατική μεταξύ της αμερικανική Αριστερά θα παρασύρει την πολιτική του Κένεντι στο πλευρό της. Πρώτο, το κίνημα των πολιτικών δικαιωμάτων, που θα ασκήσει αρκετή πίεση για να τον αναγκάσει να φέρει στη Βουλή τη διάσημη «Πράξη για τα πολιτικά δικαιώματα», ένα ιστορικό νομικό κείμενο που κατοχυρώνει όσα οι Αφροαμερικανοί περίμεναν από το τέλος του Εμφυλίου. Έπειτα, το κίνημα της ειρήνης, που απαιτούσε να σταματήσει ο εφιάλτης ενός τρίτου πυρηνικού παγκοσμίου πολέμου: μετά την κρίση των πυραύλων της Κούβας που έκανε την ανθρωπότητα να κρέμεται σε μία κλωστή, ο Κένεντι θα εγκαινιάσει μια πολιτική συνεννόησης με τον Χρουστσόφ και την ΕΣΣΔ. Και τέλος, το κίνημα της οικονομικής αναδιανομής, ηττημένο από το 1945, όταν ο Τρούμαν κέρδισε τον υποψήφιο της Αριστεράς Ουάλας στο συνέδριο των Δημοκρατικών, το οποίο εκφράστηκε με τους νόμους κατά των τραπεζών και την κεϋνσιανή φορολογική πολιτική.
Ο Πρόεδρος της εικόνας
Η δολοφονία του Κένεντι συνέβη μέσα σε ένα κλίμα πόλωσης ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά στις ΗΠΑ, το οποίο ο ίδιος το παρακολουθούσε μάλλον αμήχανα. Δεν ήταν ποτέ όνειρό του να γίνει ηγέτης της Αριστεράς. Είναι ωστόσο βέβαιο ότι μετά από αυτήν, η Δεξιά μπόρεσε να κυριαρχήσει και να οδηγήσει αυτή τις ΗΠΑ μέχρι το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Θα ήταν διαφορετικά αν ο Κένεντι ζούσε; Αμφίβολο. Ο θρύλος λέει ότι στο ντιμπέιτ Κένεντι εναντίον Νίξον το 1960 οι θεατές της τηλεόρασης θαύμασαν τον Κένεντι και οι ακροατές του ραδιοφώνου τον Νίξον. Ο Τζον Κένεντι έμελλε να γραφτεί στην Ιστορία με τη ζωή και με τον θάνατό του ως ένας Πρόεδρος -κυρίως- της εικόνας.
