“Θέλω να πανικοβληθείτε” δήλωνε η μαθήτρια Γκρέτα Τούνμπεργκ από τη Σουηδία το τόσο κοντινό και τόσο μακρινό 2018, όταν ξεκινούσε μόνη της τη σταυροφορία για την κλιματική αλλαγή. Την ξεκινούσε με την έναρξη της σχολικής χρονιάς, στο τέλος Αυγούστου, ύστερα από ένα καλοκαίρι με πρωτοφανή κύματα καύσωνα και με καταστροφικές πυρκαγιές σε όλη τη Σκανδιναβία.
Την κραυγή αγωνίας της Τούνμπεργκ την άκουσαν εκατομμύρια μαθητές σε όλο τον κόσμο και μέσα σε λιγότερο από ένα χρόνο άρχισαν να βγαίνουν κάθε Παρασκευή στους δρόμους “για το μέλλον”. Για το μέλλον τους πάνω στον πλανήτη που υπερθερμαίνεται. Fridays for future ονόμασαν τα παιδιά το εβδομαδιαίο τους ραντεβού, τον αγώνα τους να πιέσουν τις κυβερνήσεις να χαράξουν την απαραίτητη πολιτική για το κλίμα. Και κατάφεραν να εισακουστούν ως έναν βαθμό, αφενός διότι οι πολιτικοί εντυπωσιάστηκαν από τις μαζικές και μαχητικές διαδηλώσεις της νεολαίας -όσο κι αν προσπάθησαν πολλοί να δυσφημήσουν τους διαδηλωτές ως κοπανατζήδες-, αφετέρου διότι ακόμη και οι πιο θερμοί υποστηρικτές της βιομηχανίας, με εξαίρεση τους Τραμπ, Μπολσονάρου και σία, κατάλαβαν ότι τα περιθώρια έχουν στενέψει επικίνδυνα.
Βέβαια, η πανδημία, τα lockdown και τα περιοριστικά μέτρα μεταξύ των lockdown σταμάτησαν τις διαδηλώσεις των μαθητών. Μόλις στα τέλη Ιουνίου εμφανίστηκαν και πάλι σε κάποιες πόλεις της Ευρώπης να διαδηλώνουν με μάσκες, αποστάσεις και τα γνωστά ευφάνταστα πανό τους. Στα τέλη ενός Ιουνίου που ήταν ακόμη χειρότερος από εκείνον που κινητοποίησε την Τούνμπεργκ το 2018.
Ακραία φαινόμενα
Για πρώτη φορά από τότε που άρχισε η καταμέτρηση της θερμοκρασίας καταγράφηκαν 34 βαθμοί Κελσίου στον Αρκτικό Κύκλο στη Νορβηγία, ενώ οι κάτοικοι του Βορρά έμαθαν τι σημαίνει “τροπική νύχτα”, με τις θερμοκρασίες να μην πέφτουν το βράδυ κάτω από τους 20 βαθμούς. Πιο εντυπωσιακά -και πιο δραματικά- ήταν τα ρεκόρ στον Καναδά, όπου εκατοντάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από θερμοπληξία. 46,1 βαθμούς έδειξε το θερμόμετρο στο Λίτον της Βρετανικής Κολομβίας, ήταν η υψηλότερη θερμοκρασία που μετρήθηκε ποτέ στον Καναδά, σύμφωνα με την Μετεωρολογική Υπηρεσία του. Σύμπτωμα της κλιματικής κρίσης δεν είναι μόνο οι καύσωνες, είναι οι όλοι και πιο συχνοί τυφώνες και κυκλώνες σε περιοχές που δεν συνηθίζονταν ή οι όλο και πιο καταστροφικές πλημμύρες στις περιοχές που έχουν μάθει να ζουν με τις πλημμύρες, όπως, για παράδειγμα, αυτές που προκάλεσε ο τυφώνας Γουάμκο τον περασμένο Νοέμβριο στις Φιλιππίνες. Τα “ακραία καιρικά φαινόμενα” μπήκαν στην ορολογία της καθημερινότητας απανταχού της γης, αλλά αυτό που ήταν “ακραίο” πριν από λίγα χρόνια -π.χ. τρεις μέρες σερί με τριαντάρια στη Μόσχα ή το Βερολίνο- αίφνης είναι σχεδόν νορμάλ και “ακραία” βαφτίζονται τα σαραντάρια.
Η πολιτική κόντρα
Καθώς οι άνθρωποι έχουν πλέον προσωπική εμπειρία από την κλιματική κρίση, είναι πλέον πολύ δύσκολο για τους πολιτικούς να ισχυρίζονται ότι δεν υπάρχει τέτοιο ζήτημα. Με εξαίρεση διάφορα ακροδεξιά κόμματα και μορφώματα στον πλανήτη Γη, οι αρνητές της κλιματικής κρίσης μάς τελείωσαν. Είναι, μάλιστα, πολύ λιγότεροι από τους αρνητές της πανδημίας. Ωστόσο, όλο και περισσότεροι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η κρίση του κορωνοϊού θα αποδειχθεί απλή... οδοντόκρεμα σε σύγκριση με την κλιματική κρίση. Κι ότι οι εξαρτήσεις από τα οικονομικά συμφέροντα, οι καθυστερήσεις και οι εθνικοί εγωισμοί που έκαναν πλημμελή την αντιμετώπιση της τεράστιας υγειονομικής κρίσης -παρά το θαύμα της γρήγορης παρασκευής των εμβολίων- είναι εξαιρετικά κακός οιωνός για τη διαχείριση της πολύ μεγαλύτερης κρίσης του κλίματος.
Το ζήτημα λοιπόν είναι να εφαρμοστούν εδώ και τώρα τολμηρές πολιτικές ώστε η περιβόητη “κλιματική ουδετερότητα” να επιτευχθεί νωρίτερα από τους στόχους της Συμφωνίας του Παρισιού - οι οποίοι φαντάζουν ήδη ανέφικτοι. Το ζητούμενο είναι να μειωθεί ταχύτατα η χρήση των υδρογονανθράκων, να επικρατήσει πλήρως η παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, αλλά και να αντιμετωπιστεί δραστικά η σπατάλη ενέργειας. Και κυρίως να μοιραστεί δίκαια το κόστος της μετάβασης από το καταστροφικό σήμερα σε ένα βιώσιμο αύριο.
Το στοίχημα είναι να συνδυαστεί η πολιτική αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης με την κοινωνική πολιτική, να μην χρησιμοποιηθεί ως άλλοθι η δήθεν έγνοια για τους φτωχούς, ώστε να καθυστερήσουν μια σειρά μέτρα, επειδή αυτό συμφέρει σε πάσης φύσεως βιομηχανίες και στους μετόχους τους. Οι πολιτικοί που δουλεύουν για τους ωφελούμενους από τις καθυστερήσεις θυμήθηκαν αίφνης τις κοινωνικές ανισότητες. Αποφεύγουν, για παράδειγμα, να επιβαρύνουν την τιμή της κηροζίνης, για να έχουν οι φτωχοί τη δυνατότητα να παίρνουν το αεροπλάνο, όπως λένε - κι όχι για να μη μειωθεί η κερδοφορία των αεροπορικών εταιρειών. Πρόκειται για τους ίδιους πολιτικούς που επί δεκαετίες έκαναν ό,τι μπορούσαν για τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων.
Αδύναμος κρίκος η Μεσόγειος
Όσοι περιμένουν να ανοίξει ο θεός το θερμοσίφωνο πριν βάλουν το ποδαράκι τους στη θάλασσα δεν δυσκολεύονται τα τελευταία καλοκαίρια να βουτάνε από τον Ιούνιο, αντί να περιμένουν τον Δεκαπενταύγουστο. Δεν είναι ιδέα τους ότι το νερό είναι πιο ζεστό, το δείχνουν όλα τα στοιχεία: Σύμφωνα με τον οργανισμό Copernicus, τα τελευταία 25 χρόνια τα νερά της Μεσογείου θερμαίνονται κατά μέσο όρο 0,037 βαθμούς Κελσίου κάθε χρόνο. Με ρυθμό διπλάσια από τους ωκεανούς, όπου η θερμοκρασία των υδάτων αυξάνεται κατά 0,014 βαθμούς τον χρόνο.
Η Μεσόγειος είναι ούτως ή άλλως μια από τις πιο ευάλωτες περιοχές σε σχέση με το κλίμα, απλώς οι αριθμοί στα μέρη μας δεν είναι τόσο εντυπωσιακοί όσο αλλού, αφού βιώναμε από πάντα καύσωνες και παγετούς, ξηρασίες και πλημμύρες. Είναι άλλο να μετράς σαραντάρια στη Μόσχα και άλλο στην Αθήνα.
Καύσωνες, περισσότεροι καύσωνες
Ωστόσο, το αποτύπωμα της κλιματικής κρίσης είναι εδώ: Σύμφωνα με τα στοιχεία του μετεωρολογικού σταθμού στο Θησείο, η δεκαετία 2011-2020 είναι η θερμότερη όλων των εποχών για την Αθήνα, με μέση θερμοκρασία τους 19,03 βαθμούς Κελσίου, δηλαδή ήδη 1,5 βαθμό πάνω από τη μέση θερμοκρασία της περιόδου 1860-1900. Τα έξι πιο ζεστά χρόνια των τελευταίων 160 ετών στην Αθήνα σημειώθηκαν την περίοδο 2011-2020. Μάλιστα, τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα η θερμοκρασία στην Αθήνα παρουσιάζει απότομη άνοδο, ενώ στο διάστημα 2011-2020 ήταν σχεδόν 0,4 βαθμούς υψηλότερη από το 2001-2010.
Σύμφωνα δε με τις μελέτες που έχουν κάνει οι ερευνητικές ομάδες του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και των πανεπιστημίων της χώρας, το μέλλον προδιαγράφεται ακόμη πιο καυτό. Οι επιστήμονες εκτιμούν πως οι μέρες με μέγιστη θερμοκρασία άνω των 35 βαθμών Κελσίου την περίοδο 2071-2100 θα είναι 35-40 περισσότερες ανά έτος, ενώ οι “τροπικές νύχτες” -αυτές με τη θερμοκρασία να μην πέφτει κάτω από τους 20 βαθμούς- θα είναι 50 περισσότερες. Κι αν πιστεύετε ότι το 2071 είναι πολύ μακρινό, για το πολύ πιο κοντινό 2031-2050 υπολογίζεται ότι οι μέρες καύσωνα θα είναι από 10 έως 20 περισσότερες. Προβλέπεται δε άνοδος της μέγιστης θερμοκρασίας από 1,4 έως 2 βαθμούς Κελσίου.
Κλιματική κρίση, το μεγαλύτερο παγκόσμιο πρόβλημα
Παρά την πανδημία, που μας ταλαιπωρεί 18 μήνες -και μάλιστα με το τέταρτο κύμα να καραδοκεί-, και παρά τη σχετική... μονοκαλλιέργεια στα δελτία ειδήσεων, οι άνθρωποι στην Ευρώπη και την Ελλάδα έχουμε απόλυτη συνείδηση για το πόσο σημαντική είναι για τη ζωή μας η κλιματική αλλαγή. Σύμφωνα με το τελευταίο Ευρωβαρόμετρο, η πλειονότητα των Ευρωπαίων πολιτών πιστεύει ότι η κλιματική αλλαγή είναι το πιο σοβαρό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο κόσμος (18%) κι από κοντά ακολουθούν η φτώχεια, η πείνα και η λειψυδρία (17%), η διάδοση μεταδοτικών ασθενειών (17%) και η οικονομική κατάσταση (14%).
Το φάντασμα της οικονομικής κρίσης
Ως “πολύ σοβαρό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο πλανήτης” βλέπουν την κλιματική αλλαγή οκτώ στους δέκα Έλληνες (84%), ωστόσο μόνο το 10% τη θεωρεί το “πιο σοβαρό”. Κυρίως επειδή οι κάτοικοι της Ελλάδας έχουν ανοιχτές ακόμη τις πληγές της οικονομικής κρίσης, κατατάσσουν την κλιματική αλλαγή στην τέταρτη θέση σοβαρότητας, μετά την οικονομική κατάσταση (28%), τη φτώχεια, την πείνα και τη λειψυδρία (18%) και τη διάδοση μεταδοτικών ασθενειών (14%).
Στο ερώτημα “ποιον θεωρείτε υπεύθυνο για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής”, στην Ελλάδα το 74% απάντησε “οι εθνικές κυβερνήσεις” (έναντι 63% στην Ε.Ε.), το 65% θεωρεί υπεύθυνη και “την Ευρωπαϊκή Ένωση” (έναντι 57% στην Ε.Ε.), το 62% θεωρεί υπεύθυνες τις επιχειρήσεις και τη βιομηχανία (έναντι 58% στην Ε.Ε.) και το 33% απάντησε ότι είμαστε “προσωπικά υπεύθυνοι” για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής (έναντι ποσοστού 41% στην Ε.Ε.).
Ατομικές δράσεις
Επιπλέον, το 58% των ερωτηθέντων στην Ελλάδα απάντησε ότι έχουν αναλάβει ήδη δράση, σε ατομικό επίπεδο, για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής τους τελευταίους έξι μήνες και κάνουν συνειδητές επιλογές στην καθημερινή τους ζωή, έναντι ποσοστού 64% κατά μέσο όρο στην Ε.Ε. Συγκεκριμένα, το 20% των ερωτηθέντων στην Ελλάδα δηλώνουν ότι έχουν εγκαταστήσει ηλιακούς συλλέκτες στο σπίτι τους (πολύ πάνω από τον μέσο όρο της Ε.Ε., 8%).
Οι Έλληνες συμφωνούν σε ποσοστό 94% ότι πρέπει να αντιμετωπιστεί η αλλαγή του κλίματος και τα περιβαλλοντικά ζητήματα, ως προτεραιότητα για τη βελτίωση της δημόσιας υγείας (το αντίστοιχο ποσοστό κατά μέσο όρο στην Ε.Ε. είναι 87%). Επίσης, το 85% των Ελλήνων θεωρεί ότι το κόστος των ζημιών που οφείλονται στην αλλαγή του κλίματος είναι πολύ υψηλότερο από την απαιτούμενη επένδυση για μια πράσινη μετάβαση (έναντι ποσοστού 74% στην Ε.Ε.).
Εξάλλου, εννέα στους δέκα ερωτηθέντες στην Ελλάδα πιστεύουν ότι είναι σημαντικό τόσο η εθνική τους κυβέρνηση (91%, έναντι 88% στην Ε.Ε.) όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση (91%, έναντι 87% στην Ε.Ε.) να θέσουν φιλόδοξους στόχους για την αύξηση της χρήσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ώς το 2030.
Επίσης, το 92% των ερωτηθέντων στην Ελλάδα συμφωνούν ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου πρέπει να μειωθούν στο ελάχιστο, αντισταθμίζοντας παράλληλα τις εναπομένουσες εκπομπές, ώστε να καταστεί η Ε.Ε. κλιματικά ουδέτερη έως το 2050 (έναντι 90% κατά μέσο όρο στην Ε.Ε.). Τέλος, το 77% των Ελλήνων ερωτηθέντων (έναντι 75% στην Ε.Ε.) πιστεύουν ότι τα χρήματα από το σχέδιο οικονομικής ανάκαμψης θα πρέπει να επενδύονται κυρίως στη νέα πράσινη οικονομία.
Το Ευρωβαρόμετρο για την κλιματική αλλαγή πραγματοποίησε έρευνα σε 26.669 πολίτες από διαφορετικές κοινωνικές και δημογραφικές ομάδες στα 27 κράτη - μέλη της Ε.Ε., την περίοδο από 15 Μαρτίου έως 14 Απριλίου 2021.
