Υπάρχουν πολλές θεωρίες για το πώς και γιατί κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση στις αρχές της δεκαετίας του 1990, γράφει ο Τζον Θόρνχιλ, συντάκτης σε θέματα καινοτομίας στους “Financial Times”, παραθέτοντας μερικές από τις πιο κλισέ και κοινότοπες εξηγήσεις: αχανής επικράτεια (κάτι σαν τις παλιές αυτοκρατορίες, δηλαδή), οικονομική ανεπάρκεια -ή αναποτελεσματικότητα-, ιδεολογική χρεοκοπία. Ο καθένας μπορεί να διαλέξει τι απ' όλα αυτά θεωρεί πιθανότερο ή μπορεί και να τα συνδυάσει. Ο αρθρογράφος δεν αναφέρει όμως το πιο σημαντικό: την κούρσα των εξοπλισμών στην οποία “έτρεχε” η Σοβιετική Ένωση σπαταλώντας τεράστιους πόρους της οικονομίας της και ανθρώπινο κεφάλαιο.
Μια άλλης λογικής, ομολογουμένως προχωρημένη και “εναλλακτική” προσέγγιση για τα αίτια που οδήγησαν στην κοσμοϊστορική κατάρρευση, υπό το πρίσμα του σημερινού ψηφιακού κόσμου, δίνει ο Ισραηλινός ιστορικός Γιουβάλ Νόα Χαράρι στο βιβλίο του Homo Deus: A Brief History of Tomorrow (Άνθρωπος Θεός, Μια σύντομη ιστορία του αύριο) που κυκλοφόρησε στα αγγλικά πέρυσι (συνέχεια, κατά κάποιο τρόπο, του μεταφρασμένου στα ελληνικά Sapiens: Μια σύντομη ιστορία της ανθρωπότητας του 2011). Κατά τον Χαράρι, οι κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες είναι “σκουπίδια” με όρους επεξεργασίας δεδομένων. “Ο καπιταλισμός κέρδισε τον Ψυχρό Πόλεμο επειδή η κατανεμημένη επεξεργασία δεδομένων λειτουργεί καλύτερα από την κεντρική επεξεργασία”, υποστηρίζει ο Χαρίρι.
Πώς θα ήταν δυνατόν ένας οικονομικός προγραμματιστής που καθόταν στο γραφείο του στη Μόσχα να κατανοήσει όλα τα κινούμενα μέρη της σοβιετικής οικονομίας που “απλώνονταν” σε 11 ωριαίες ζώνες; Την τρέλα τού συστήματος είχε περιγράψει κάποτε ο διακεκριμένος, λετονικής καταγωγής, σοβιετικός οικονομικός συντάκτης της “Ισβέστια” και της “Εκονομιτσέσκαγια Γκαζέτα”, Ότο Λάτσις, όταν κάποτε είχε επισκεφτεί ένα σοβιετικό εργοστάσιο κατασκευής κεραμιδιών. Διαπίστωσε ότι όλη η επένδυση είχε “απορροφηθεί” από ένα άλλο, ξεχωριστό εργοστάσιο που κονιορτοποιούσε τα απορριπτόμενα, ελαττωματικά κεραμίδια του πρώτου εργοστασίου για να μην τα παίρνουν οι εργάτες για να τα πουλήσουν στη μαύρη αγορά! Όπως συνέβαινε μ’ όλα τα σοβιετικά εργοστάσια, οι κεντρικοί σχεδιαστές είχαν δώσει βάρος στην ποσότητα κι όχι στην ποιότητα των κεραμιδιών, με αποτέλεσμα ένας τεράστιος όγκος παραγωγής να γίνεται... σκόνη. “Είναι δύσκολο να σκεφτεί κανείς ένα πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα καταστροφής παραγόμενης αξίας η οποία ισοπέδωσε τελικά τη σοβιετική οικονομία”, γράφει ο Θόρνχιλ.
Big Data
Αυτά όμως συνέβαιναν τότε. Σήμερα, η εκρηκτική διάδοση της πληροφορικής και η συσσώρευση τεράστιων όγκων δεδομένων από το αχανές σύμπαν του παγκόσμιου ιστού και των διασυνδεδεμένων συστημάτων θα μπορούσε, τουλάχιστον θεωρητικά, να οδηγήσει τους οικονομικούς ιθύνοντες σε πολύ καλύτερες διαχειριστικές αποφάσεις και να μειώσει τις ανισορροπίες μεταξύ μιας κεντρικά σχεδιασμένης και μιας οικονομίας της αγοράς. Οι κεντρικοί σχεδιαστές αποκτούν τάχιστα τα εργαλεία που θα τους βοηθήσουν να επεξεργαστούν τα δεδομένα πολύ πιο αποτελεσματικά.
Είναι κάτι που μας διαφεύγει, αλλά πλέον όλες οι ψηφιακές συσκευές που χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητά μας και συνδέονται στο Διαδίκτυο τροφοδοτούν σε πραγματικό χρόνο -τις περισσότερες φορές εν αγνοία μας- το “παγκόσμιο χωριό” με ωκεανούς δεδομένων για τις οικονομικές δραστηριότητές μας, τις κάθε είδους συναλλαγές μας, τις αγορές και τις επιθυμίες μας. Με την κατάλληλη αξιοποίηση, αυτά τα δεδομένα θα μπορούσαν να μιμηθούν π.χ. τους μηχανισμούς διαμόρφωσης των τιμών συνθέντοντας ένα μέσο για την αντιστοίχιση ζήτησης και προσφοράς.
Τις τελευταίες δεκαετίες, οι οικονομολόγοι της ελεύθερης αγοράς χοροπηδούσαν πάνω στον τάφο τής κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας αλλά σήμερα ορισμένοι βλέπουν ότι η ιδέα μπορεί να αναβιώσει υπό ριζικά νέα μορφή. Το μυαλό πολλών πηγαίνει στην Κίνα η οποία, αν και παραμένει προσκολλημένη στο μονοκομματικό σύστημα, αναπτύσσει μια από τις πιο “ζωντανές” αγορές δεδομένων στον κόσμο.
Πέρυσι, ο Τζακ Μα, ο Κινέζος “Τζεφ Μπέζος”, ο δισεκατομμυριούχος ιδρυτής του διαδικτυακού υπερ-καταστήματος Alibaba με τους 500 εκατομμύρια χρήστες-πελάτες, δήλωσε ότι οι νέες τεχνολογίες μάς παρέχουν τα μέσα συγκέντρωσης και επεξεργασίας δεδομένων σε σχεδόν αδιανόητη κλίμακα. Η εφαρμογή της Τεχνητής Νοημοσύνης σ’ αυτά τα σύνολα δεδομένων, που είναι γνωστά ως Big Data, θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε σε βάθος τον κόσμο μας σε πραγματικό χρόνο. Κατά τον Τζακ Μα, τα σημαντικό με τα “μεγάλα δεδομένα” είναι ότι θα καταστήσουν δυνατόν τον σχεδιασμό και την πρόβλεψη των δυνάμεων της αγοράς και αυτό μπορεί να μας οδηγήσει τελικά με επιτυχία σε μια κεντρικά σχεδιασμένη (παγκόσμια;) οικονομία.
Υβριδική οικονομία
Ορισμένοι Κινέζοι οικονομολόγοι έχουν προχωρήσει περισσότερο τη σκέψη του Μα. Σε μια πρόσφατη επιστημονική δημοσίευσή τους οι Μπινμπίν Ουάνγκ και Σιαογιάν Λι υποστηρίζουν την ιδέα ανάπτυξης μιας νέας οικονομίας, βασισμένης σ’ ένα υβριδικό μοντέλο που θα συνδυάζει οικονομία της αγοράς και κεντρικό σχεδιασμό. Σύμφωνα με την άποψή τους, η ελεύθερη ροή δεδομένων της σημερινής ψηφιακής και δικτυακής “κοσμογονίας” θα μπορούσε να αντιμετωπίσει πολλά από τα δεινά που παραμόρφωσαν τις κεντρικά σχεδιασμένες οικονομίες: υπερσυγκέντρωση εξουσίας, κερδοσκοπική διαφθορά, μη ορθολογικές αποφάσεις. Παράλληλα, όλες οι “μικροσκοπικές” λεπτομέρειες που μας αποκαλύπτουν τα “μεγάλα δεδομένα” για τον τρόπο λειτουργίας των αγορών, τη σχέση ζήτησης-προσφοράς, τη “διατίμηση” αγαθών και υπηρεσιών, θα επέτρεπαν στους κεντρικούς σχεδιαστές να προσφέρουν στους καταναλωτές περισσότερες εξατομικευμένες επιλογές.
Οι Κινέζοι οικονομολόγοι υποστηρίζουν στη μελέτη τους ότι τα on-line “μονοπώλια” του ηλεκτρονικού εμπορίου παραπέμπουν σε έναν τρόπο οργάνωσης κεντρικού σχεδιασμού της οικονομίας. Κατά την άποψή τους, θα ήταν περισσότερο “νόμιμο και ορθολογικό” το ίδιο το κράτος να καταστεί μια “υπερ-μονοπωλιακή” πλατφόρμα. Τέτοιες κρατικές πλατφόρμες θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως “αεροδρόμιο”, δηλαδή ως οργανωτική δομή που κατευθύνει την προκαλούμενη από τις δυνάμεις της αγοράς “κυκλοφορία”. Κάθε αεροδρόμιο διαχειρίζεται συγκεκριμένο δυναμικό, καθορίζει τα στάνταρ της αεροπλοΐας, εξισορροπεί τις απαιτήσεις ασφάλειας, το περιβάλλον και τη διακίνηση των αγαθών και εξυπηρετεί τις ανάγκες των διαχειριστών του, των επιβατών και των προμηθευτών του. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα “μεγάλα δεδομένα” μπορούν να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα των διαχειριστικών συστημάτων, τόσο των εταιρικών όσο και των κυβερνητικών. Μπορεί επίσης να οδηγήσουν σε πιο ορθολογική κατανομή πόρων, είτε πρόκειται για σχεδιασμό μακροπρόθεσμων υποδομών είτε για διαχείριση συστημάτων υγειονομικής περίθαλψης.
Αλλά ενώ αυτή η “υβριδική οικονομία” μπορεί να δείχνει τακτοποιημένη στη θεωρία της, υπάρχουν δύο αμφισβητούμενα σημεία που συνιστούν τη μεγάλη πρόκληση για τη βιωσιμότητά της στον πραγματικό κόσμο, επισημαίνει ο Θόρνχιλ.
Το πρώτο είναι ότι η συσσώρευση δεδομένων και η χρήση τους με λελογισμένο τρόπο είναι δύο πολύ διαφορετικές έννοιες, όπως έχει δείξει ο αριθμός των αποτυχημένων κυβερνητικών έργων πληροφορικής σε όλο τον κόσμο. Το δεύτερο είναι κατά πόσον καινοτόμος θα μπορούσε να θεωρηθεί μια τέτοια οικονομία. Θα είναι δύσκολο για τους καταναλωτές να δώσουν "σήμα" για πληροφόρηση που σχετίζεται μ’ ένα προϊόν το οποίο δεν υπάρχει ακόμα. "Από μια άποψη, θα ήταν σαν να προσπαθείς να οδηγήσεις προς το μέλλον κοιτάζοντας από τον καθρέφτη της οπισθοπορείας", λέει ο αρθρογράφος των “FT”. Όπως το έθεσε κάποτε ο συνιδρυτής της Apple, Στιβ Τζομπς, "οι καταναλωτές δεν ξέρουν τι θέλουν μέχρι να τους το δείξουμε"...
