Η σημασία της φράσης "προσφυγική κρίση" είναι δύσκολο να γίνει κατανοητή - μέχρι να δει κανείς τις φωτογραφίες. Ένα νήπιο από τη Συρία, νεκρό στις τουρκικές ακτές ύστερα από την ανατροπή της βάρκας με την οποία η οικογένειά του προσπαθούσε να περάσει στην Ευρώπη. Απελπισμένες οικογένειες συγκεντρωμένες σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό στην Ουγγαρία, με τα παιδιά τους να κοιμούνται στο πάτωμα και σε πεζοδρόμια, με τον φόβο ότι η Ουγγαρία θα τους κλείσει σε απαίσια κέντρα κράτησης. Ελληνικές τουριστικές πόλεις γεμάτες αντίσκηνα, με εργαζομένους ανθρωπιστικών οργανώσεων να προσπαθούν να τραβήξουν τις ετοιμόρροπες βάρκες τους που φτάνουν καθημερινά στις ακτές.
Σήμερα, πάνω από 19 εκατομμύρια άνθρωποι αναγκάζονται να φύγουν από τις χώρες τους λόγω πολέμων, διώξεων και καταπίεσης, και κάθε μέρα κατά μέσο όρο 42,5 χιλιάδες νέοι πρόσφυγες προστίθενται σ' αυτούς. Πολλοί κατευθύνονται στη μακρινή γι' αυτούς Ευρώπη, όπου η κρίση ως εκ τούτου εμφανίζεται πιο έντονη.
Τα αίτια
Υπάρχουν δύο βασικές αιτίες αυτής της κρίσης, που ευθύνονται για την όξυνσή της. Η πρώτη αφορά τους ενίοτε επικαλυπτόμενους πολέμους και τις κρίσεις που έχουν εξωθήσει εκατομμύρια ανθρώπους μακριά από τα σπίτια τους στη Μέση Ανατολή, στην υποσαχάρια Αφρική και αλλού, και που έχουν ανοίξει την -κλειστή ώς σήμερα- διαδρομή προς την Ευρώπη.
Η δεύτερη και λιγότερο συζητημένη αφορά την ολοένα αυξανόμενη αντι-προσφυγική πολιτική της Δύσης και άλλων εύπορων χωρών που είναι σε θέση να φιλοξενήσουν τις προσφυγικές ροές. Οι άνθρωποι σε αυτές τις χώρες, ανασφαλείς και φοβισμένοι για τις επιπτώσεις της μετανάστευσης, αντιμέτωποι με ασαφείς, αλλά και σταθερές ιδέες περί εθνικής ταυτότητας, οδηγούνται στην υποστήριξη τοπικιστικών και λαϊκιστικών πολιτικών, που ως εκ τούτου συμβάλλουν στη μεγιστοποίηση της προσφυγικής κρίσης.
Το αποτέλεσμα είναι ότι, σε μια περίοδο στην οποία περισσότεροι άνθρωποι από ποτέ χρήζουν βοηθείας, οι πλουσιότερες χώρες είναι ολοένα πιο απρόθυμες να βοηθήσουν - καταδικάζοντας χιλιάδες ή εκατομμύρια προσφυγικές οικογένειες να υποστούν περιπέτειες και κινδύνους.
Το συριακό σφαγείο
Ένα από τα μεγαλύτερα αίτια της κρίσης αυτής είναι μακράν η Συρία. Τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι, σχεδόν το ένα πέμπτο του πληθυσμού της χώρας, την έχουν εγκαταλείψει από τότε που ξέσπασε ο πόλεμος το 2011. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί. Το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ έχει στοχοποιήσει τους πολίτες ανελέητα, με χημικά όπλα και βόμβες. Οι τζιχαντιστές του ISIS υποβάλλουν τους Σύρους σε δολοφονίες, βασανισμούς, σταυρώσεις, σεξουαλική δουλεία και άλλες ακρότητες. Την ίδια στιγμή, άλλες ομάδες, όπως η Jabhat al-Nusra, επιδίδονται εξίσου σε βασανισμούς και δολοφονίες.
Οι περισσότεροι Σύροι πρόσφυγες έχουν καταλήξει σε υποχρηματοδοτούμενα και συνωστισμένα κέντρα κράτησης σε γειτονικές χώρες. Αλλά μην βλέποντας μέλλον για τις οικογένειές τους εκεί και γνωρίζοντας ότι ίσως ποτέ δεν θα μπορέσουν να γυρίσουν στην πατρίδα τους, αποφασίζουν να ξεκινήσουν το αβέβαιο και επικίνδυνο ταξίδι τους προς την Ευρώπη. Όμως δεν είναι μόνο η Συρία. Παλαιότερες και πιο μακρόχρονες διαμάχες έχουν εκτοπίσει, για παράδειγμα, 1,1 εκατ. πρόσφυγες από τη Σομαλία και 2,59 εκατ. από το Αφγανιστάν.
Καταπίεση
Η πολιτική και θρησκευτική καταπίεση σε άλλες χώρες παίζει εξίσου ρόλο. Πολλές οικογένειες στην Ερυθραία, για παράδειγμα, εγκαταλείπουν το δικτατορικό καθεστώς της χώρας, το οποίο μερικές φορές αποκαλείται και "Βόρεια Κορέα της Αφρικής". Στη Μιανμάρ, μια μουσουλμανική μειοψηφία, γνωστή ως Rohingya, επιδίδεται σε ωμή βία και εθνοκαθάρσεις, συχνά με τη διακριτική ή ακόμα και την άμεση υποστήριξη της κυβέρνησης. Η μαζική φυγή από τη χώρα λόγω της κατάστασης έγινε πρωτοσέλιδο σε πολλές εφημερίδες τους τελευταίους μήνες, ενώ χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν εγκαταλελειμμένοι στη θάλασσα, μέσα σε επικίνδυνες βάρκες, και οι γειτονικές χώρες αρνήθηκαν να τους φιλοξενήσουν
Την ίδια στιγμή, στην κεντρική Αμερική η βία και η συμμορίτικη ανομία οδήγησαν χιλιάδες οικογένειες, απελπισμένες για την ασφάλεια των παιδιών τους, να τα στείλουν μόνα τους βόρεια, σε περιοχές που θεωρούσαν ασφαλέστερες, δηλαδή στις ΗΠΑ. Το μέλλον πολλών εξ αυτών παραμένει αβέβαιο.
Για να είμαστε ακριβείς, υπάρχουν και πολλοί οικονομικοί μετανάστες, που ταξιδεύουν σε πλουσιότερες χώρες σε αναζήτηση καλύτερων ευκαιριών για τους ίδιους και τις οικογένειές τους. Αλλά η παρουσία τους δεν μειώνει την επιτακτική ανάγκη των προσφύγων, που παίρνουν τη δύσκολη απόφαση να εγκαταλείψουν τις χώρες τους με τις οικογένειές τους, ρισκάροντας να πνιγούν στη Μεσόγειο ή να πεθάνουν στους δρόμους, λόγω των κινδύνων του ταξιδιού, που όμως είναι προτιμότεροι σε σχέση με το τι έχουν να αντιμετωπίσουν αν μείνουν στις χώρες τους (...)
Ο "μπράβος"...
Αλλά η παγκόσμια μεταναστευτική κρίση είναι πολύ περισσότερο από μια απλή συλλογή των μεμονωμένων αυτών ανθρωπιστικών καταστροφών. Υπάρχουν κάποια κοινά στοιχεία που τις ενώνουν. Ένα από αυτά είναι η Αραβική Άνοιξη, το κύμα αντικυβερνητικών διαμαρτυριών που ξέσπασε στη Μέση Ανατολή το 2011.
Για χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση κρατούσε στο περιθώριο τους πρόσφυγες από την Αφρική πληρώνοντας τον Λίβυο δικτάτορα Μουαμάρ Καντάφι ώστε να τους παρεμποδίζει και να γυρίζει πίσω όσους προσπαθούσαν να φτάσουν στην Ευρώπη.
Ο Καντάφι ήταν κάτι σαν "μπράβος" της Ευρώπης, βοηθώντας να μην φτάσει στην ήπειρο ο σημαντικός αριθμός προσφύγων και μεταναστών. Οι μέθοδοί του ήταν τρομερές: Φυλακισμένοι Λίβυοι μετανάστες σε στρατόπεδα, όπου ήταν δεδομένοι οι βιασμοί και οι βασανισμοί. Τουλάχιστον η Ευρώπη ήταν στην ευχάριστη θέση να έχει κάποιον άλλο να ασχοληθεί με το πρόβλημα...
...και η Αραβική Άνοιξη
Αλλά μετά ήρθε η Αραβική Άνοιξη. Το 2011, οι Λίβυοι ξεσηκώθηκαν ενάντια στον Καντάφι, η Ευρώπη και οι ΗΠΑ τελικά παρενέβησαν και με το καθεστώς του Καντάφι να πέφτει, η Λιβύη βυθίστηκε στο χάος. Αν και το ταξίδι μέσα από τη Λιβύη παρέμενε επικίνδυνο, έγινε ξαφνικά ευκολότερο τόσο για τους πρόσφυγες όσο και για τους οικονομικούς μετανάστες να χρησιμοποιήσουν τις ακτές της χώρας ως εφαλτήριο για την αναχώρησή τους στην Ευρώπη, μέσω Μεσογείου.
Την ίδια στιγμή, η Αραβική Άνοιξη υποδαύλισε τον πόλεμο στη Συρία και τις συγκρούσεις στην Υεμένη και τελικά οδήγησε στην άνοδο του ISIS στη Συρία και το Ιράκ. Φυσικά, τίποτε από αυτά δεν προκάλεσε τη φυγή των προσφύγων από το Αφγανιστάν ή τη Μιανμάρ, για παράδειγμα, αλλά η Αραβική Άνοιξη ήταν ίσως η μεγαλύτερη σπίθα της τρέχουσας, παγκόσμιας προσφυγικής κρίσης (...)
Υπάρχουν μερικοί ακόμα λόγοι για τους οποίους οι πρόσφυγες είναι ολοένα πιο πρόθυμοι για το γενναίο ταξίδι τους στην Ευρώπη (ή στην Αυστραλία, στην περίπτωση ορισμένων από τη νοτιοανατολική Ασία, ή στις ΗΠΑ, στην περίπτωση εκείνων που φεύγουν από την κεντρική Αμερική). Ο πρώτος είναι ότι οι κρίσεις στις χώρες τους έχουν γίνει ιδιαίτερα επικίνδυνες, ώστε να τις υπομείνουν. Άλλος λόγος είναι ότι ενώ αρχικά πολλοί βρέθηκαν σε κέντρα κράτησης, τα ίδια τα κέντρα κατέστησαν επικίνδυνα, μην παρέχοντας μέλλον στις οικογένειες που περνούν χρόνια εκεί (...)
Η παγίδα του "Δουβλίνου"
Οι εύπορες χώρες, στο πλαίσιο των προσπαθειών τους να αποτρέψουν τους πρόσφυγες να πλησιάσουν τις ακτές τους, έχουν αρνηθεί να υιοθετήσουν πολιτικές που θα καθιστούσαν τα ταξίδια τους λιγότερο επικίνδυνα και ως εκ τούτου συνέβαλαν στην δύσκολη κατάστασή τους. Για παράδειγμα, η Βρετανία το περασμένο φθινόπωρο έκοψε τη χρηματοδότηση του προγράμματος έρευνας και διάσωσης Mare Nostrum, που έσωσε περί τους 150.000 πρόσφυγες σε ένα χρόνο, υποστηρίζοντας ότι οι διασώσεις αυτές τους ενθάρρυναν. Η ιταλική κυβέρνηση έδωσε τέλος στο πρόγραμμα τον Νοέμβριο. Από τότε έχει αντικατασταθεί από το πολύ περιορισμένο πρόγραμμα της Frontex (...).
Το αποτέλεσμα, ως αναμενόταν, ήταν θανατηφόρο: Περίπου 2.500 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στις θάλασσες το καλοκαίρι. Δεν ήταν ατύχημα. Ήταν αποτέλεσμα της ευρωπαϊκής πολιτικής προσπάθειας να κρατήσει μακριά τους πρόσφυγες (...)
Πρόκειται για την ευρωπαϊκή Συνθήκη του Δουβλίνου, που απαιτεί από τους πρόσφυγες να παραμένουν στην πρώτη χώρα της Ε.Ε. στην οποία εισέρχονται, μέχρι να εγκριθεί το αίτημά τους για άσυλο. Στη θεωρία, αυτή η συνθήκη είναι ένας τρόπος να αποτραπούν οι αιτούντες άσυλο να "κατακλύσουν" την Ευρώπη, καταθέτοντας τη μια αίτηση πίσω από την άλλη σε διαφορετικές χώρες, ως ότου εγκριθεί κάποια από αυτές. Αλλά στην πράξη, πρόκειται για συνθήκη που έχει παγιδεύσει χιλιάδες μετανάστες στην Ελλάδα και στην Ιταλία, απλώς γιατί αυτές οι χώρες είναι οι πιο εύκολα προσβάσιμες με βάρκες από τη Μεσόγειο. Πρόκειται για συνθήκη την οποία πολλές ευρωπαϊκές χώρες επικαλούνται, προκειμένου να σπρώξουν ολοένα περισσότερους πρόσφυγες στις δύο αυτές χώρες (...)
Σφυρίζοντας αδιάφορα
Όσον αφορά στις ΗΠΑ, έχει αγνοήσει σε μεγάλο βαθμό την κρίση. Μέχρι σήμερα έχουν δεχθεί μόνο 1.434 Σύρους πρόσφυγες και έχουν δεσμευθεί να δεχθούν περίπου 1.000 ακόμα (...)
Το πρόβλημα θα ήταν πολύ πιο εύκολο να είχε λυθεί αν ήταν απλώς θέμα χρημάτων. (...) Αλλά το ζήτημα βρίσκεται στο ξεπέρασμα των εγχώριων πολιτικών δυνάμεων που ενισχύουν τον εθνικισμό, τον δεξιό λαϊκισμό και τις αντιμεταναστευτικές πολιτικές. Φυσικά, οι πολιτικές δυναμικές είναι περίπλοκες, αλλά στη βάση τους συνοψίζονται συχνά στον φόβο για αλλαγή. Μια χώρα δεχόμενη σημαντικό αριθμό προσφύγων θα χρειαστεί να αποδεχθεί κάποια στιγμή ότι αυτό ενδεχομένως να επιφέρει αλλαγές στην εθνική της ταυτότητα ή κουλτούρα.
Μετάφραση - Επιμέλεια: Μίνα Κωστοπούλου
