Του Μιχάλη ΤΡΙΚΚΑ
"Οι νέοι πρέπει να συνηθίσουν στην ιδέα ότι δεν θα έχουν σταθερή απασχόληση για όλη τους τη ζωή. Ας είμαστε ειλικρινείς. Τι μονοτονία, μια σταθερή απασχόληση για όλη τη ζωή" δήλωνε το 2012 ο τότε τεχνοκράτης πρωθυπουργός της Ιταλίας -και ισόβιος γερουσιαστής βεβαίως- Μάριο Μόντι. Αν μη τι άλλο, θα πρέπει να αισθάνεται σήμερα απολύτως δικαιωμένος αφού τρεις στους τέσσερις εργαζόμενους σε παγκόσμια κλίμακα έχουν πια... απαλλαγεί από αυτή την κατάρα.
Μόλις το 25% των εργαζομένων στον σύγχρονο κόσμο διαθέτουν σταθερή εργασία, αποκάλυπτε την προηγούμενη εβδομάδα η Παγκόσμια Οργάνωση Εργασίας στην ετήσια έκθεσή της. Οι υπόλοιποι εργαζόμενοι είτε δεν καλύπτονται από τις σχετικές συμβάσεις είτε είναι απλώς αυτοαπασχολούμενοι. Η έκθεση περιγράφει ένα ζοφερό τοπίο, μια πραγματική κούρσα προς τα κάτω, που ξεκίνησε με αφορμή ή πρόσχημα την παγκόσμια οικονομική κρίση.
Παρά το γεγονός ότι ο αριθμός των ανέργων είναι πολύ υψηλότερος από ό,τι την περίοδο πριν το 2008 (περισσότεροι από 200 εκατομμύρια, σύμφωνα με παλαιότερη έκθεση του ILO), οι λιγοστές θέσεις εργασίας που δημιουργήθηκαν έκτοτε είναι εξαιρετικά επισφαλείς και κακοπληρωμένες. Η μερική απασχόληση εκτινάχτηκε στα ύψη. "Στη συντριπτική πλειονότητα των χωρών για τις οποίες διαθέτουμε στοιχεία, ο αριθμός των θέσεων εργασίας μερικής απασχόλησης ξεπερνά κατά πολύ τις θέσεις εργασίας πλήρους απασχόλησης που δημιουργήθηκαν μεταξύ 2009 και 2013" υπογραμμίζουν οι ερευνητές.
Από το 2009, ο αριθμός των θέσεων εργασίας πλήρους απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση υποχώρησε κατά σχεδόν 3,3 εκατομμύρια, ενώ οι θέσεις εργασίας μερικής απασχόλησης αυξήθηκαν κατά 2,1 εκατομμύρια, σημειώνεται στην έκθεση. "Η μετατόπιση που παρατηρούμε από την παραδοσιακή σχέση εργασίας σε περισσότερο ασταθείς μορφές απασχόλησης συνδέεται σε πολλές περιπτώσεις με την αύξηση της ανισότητας και το επίπεδο της φτώχειας σε πολλές χώρες" τόνισε ο Γκάι Ράιντερ, γενικός διευθυντής της ILO κατά την παρουσίαση της έκθεσης.
Στο κείμενο, το φαινόμενο αποδίδεται κυρίως στις "εξαιρετικά σύντομες συμβάσεις και τα ασταθή ωράρια", που επεκτείνονται όλο και περισσότερο το τελευταίο διάστημα. H οργάνωση προειδοποιεί ότι η μείωση των μισθών και η μαζική ανεργία έχουν επιφέρει συντριπτικά πλήγματα στην παγκόσμια ζήτηση, αυξάνοντας έτσι ακόμη περισσότερο το καθοδικό σπιράλ της ανεργίας.
Μίνι - δουλειές εναντίον μάξι - ανεργίας
Ας εξετάσουμε όμως μερικές από τις υπερ-ελαστικές μορφές εργασίας που δημιουργήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες και που, μετά την οικονομική κρίση, τείνουν να μετατραπούν σε κυρίαρχες. Οι "μίνι - δουλειές" γεννήθηκαν το 2003 στη Γερμανία, στο πλαίσιο του προγράμματος απορρύθμισης της αγοράς εργασίας που προωθήθηκε από τον σοσιαλδημοκράτη καγκελάριο Γκέρχαρντ Σρέντερ και έγινε ευρύτερα γνωστή ως Ατζέντα 2010.
Το όνομα είναι αρκετά ενδεικτικό. Πρόκειται για θέσεις μερικής απασχόλησης με αμοιβή που δεν υπερβαίνει τα 450 ευρώ τον μήνα. Οι εργαζόμενοι εξαιρούνται από τη φορολόγηση και οι εργοδότες από τις εισφορές. Επιχειρηματικός κόσμος και κυβέρνηση επικρότησαν το πρόγραμμα για την αποτελεσματικότητά του στη μείωση της ανεργίας, παραβλέποντας βέβαια το γεγονός ότι οι εν λόγω εργαζόμενοι δεν δικαιούνταν συνταξιοδοτική ασφάλιση και είχαν μειωμένη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη.
Σήμερα, υπολογίζεται ότι ένας στους πέντε Γερμανούς εργαζόμενους ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Ο συνολικός αριθμός εκτιμάται σε 8 εκατομμύρια. Σχεδόν δύο στους τρεις τους είναι γυναίκες και οι περισσότερες "μίνι - δουλειές" εντοπίζονται στην εστίαση, τα ξενοδοχεία και τις οικοδομές.
Ενα μέτρο που κάποτε διαφημιζόταν ως προσωρινή σανίδα σωτηρίας για τους ανέργους που αναζητούν κανονική δουλειά δείχνει σήμερα σαν κάτι εντελώς διαφορετικό. Πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου του Ντούισμπουργκ - Έσσεν αποδείκνυε ότι οι μίνι δουλειές στην πραγματικότητα εγκλωβίζουν τους εργαζόμενους σε χαμηλόμισθες θέσεις αποκλείοντας κάθε προοπτική μετάβασης. Και είναι μια παγίδα που θυμίζει κινούμενη άμμο. Όλο και περισσότερες σταθερές θέσεις εργασίας διασπώνται σε επιμέρους "μίνι - δουλειές".
Στη Βρετανία, το εγχώριο προϊόν της απορρύθμισης ονομάστηκε συμβάσεις "μηδενικών ωρών". Συμβάσεις που δεν εγγυώνται κανένα ωράριο ή εισόδημα και στις οποίες ο εργαζόμενος καλείται να δουλέψει μόνο όταν βολεύει τον εργοδότη του. Γεννήθηκαν επί εποχής Θάτσερ αλλά βρήκαν στο ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης το ιδανικό έδαφος για την εξάπλωσή τους: περισσότερο από ένα εκατομμύριο Βρετανοί εργάζονται σήμερα με αυτές τις συνθήκες.
Μηδενικές ώρες και μηχανικοί Τούρκοι
Οι ειδικές αυτές συμβάσεις πρωτοχρησιμοποιήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του '80 και αρχικά εφαρμόστηκαν στον τουρισμό, το λιανικό εμπόριο και τις υπηρεσίες καθαριότητας. Σήμερα, περισσότερες από 1.000 εταιρείες απασχολούν υπαλλήλους με συμβάσεις "μηδενικών ωρών".
Η βρετανική στατιστική υπηρεσία αποκάλυψε στα τέλη Ιουλίου ότι οι συμβάσεις "μηδενικών ωρών" έχουν αυξηθεί κατά 32% από πέρσι και κατά 75% από το 2008. Σύμφωνα με τα στοιχεία της υπηρεσίας, ο αριθμός των συγκεκριμένων εργαζομένων φτάνει πια τις 250.000. Ωστόσο, πολλές οργανώσεις και ινστιτούτα ερευνών που εξετάζουν τις συνθήκες εργασίας στη Βρετανία υποστηρίζουν ότι ο αριθμός είναι τετραπλάσιος.
Ακόμη και μια εφημερίδα όπως η Financial Times αισθάνθηκε υποχρεωμένη να καταγγείλει την ανεξέλεγκτη εξάπλωση συμβάσεων "που επιτρέπουν στους εργοδότες να πληρώνουν για δουλειά μόνο όταν τη χρειάζονται". Στις συμβάσεις αυτές το ευαγγέλιο των αγορών φάνηκε να εντοπίζει ένα επικίνδυνο εργαλείο δυσφήμησης της απορρύθμισης ή ενδεχομένως τη σταγόνα που μπορεί κάποτε να κάνει το ποτήρι να ξεχειλίσει.
Και φυσικά όταν η απορρύθμιση συναντά την σύγχρονη ψηφιακή επανάσταση το τοπίο γίνεται πραγματικά εφιαλτικό για τον κόσμο της εργασίας. Μέχρι και ο νεοφιλελεύθερος Economist αναγνώρισε πρόσφατα ότι σήμερα δημιουργούνται πολύ λιγότερες θέσεις εργασίες στον κλάδο της πληροφορικής από εκείνες που καταστρέφονται στον κλάδο των κατασκευών. "Πέρσι η Google, η Apple, η Amazon, και το Facebook, που μαζί αξίζουν περισσότερο από 1 τρισεκατομμύριο δολάρια, απασχολούσαν μόλις 150.000 άτομα" σημείωνε.
Για πολλούς νέους εργαζόμενους το Ίντερνετ δεν σημαίνει επικοινωνία, ενημέρωση ή ψυχαγωγία αλλά την πιο στυγνή εκμετάλλευση. Η μεσιτική υπηρεσία της Amazon αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στην πλατφόρμα με την ονομασία Μηχανικός Τούρκος (Mechanican Turk) η εταιρεία δίνει τη δυνατότητα σε εργοδότες από όλο τον κόσμο να αναζητούν παντού φτηνά εργατικά χέρια που θα χτυπούν πληκτρολόγια από τα σπίτια τους. "Αποκτήστε πρόσβαση σε μια παγκόσμια, κατά παραγγελία εργατική δύναμη που θα είναι διαθέσιμη για 24 ώρες το 24ωρο, επτά μέρες την εβδομάδα. Καλύψτε χιλιάδες στόχους μέσα σε λίγα λεπτά. Πληρώστε μόνο αν είστε ικανοποιημένοι με το τελικό αποτέλεσμα" αναφέρει η σχετική διαφήμιση.
Απέναντι σε μια τέτοια κατάσταση, η απάντηση της ILO μοιάζει μάλλον αμήχανη. "Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να ανταποκριθούν στην απαίτηση για πλήρη απασχόληση αλλά και να θέσουν καίρια ερωτήματα για τις μεταβαλλόμενες τάσεις της αγοράς εργασίας" τόνισε ο Γκάι Ράιντερ κατά την παρουσίαση του κειμένου. Στην ίδια την έκθεση μάταια θα αναζητήσει κανείς προτάσεις για την αντιμετώπιση του φαινομένου.
Κατά τα άλλα, μια ματιά στους τίτλους των πρόσφατων εκθέσεων της υπηρεσίας του ΟΗΕ είναι ενδεικτική. "Η παγκόσμια ανεργία θα ξεπεράσει τα 212 εκατομμύρια το 2019", "Η χαμένη δεκαετία της ανεργίας", "Οι νέοι έχουν τριπλάσιες πιθανότητες να μείνουν άνεργοι". Η ILO θυμίζει όλο και περισσότερο τον κωδωνοκρούστη που εξακολουθεί να χτυπά την καμπάνα τη στιγμή που το καμπαναριό και ολόκληρη η εκκλησία καταρρέουν γύρω του.
