«Θέλω να δώσω στον θεατή την ελευθερία φαντασίας που έχει ένας αναγνώστης μυθιστορήματος. Θέλω γύρω από την εικόνα, πίσω από την εικόνα, ακόμη και στο εσωτερικό της εικόνας, να μπορεί να αφεθεί στη φαντασία του, ενώ νιώθει ταυτόχρονα τη μαγεία της οθόνης».
Αλέν Ρενέ
Αξίζει να κρατήσουμε ως παρακαταθήκη από τον μεγάλο δημιουργό Αλέν Ρενέ, που έφυγε από τη ζωή στα 91 του χρόνια, την τόλμη του, τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και στην πραγμάτωση της τέχνης του. Αυτός ο μειλίχιος άνθρωπος, που εκφραζόταν με εξαιρετική σαφήνεια και πλούτο στη σκέψη του, όπως τον γνώρισα πριν από λίγα χρόνια στο Φεστιβάλ των Καννών, προσπαθώντας να κατανικήσω μια αίσθηση δέους μέσα μου, είχε δώσει μάχες προκειμένου να υπερβεί κάθε όριο, κάθε φραγμό ή απαγόρευση που έθεταν η κοινωνική συνθήκη ή τα παραδοσιακά «δεδομένα» του κινηματογραφικού χώρου και της φιλμικής αφήγησης.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 ο Αλέν Ρενέ φεύγει για την Ιαπωνία, προκειμένου να γυρίσει εκεί την πρώτη του ταινία με υπόθεση, έπειτα από μακρά θητεία στο ντοκιμαντέρ. Οι παραγωγοί δεν έχουν διάθεση να ξοδέψουν αρκετά χρήματα για έναν σκηνοθέτη που δεν έχει αποδείξει ακόμη τι αξίζει στο σινεμά μυθοπλασίας, κι έτσι ο Ρενέ μπορεί να πάρει στην Ιαπωνία μονάχα ένα άτομο, τη γραμματέα του (πέρα από την πρωταγωνίστρια της ταινίας Εμανουέλ Ριβά) και είναι υποχρεωμένος να δουλέψει για το κινηματογραφικό ντεμπούτο του με εντελώς άγνωστους συνεργάτες, σε μια εντελώς άγνωστη γι' αυτόν χώρα!
Η ταινία, το «Χιροσίμα, αγάπη μου», ιστορία μιας Γαλλίδας που φτάνοντας στην Ιαπωνία γνωρίζει έναν Γιαπωνέζο αρχιτέκτονα - περιστασιακό εραστή, με τις μνήμες του πυρηνικού θανάτου που ερήμωσε την πόλη να «παντρεύονται» με τις προσωπικές της αναμνήσεις από τη δική της πατρίδα, το Νεβέρ, όπου κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής είχε ερωτική σχέση μ' έναν Γερμανό στρατιώτη, πέφτει σαν βόμβα στο Φεστιβάλ των Καννών το 1959.
Ο Ρενέ αναμειγνύει το παρόν με το παρελθόν, η σύντομη ερωτική σχέση της ηρωίδας με τον Γιαπωνέζο ανακαλεί την εμπειρία της Κατοχής με τον Γερμανό στρατιώτη, τον οποίο είδε να δολοφονείται μπροστά στα μάτια της, κι εκείνη να διαπομπεύεται για τη συνεργασία της με τον εχθρό, ο προσωπικός πόνος θα «συναντηθεί» με τη φρίκη του πυρηνικού ολέθρου στη Χιροσίμα: Η εκμηδένιση των ανθρώπινων σωμάτων από τη βόμβα συμπλέκεται με το ερωτικό αγκάλιασμα, οι φωνές των εραστών (με βάση το κείμενο της Μαργκερίτ Ντιράς), σε αντιπαράθεση, η γυναίκα να επιμένει ότι τα είδε όλα στη Χιροσίμα, ο άντρας να της απαντά ότι τίποτα δεν έχει δει από τη μεριά της...
Στα 1961 ο Ρενέ θα γυρίσει την ταινία - ορόσημο για τη «μοντέρνα» κινηματογραφική γλώσσα, το «Πέρυσι στο Μάριενμπαντ» σε σενάριο του Αλέν - Ρομπ Γκριγιέ. Δεν είναι απλώς μια τολμηρή αναζήτηση πάνω στον χρόνο και τη μνήμη, είναι μια ριζοσπαστική αναδόμηση της κινηματογραφικής εμπειρίας...
Πριν από το «Χιροσίμα, αγάπη μου», ο Ρενέ είχε γυρίσει στα 1955 το αριστουργηματικό ντοκιμαντέρ «Νύχτα και καταχνιά» για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, μόλις δέκα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου, όταν όλη η Ευρώπη ήθελε να ξεχάσει βιαστικά, να θάψει τις ενοχές και τα εγκλήματα, όταν η ιστορική αποτίμηση δεν είχε αρχίσει ακόμα...
Η φράση «Νύχτα και καταχνιά» είναι παρμένη από μια όπερα του Βάγκνερ, τον «Χρυσό του Ρήνου». Από εκεί τη δανείστηκαν οι Ναζί, ως κωδική ονομασία για μια διαταγή του Χίτλερ το 1941 για τον εκτοπισμό και την εξόντωση των αντιπάλων του Τρίτου Ράιχ.
Δουλεύοντας μπρος - πίσω στον χρόνο και από το χρώμα στο ασπρόμαυρο των ντοκουμέντων της φρίκης, με τη συνοδεία της μουσικής του Χανς Άισλερ, του συνεργάτη του Μπρεχτ, ο Ρενέ μιλά (μέσα από το «σχόλιο» του έγκλειστου στα στρατόπεδα Ζαν Κεϊρόλ) για τον «βαθμό μηδέν» της ανθρώπινης ύπαρξης σε τόνους ήπιους, με «τρομερή γλυκύτητα», όπως γράφτηκε. «Είναι η καλύτερη ταινία στην ιστορία του κινηματογράφου», γράφει ο Φρανσουά Τριφό, της «αντίπαλης» ομάδας της νουβέλ βαγκ. Ενώ το «Νύχτα και καταχνιά» έχει επιλεγεί να προβληθεί στο επίσημο πρόγραμμα του Φεστιβάλ Καννών του 1956, η γερμανική κυβέρνηση παρεμβαίνει και ζητεί την αποβολή της ταινίας από τη διοργάνωση με το αιτιολογικό ότι «υποδαυλίζει το μίσος κατά του γερμανικού λαού». Οι Γάλλοι δεν θέλουν και πολύ για να κάνουν αποδεκτό το αίτημα, μια και ο Ρενέ έχει συμπεριλάβει στο φιλμ αιχμές για τη συνεργασία των γαλλικών αρχών επί Κατοχής με τους Ναζί.
Ωστόσο, ο αποκλεισμός της ταινίας από τις Κάννες θα προκαλέσει ένα αντίρροπο κύμα συμπαράστασης στο εσωτερικό της Γερμανίας. Οι προοδευτικοί Γερμανοί, με αξιοσημείωτο παράδειγμα τον Βίλι Μπραντ, τότε πρόεδρο της τοπικής Βουλής του Βερολίνου, οργανώνουν προβολές της ταινίας, ζητούν από την κυβέρνησή τους να τη συμπεριλάβει στο πρόγραμμα των σχολείων, ακόμη και να διοργανώσει προβολές για όλους τους δημόσιους υπαλλήλους της χώρας... Και σε κάποιο βαθμό, αυτές οι προσπάθειες έφεραν χειροπιαστά αποτελέσματα.
Πολλά χρόνια αργότερα, τη δεκαετία του 1980, ο Αλέν Ρενέ σε συνέντευξή του μιλά για εκείνη την περίοδο και αποκαλύπτει ότι φίλοι του, μέλη του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, του είχαν ζητήσει να αφαιρέσει μια φράση από την κατάληξη της ταινίας, που έλεγε πάνω - κάτω ότι «η υπόθεση των στρατοπέδων συγκέντρωσης δεν έχει τελειώσει οριστικά και οφείλουμε να επαγρυπνούμε». Οι κομμουνιστές φίλοι του σκηνοθέτη φοβήθηκαν ότι η φράση αυτή θα μπορούσε να ερμηνευτεί σαν αιχμή για τα σοβιετικά γκουλάγκ... «Όμως», απαντά ο Ρενέ, «εμένα εκείνη την εποχή άλλα πράγματα με απασχολούσαν. Έβλεπα γύρω μου στη Γαλλία να δημιουργούνται καινούργια στρατόπεδα συγκέντρωσης όπως τα παλιά, για τους Αλγερίνους της χώρας, μια και η κυβέρνηση φοβόταν μήπως εξεγερθούν. Ακόμη κι αν πλησίαζες τις περιοχές αυτές με αυτοκίνητο, απαγορευόταν αυστηρά ακόμη και να ελαττώσεις ταχύτητα...».
