Ο καλλιτέχνης, λέει ο Βαγγέλης Χατζησίμος, "είναι γέννημα του καιρού του". Με ανοιχτές τις κεραίες στα αιτήματα του καιρού του, ο γνωστός τενόρος θυμάται τη φράση από διάλεξη του φιλοσόφου Κώστα Αξελού "να είσαι στην Αριστερά και να σκέφτεσαι" και μας τη θυμίζει. Το γεγονός ότι έχει διανύσει μακρά διαδρομή τόσο στη Λυρική Σκηνή όσο και σε γνωστά διεθνή λυρικά θέατρα δεν τον αποτρέπει από την πολιτική τοποθέτηση και την κοινωνική δράση.
Ως νέος συντονιστής της Νομαρχιακής Επιτροπής Θεάματος Ακροάματος και Εικαστικών του ΣΥΡΙΖΑ, βλέπει τον πολιτισμό συνυφασμένο με τα θεμελιώδη προτάγματα της Δημοκρατίας και σε άμεση εμπλοκή με την κοινωνία. Και καλεί "όλους όσοι βλέπουν ότι είμαστε σε κρίσιμη καμπή να ξεπεράσουν το όριο του ιδιωτικού και να έρθουν μαζί μας για να χτίσουμε ένα αύριο που θα είναι δικό μας".
Ως τενόρος, μας προσκαλεί απόψε (8 μ.μ.) στην αίθουσα Άρη Γαρουφαλή του Ωδείου Αθηνών (Ρηγίλλης και Β. Γεωργίου), όπου με τον πιανίστα Μιχάλη Παπαπέτρου θα παρουσιάσουν τους κύκλους τραγουδιών του Γκούσταβ Μάλερ "Τραγούδια για τον θάνατο των παιδιών" και "Τα τραγούδια του Οδοιπόρου", με είσοδο 10 ευρώ και δωρεάν για μαθητές ωδείων και άνεργους. Μέρος των εσόδων θα διατεθούν στον Ειδικό Λογαριασμό Αρωγής Προσφύγων για το "Καλώς τους". Με αφορμή αυτή τη συναυλία, μας μιλά για τη Λόγια Μουσική, τον Πολιτισμό, την Αριστερά και τις απαιτήσεις της εποχής.
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Η λόγια μουσική στη χώρα μας, για τον πολύ κόσμο, είναι συνυφασμένη με τη Μεγάλη Εβδομάδα. Πώς αναστρέφεται αυτή η προκατάληψη;
Για να αναστραφεί αυτή η προκατάληψη πρέπει να γίνει κατανοητή η λειτουργία της. Πρέπει να μπει στην καθημερινότητά μας. Η λόγια μουσική γεννιέται από την έμπρακτη, διά της αισθητικής, φιλοσοφική αναζήτηση. Είναι μουσική που έχει λόγο, θέση δηλαδή, απέναντι στα μεγάλα ερωτήματα και ερευνά άλλες διαστάσεις αντίληψης των πραγμάτων πέραν του καθημερινού. Δεν θέτει προϋποθέσεις για τον ακροατή, πέρα από τη διάθεση συμμετοχής σε μια συζήτηση.
Η χαρά πηγάζει από το βίωμα της συγκίνησης, της συμμετοχής δηλαδή σε μια καθαρτήρια και αποκαλυπτική διαδικασία. Ενέχει τη χαρά αυτή η μουσική, η χαρά αυτή, όμως, πρέπει να γίνει βίωμα από την τρυφερή ηλικία και εδώ το σχολείο έχει για μία ακόμη φορά καθοριστικό ρόλο. Χρειάζεται περισσότερη μουσική στα σχολεία, όπως και στα ΜΜΕ, τα οποία, ενώ είναι στοιχείο της καθημερινότητάς μας, έχουν εξορίσει τη λόγια μουσική, και δη την ελληνική, από τα προγράμματά τους.
* Εσείς τι ανακαλύψατε σ' αυτή τη μουσική;
Η δική μου σχέση με τη μουσική ξεκινά από την παιδική ηλικία, αλλά όχι μουσικά με τη στενή έννοια. Ο μαγικός κόσμος των ήχων ξεκίνησε από τις μαγικές ακροάσεις των θεατρικών εκπομπών του ΕΙΡΤ με σβηστά τα φώτα, καθισμένος στο χαλί μπροστά στο έπιπλο - ραδιόφωνο. Εκεί, με οδηγό τις φωνές των μεγάλων ηθοποιών της εποχής, αρχίζει η περιπλάνηση. Στην εφηβεία ξεκινάει η ακρόαση μουσικής (κυρίως όπερα στην αρχή) και η αναπάντητη ερώτηση "γιατί οι φωνές με συγκλονίζουν;". Αυτή η απορία οδήγησε στο Ωδείο του Πειραϊκού Συνδέσμου και τη Θ. Μοίρα, που ξεκλείδωσε αυτόν τον κόσμο για μένα. Μετά το δεύτερο μάθημα ήξερα ότι με είχαν χάσει και η Αρχαιολογία και η Νομική για πάντα! Από εκεί ξεκίνησε μια πορεία που κρατά 34 χρόνια τώρα, τα 28 πάνω στη σκηνή.
* Πώς ένας καλλιτέχνης με διεθνή καριέρα, όπως εσείς, χωράει στο κοστούμι ενός κομματικού οργανισμού;
Ο καλλιτέχνης είναι γέννημα του καιρού του και της κοινωνίας του. Διαμορφώνεται από αυτή, αλλά οφείλει και να τη διαμορφώνει. Αν, όπως είπαμε πριν, έχει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται περισσότερα επίπεδα ύπαρξης από το κοινό επίπεδο της καθημερινότητας, έχει και την ικανότητα να αντιληφθεί το "παιχνίδι" με την έννοια που ο Κ. Αξελός δίνει στον όρο. Συνεπώς οφείλει να λάβει και θέση σ' αυτό και γι' αυτό.
Ανέφερα τον Αξελό, επειδή ένας λόγος του αποτελεί για εμένα φάρο και οδηγό: "Να είσαι στην Αριστερά και να σκέφτεσαι". Στον Αξελό, όπως και στον Καστοριάδη, οδηγήθηκα μέσα από τη μελέτη της αρχαίας φιλοσοφικής σκέψης και σε μεγάλο βαθμό τους χρωστώ το πώς σκέπτομαι και βλέπω την κοινωνία. Ευτύχησα να τους ακούσω σε διαλέξεις τους.
Τώρα που η Αριστερά έχει να αντιμετωπίσει τη μεγάλη δοκιμασία, με την έννοια της βασάνου, αλλά και της επιβεβαίωσης, ο λόγος τους είναι χρησιμότερος από ποτέ. Πρέπει να ξεπεραστεί η φοβία και η απαξίωση της πολιτικής! Ούτε ο καλλιτέχνης να είναι αλεπού ούτε η πολιτική πρέπει να είναι παζάρι! Δεν περισσεύει κανείς μας στην προσπάθεια που έχει ξεκινήσει από πέρυσι.
Είναι χαρακτηριστικό ότι το κάλεσμα για τη δημιουργία της Νομαρχιακής Επιτροπής Θεάματος Ακροάματος και Εικαστικών του ΣΥΡΙΖΑ βρήκε τις περισσότερες Οργανώσεις Μελών έτοιμες. Καλούμε όλους όσοι βλέπουν ότι είμαστε σε κρίσιμη καμπή να ξεπεράσουν το όριο του ιδιωτικού και να έρθουν μαζί μας για να χτίσουμε ένα αύριο που θα είναι δικό μας. Είδαμε τα "χρόνια τα χλωμά μέσα στη γάζα", είναι καιρός να "λάβουνε τα όνειρα εκδίκηση", όπως έγραψε ο Οδυσσέας Ελύτης.
* Είναι ώρα να εγκαταλείψουμε, λέτε, το αφήγημα της ήττας;
Σαφώς η Αριστερά πρέπει να εγκαταλείψει ανεπιστρεπτί το αφήγημα της ήττας! Δεν υπάρχει καιρός για τακτικισμούς, συγκριτισμούς και επιδιορθώσεις. Η εποχή ζητάει, με σύνεση, αλλά και αποφασιστικότητα και τόλμη, τομές. Είναι εύκολο να δει κανείς ότι πολλές φορές η Αριστερά ωθείται σε θέση απολογούμενου! Και από ποιους!.. Πρέπει το λαϊκό κίνημα να αποκτήσει την πρωτοβουλία των κινήσεων και όχι να απαντά κάθε φορά στο παιχνίδι του συντηρητισμού.
* Με ποιον τρόπο μπορεί να επιτευχθεί αυτό;
Το μέτρο της επιτυχίας του εγχειρήματος θα είναι ο μετασχηματισμός της κοινωνίας χωρίς θύματα! Η μεγάλη παγίδα, νομίζω, είναι το εύκολα επαναλαμβανόμενο συντηρητικό απόφθεγμα "η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού". Αυτό κρύβει μέσα του τη συνέχεια της διαχείρισης ενός παιχνιδιού το οποίο σίγουρα άλλοι παίζουν καλύτερα. Θα έλεγα ότι η απάντηση είναι στο τρίπτυχο: στρατηγική, ηθική, Δημοκρατία. Αυτά είναι τα μεγάλα όπλα της Αριστεράς και μπορούν να είναι η λυδία λίθος που θα δώσει νέες απαντήσεις στα μεγάλα ζητήματα της εποχής μας.
Μοχλός σε αυτή την προσπάθεια πρέπει να είναι το νομοθετικό έργο της κυβέρνησης και η θωράκιση των θεσμών. Για παράδειγμα δεν διορθώνεις έναν ξεπερασμένο νόμο, φτιάχνεις έναν εξαρχής νέο, που να αντικατοπτρίζει τις ουσιαστικές ανάγκες της κοινωνίας, λαμβάνοντας υπόψη τον προοδευτικό ριζοσπαστικό προσανατολισμό που απαιτεί η εποχή μας και αποτελεί πρόταγμα της Αριστεράς.
* Παρακολουθήσατε, φαντάζομαι, τις πρόσφατες αντιδράσεις για το Φεστιβάλ Αθηνών. Τι αίσθηση σας άφησαν;
Μια πικρή επίγευση. Δεν αλλάξαμε τους όρους του παιχνιδιού. Θελήσαμε να παίξουμε το παιχνίδι που μας προτάθηκε. Απόδειξη της λανθασμένης πολιτικής είναι οι συνεχιζόμενες κραυγές των "χαμένων" ένθεν κακείθεν, η αμηχανία του υπουργείου, η τροφή στα ΜΜΕ. Δεν ξέρω αν ο Φαμπρ ήταν λανθασμένη επιλογή. Ίσως στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής που θέλει τον πολιτισμό βιομηχανία παραγωγής ερεθιστικού και καταναλώσιμου προϊόντος να ήταν σωστή επιλογή. Το αναπάντητο ερώτημα, όμως, παραμένει: Τι πολιτισμό θέλουμε;
* Εσείς στη Νομαρχιακή Θεάματος Ακροάματος και Εικαστικών τι απαντάτε σ' αυτό το ερώτημα;
Εμείς θέλουμε έναν πολιτισμό που να αντικατοπτρίζει τη σχέση των καλλιτεχνών με την τέχνη τους και αισθητικά ρεύματα διεθνώς, με το κοινό και με την κοινωνία στην ευρύτερη έννοιά της. Δηλαδή μια διαδικασία που να παράγει ευαισθησία, κριτική ματιά και καλλιέργεια, γιατί αυτά είναι τα συστατικά ενός δημοκρατικού πολίτη.
* Το μοντέλο διαχείρισης του πολιτισμού που εφαρμόστηκε την τελευταία τριακονταετία φαίνεται ότι εξάντλησε τα όριά του. Πώς προχωράμε από εδώ και πέρα;
Η τελευταία τριακονταετία έδειξε ότι ο πολιτισμός ως καταναλωτικό προϊόν, ο πολιτισμός των μάνατζερς και των κοινωφελών ιδρυμάτων, με το πορτοφόλι του Δημοσίου, οδηγεί σε καταστροφικά οικονομικά ναυάγια και σε πολιτιστική έρημο.
Αυτό που η Νομαρχιακή Επιτροπή επιδιώκει και ζητάει και από την κυβέρνηση είναι νέο νόμο για τους εποπτευόμενους από το ΥΠΠΟ καλλιτεχνικούς οργανισμούς. διαφανείς διαδικασίες στην επιλογή καλλιτεχνικών διευθύνσεων, θέσπιση διπλής διευθύνσεως (καλλιτεχνικής και οικονομικής), διοικητικά συμβούλια που να έχουν κοινωνική συνείδηση και υπευθυνότητα, προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων στον πολιτισμό, σαφή και ξεκάθαρη πολιτιστική στρατηγική από το υπουργείο για έναν πολιτισμό με φυσιογνωμία κοινωνική, με επίγνωση της ταυτότητάς μας και διάλογο με το διεθνές γίγνεσθαι.
Θέλουμε και οφείλουμε να διαλεγόμαστε με το διεθνές περιβάλλον, όχι όμως να είμαστε παθητικοί καταναλωτές εισαγόμενης κουλτούρας. Ο πολιτισμός είναι η καθαρή υπεραξία που αποκομίζει η κοινωνία από την έμπρακτη άσκηση των τεχνών μεταξύ των πολιτών σε περιβάλλον ελευθερίας και ισότητας και από τον διεθνή διάλογο των δημιουργών. Ως εκ τούτου, ο πολιτισμός είναι βασικός πυλώνας της Δημοκρατίας, μαζί με την Παιδεία.
* Πώς λοιπόν προστατεύουμε τους θεσμούς υπό το βαρύ πλαίσιο της κρίσης που βιώνουμε; Πώς διατηρούμε διακριτά τα όρια του δημόσιου από το ιδιωτικό;
Δεν μπορεί ο καθοριστικός παράγοντας στον πολιτισμό να είναι η ιδιωτική πρωτοβουλία. Ο δημόσιος χαρακτήρας των πολιτιστικών οργανισμών περιφρουρεί την ελευθερία της έκφρασης, την ισότητα πρόσβασης στα πολιτιστικά αγαθά, ενισχύει τον κοινωνικό ρόλο του πολιτισμού. Τα τελευταία χρόνια, ακολουθώντας πιστά τις οδηγίες "σοφών" μάνατζερς, βλέπουμε από τη μια την οικονομική αναποτελεσματικότητα, με άμεσο αντίκτυπο στους εργαζόμενους στον πολιτισμό, και από την άλλη μια προσπάθεια συρρίκνωσης του πολιτιστικού πλουραλισμού.
* Πόσο φιλικό περιβάλλον είναι το σημερινό πλαίσιο για τους καλλιτέχνες;
Δεν είναι καθόλου φιλικό και εδώ είναι απαραίτητη η χάραξη πολιτιστικής στρατηγικής που να εξασφαλίζει ισότητα ευκαιριών, παροχή των εργαλείων και ασφαλές εργασιακό περιβάλλον. Δεν είναι θέμα χρημάτων και κόστους, αλλά ανθρώπινη επένδυση στο μέλλον. Χρειάζεται νομοθετικό πλαίσιο και αναδιοργάνωση των υπαρχουσών πολιτιστικών δομών και, θα τολμούσα να πω, λίγος κοινός νους.
* Η τέχνη είναι αντίδοτο στην κρίση;
Φυσικά. Είναι αντίδοτο, είναι και παρηγοριά, όπως και η ανθρωπιά και η αξιοπρέπεια. Δεν είναι οικονομικά μεγέθη, ευτυχώς! Είναι κομμάτια της πολιτιστικής μας ταυτότητας και τα κουβαλάει κάποιος από την αγκαλιά της μάνας του. Οι συμπολίτες μας μάς διδάσκουν καθημερινά την ανθρωπιά και την αξιοπρέπεια, είτε είναι ναυαγοσώστες στη Λέσβο είτε μια μικροσυνταξιούχος γιαγιά στην Ειδομένη είτε είναι ο φίλος μου ο Θανάσης που ταΐζει αθόρυβα και σιωπηλά, όπως τόσοι άλλοι, κάποιους που το έχουν ανάγκη. Η τέχνη έχει ως δομικό συστατικό και την ανθρωπιά και την αξιοπρέπεια. Επενδύοντας στην ανθρωπιά έχουμε βάσιμες ελπίδες να βγούμε δυνατότεροι από την κρίση.
