Του Λέανδρου Πολενάκη
Παρακολούθησα, μετά από ευγενική πρόσκληση των διοργανωτών, το 11ο «Φεστιβάλ Συγχρόνου Δράματος», στην Μπρατισλάβα, με θεματική τον σύγχρονο άνθρωπο στη δίνη της κρίσης, υπαρξιακής, κοινωνικής, πνευματικής. Η προσπάθεια σφυρηλάτησης μιας αυτόνομης πολιτικής συνείδησης και πνευματικότητας σφράγιζε τη διοργάνωση. Ένα θέατρο σωματικό, χωρίς παραγκωνισμό του κειμένου, ένα θέατρο ελεύθερων σωμάτων δοσμένων στη δημιουργία, όχι αναγκασμένων να υπηρετούν προκαθορισμένες φόρμες. Οι παραστάσεις εξέπεμπαν κάτι εντελώς νέο, κόντρα στη «μόδα» του απολιτικού - ανιστορικού και της αποδόμησης των «μεγάλων αφηγήσεων». Μια σύντηξη ψυχής και σώματος, ύπαρξης και ιστορίας, όντος και μη όντος. Συνάντηση αντιθέτων, ανοικτή στο «πέραν», «συναμφότερο» που διατηρεί τον Διαφωτισμό χωρίς να υποβιβάζει το συναίσθημα.
Ένα θέατρο -«καθρέφτης»- που αντανακλά το πραγματικό, με τη ρητή υποσημείωση ότι ξέρουμε τι είναι ο καθρέφτης αλλά δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι το πραγματικό. Δεν επιχειρούμε να το ορίσουμε. Αλλιώς εκπίπτουμε σε έναν στείρο νατουραλισμό, όποια ονομασία και αν του δίνουμε.
Από αυτό το αδιέξοδο θέλει, πιστεύω, να μας βγάλει το καινούργιο θέατρο που είδα να αναβρύζει στην Μπρατισλάβα. Σύνθημά του θα μπορούσε να είναι το ντοστογιεφσκικό: «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο».
*
Στο περιπλανώμενο θέατρο «Τάτρο» δίνεται μια δραματοποιημένη εκδοχή του μυθιστορήματος: «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» του Μπουλγκάκωφ, σε διασκευή και σκηνοθεσία Αντρέι Σπίζακ. Ο Μπουλγκάκωφ στο μυθιστόρημά του συνδιαλέγεται με τους διαχρονικούς, παραδοσιακούς «Δαίμονες» της Ρωσίας... Μόνο που, εδώ, ο διάβολος έχει γίνει «η δύναμη που θέλει το κακό, αλλά κάνει πάντα το καλό». Γίνεται, άθελά του, ο εγγυητής της αιωνιότητας των πεπερασμένων ανθρώπινων προσπαθειών... Ο διάβολος και η συνοδεία του έχουν κατέβει στη Μόσχα για να τα βάλουν με τη σταλινική γραφειοκρατία, αλλά, κυρίως, για να «ευλογήσουν» έναν μεγάλο παράνομο, μυθικό, πέρα από τον χρόνο έρωτα, ανάμεσα στον «Μαίτρ» και στη «Μαργαρίτα»... Για να οδηγηθούν στο τέλος οι εραστές, μέσα από την οδυνηρή αυτογνωσία, στην «αιώνια γαλήνη» (ειρήνευση με τον εαυτό τους), κερδίζοντας την αιωνιότητα.
Η σκηνοθεσία, με παραστατικές εικόνες, με γρήγορο, φιλμικό ρυθμό, σε ύφος τσιρκολάνικης κλοουνερί, αφηγείται, βγάζοντας «το ένα μέσα από την τσέπη του άλλου», ταχυδακτυλουργικά, τα γεγονότα. Ένα θέατρο «μαγικό», με λαμπερά σκηνικά, μάσκες, κούκλες, μουσικές, και με θαυμάσιους, ασκημένους σε όλα τα είδη ηθοποιούς, πνευματώδεις παραμυθάδες, τραγουδιστές, χορευτές, ακροβάτες.
*
"Το Κεφάλαιο", μια δραματοποίηση του «Κεφαλαίου» του Καρλ Μαρξ, από τον Πέτερ Λομίνσκυ. Το ίδιο το έργο του Μαρξ δεν αναφέρεται στο κείμενο ρητά, το αναγνωρίζουμε, όμως, μέσα από την παράθεση κοινόχρηστων «μαρξιστικών» τσιτάτων, που από τη συνεχή τριβή έχουν γίνει αδρανή. Αυτή ακριβώς είναι η πρωτοτυπία της παράστασης, του θεάτρου «Αρένα», που σκηνοθέτησε ο Μάρτιν Τσίσβακ, χωρίς νοσταλγία για το παλιό αλλά με προσανατολισμό στο μέλλον, καθώς μέσα από τα κενά της αφήγησης αναδύεται ένας Μαρξ... του μέλλοντος, ολοζώντανος, ανθρώπινος, ειρηνικός, φιλικός. Ενώ... περιφέρεται το κεφάλι του επάνω σε δίσκο, μας «ακούει» παρ' ότι έχει τα μάτια κλειστά, χαμογελά γαλήνια με σαφή συγκατάνευση... και εξακολουθεί να ονειρεύεται έναν καλύτερο κόσμο. Το έργο, με υπέροχη μουσική σε κλασικά μοτίβα και έξοχους ηθοποιούς, καταλήγει σε ένα σκηνικό ποίημα - μια ελεγεία στη φύση που θυσιάζεται στο όνομα του καπιταλισμού.
*
Η «Europeana» με το «Θέατρο Δωματίου Μάρτιν», επάνω σε ένα δοκίμιο του Πάτρικ Ουρέντνικ, που ανατρέχει στα κυριότερα γεγονότα της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Μέσα από τη φόρμα των εντυπώσεων ενός περιηγητή, ο συγγραφέας οδηγεί τον αναγνώστη σε έναν χώρο ατέλειωτων συγκρούσεων, το «επίκεντρο» του οποίου είναι ανίκανο να συγκροτήσει μόνιμο αξιακό άξονα. Η διασκευή είναι του Γιαν Λουτεράν, που επίσης, σκηνοθετεί. Η παράσταση τοποθετεί το έργο σε μια λεηλατημένη βιβλιοθήκη που έχει μετατραπεί σε καμπαρέ! Το ύφος είναι στυλιζαρισμένο, θυμίζοντας γερμανικό εξπρεσιονισμό, με διάθεση κριτική. Μεταφέρει εικόνες γεμάτες ειρωνεία για την αποτυχία του προγράμματος του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, αλλά κρατά μια σωτήρια απόσταση ανάμεσα σε ό,τι έγινε και σε ό,τι θα μπορούσε να είχε γίνει, αφήνοντας ανοιχτή μια πόρτα διαφυγής, που είναι η ίδια η τέχνη.
*
Ο «Χρυσός Δράκος» του Ρόλαντ Σίμμελπφένινγκ («Στούντιο» του θεάτρου «Νίτρα», σκηνοθεσία Σβιετσλάβ Σπρουσάνσκι). Στο έργο ο συγγραφέας, με αφορμή τον πονόδοντο ενός βοηθού μάγειρα σε ένα κινέζικο εστιατόριο, μας μιλάει για τα βάσανα και τον πόνο όλου του κόσμου. Ξεκινώντας από την ψευδεπίγραφα ρεαλιστική φόρμα, ο σκηνοθέτης την ανατρέπει για να μας αφηγηθεί μια σπαρακτική ιστορία οικουμενικών διαστάσεων... Σε ύφος τραγικής κλοουνερί, με εναλλαγές στους ρόλους των πειθαρχημένων, ασκημένων ηθοποιών. Με αποτέλεσμα μια πανδαισία σχημάτων - χρωμάτων με νοηματική συνέπεια, μια συναίρεση σε αδιάσπαστο όλον, φόρμας - περιεχομένου.
*
«Οι μεθυσμένοι» του Ρώσου Ιβάν Βιριπάγιεφ («Θέατρο Πόλης» της Ζιλίνα). Τα πρόσωπα του έργου είναι μεθυσμένα, δεν πρόκειται, όμως, για κοινή μέθη ούτε βλέπουμε στη σκηνή συμπεριφορά μεθυσμένων. Πρόκειται, αντίθετα για «νηφάλια μέθη» μια κατάσταση έκστασης, που αφήνει ακέραιη τη συνείδησή τους, ώστε να λένε αλήθειες που άνθρωποι σε «κανονική» κατάσταση δεν τολμούν να πουν. Το έργο είναι «ταρκοσφκικής» επίνοιας και αναπτύσσεται στη σκηνή βήμα προς βήμα από την αυστηρή δομικά, λιτή, χωρίς επιτήδευση, όχι φορμαλιστική σκηνοθεσία του Εντουάρντ Κούτλατς. Τα πρόσωπα κινούνται σε τροχιές ελεύθερων ανθρώπινων στοιχειωδών μορίων... που ξέφυγαν απ' τον πυρήνα μιας αυταρχικής κεντρικής εξουσίας... αλλά πειθαρχούν στη μεθοδική σκηνοθετική γραμμή. Με έξοχη μουσική, με επίσης θαυμάσιους ηθοποιούς.
*
Το «Ιλόνα, η σύζυγος του Σβιατοσλάβου» της Γιάνα Γιουράνοβα (με το «Θέατρο κούκλας των παρόδων») είναι μια γυναικεία σκωπτική ματιά... επάνω στον συζυγικό βίο του άπιστου εθνικού ποιητή της χώρας, Σβιατοσλάβου, κολοσσιαίων διαστάσεων άγαλμα του οποίου κοσμεί την πρωτεύουσα. Μια προσπάθεια κατεδάφισης πασών των εξουσιών, ιδίως της ανδρικής, που φέρει εις πέρας αποτελεσματικά, με υπόγειο χιούμορ, με κούκλες και ηθοποιούς, η σκηνοθέτιδα Ιβέττα Σκρίπκοβα.
*
Το «Καθαρό», του Πέτερ Λομίνσκυ (Θέατρο «Ντέμπρις» της Μπρατισλάβα) βασίζεται... στις γραφές του Καρτέσιου και ανιχνεύει τα όρια της γνώσης, όπως αυτά ορίζονται στο κλειστό, μαθηματικό, πεπερασμένο λογικό σύμπαν που εμπνεύστηκε. Τι είναι αλήθεια, τι ψέμα; Υπάρχει ο κόσμος ή είναι μια αντανάκλαση στον καθρέφτη του νου του σκεπτομένου υποκειμένου; Την απάντηση δίνει η ίδια η παράσταση, σε σκηνοθεσία Γιόζεφ Βιλκ. Το ανθρώπινο σκεπτόμενο υποκείμενο δραπετεύει από τη μεταφυσική του υπόσταση και αναμετριέται με τις σκιές του θεάτρου (του πλατωνικού «σπηλαίου»;) για να αποδείξει την οντικότητά του. Μια μονομαχία με άδηλο, ακόμη, νικητή, σε έναν κόσμο γενικευμένης εκτεχνίκευσης που στέκει αλαζονικά πάνω από τη φύση. Δυο εξαίρετοι, ασκημένοι χορευτές αναλαμβάνουν τα υπόλοιπα. Και η παράσταση συνεχίζεται.
Μια διοργάνωση που κομίζει το νέο, μια φρέσκια ματιά στη θεατρική πράξη, έναν αναστοχασμό στο ίδιο το θέατρο και τη σχέση του με το σύγχρονο κοινό του, είδαμε στη Μπρατισλάβα. Κάτι που δυστυχώς δεν έχει ακόμα "σκάσει μύτη" στα εγχώρια θεατρικά δρώμενα...
