Η σχέση του Στάλιν με τη ρωσική κουλτούρα παραμένει μέχρι σήμερα αινιγματική. Καταδίωκε τους καλύτερους συγγραφείς, ζωγράφους, μουσικούς και σκηνοθέτες της γενιάς του, απαγόρευε τα έργα τους, τους καταδίκαζε σε θάνατο από πείνα, τους εξόριζε, τους σκότωνε και συγχρόνως τους θαύμαζε, τους αγαπούσε, τους διάβαζε και τους άκουγε μόνος του, κρυφά, τις νύχτες.
Όντας ο ίδιος ποιητής στα πρώτα νιάτα του και έχοντας αποσπάσει την αποδοχή της δύσκολης ιντελιγκέντσιας της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Γεωργίας, μπορούμε να πούμε ότι, ίσως, να ζήλευε. (Παραπέμπω και στο έξοχο δοκίμιο του π. Φλωρένσκι: «Η ζήλεια»). Έχοντας ο ίδιος βρεθεί στην κορυφή μιας γραφειοκρατικής πυραμίδας την οποία χαρακτηρίζει «άδεια», υποχρεωμένος, όπως έλεγε, να ασχολείται με «χαρτούρα», εκδικιόταν με αυτόν τον τρόπο τη μοίρα του να ζει «έτσι». Αυτά για τον άνθρωπο Στάλιν.
Από την άλλη μεριά, για να ερμηνεύσουμε την αντιφατική συμπεριφορά του, πρέπει να λάβουμε υπ' όψη μας ότι, αντίθετα από ό,τι γενικά πιστεύεται, ο πολιτικός Στάλιν δεν είχε αποκτήσει ακόμη πλήρη έλεγχο επάνω στο κόμμα. Χρησιμοποιούσε τους συγγραφείς παίζοντας παιχνίδια εξουσίας. Διαιρούσε, έστρεφε τον έναν εναντίον του άλλου, για να ελέγχει μέσω αυτών τους πολιτικούς του αντιπάλους.
Όταν ο Πάστερνακ δεν είχε το σθένος να υπερασπιστεί μέχρι τέλους τον φίλο του Κάμενεφ... που είχε πέσει στη δυσμένεια του Στάλιν, ο ίδιος ο Στάλιν του τηλεφώνησε και τον επέπληξε με τη φράση: «Εμείς, οι παλιοί μπολσεβίκοι, δεν προδίδουμε ποτέ τους φίλους μας!». Για να του κλείσει αμέσως μετά το τηλέφωνο! Άλλο παράδειγμα είναι του Γιόσιπ Μάντελσταμ, που είχε γράψει ένα ποίημα - λίβελλο για τον Στάλιν, και περίμενε την σύλληψή του, η οποία δεν έγινε, όμως, ποτέ. Αντίθετα, τον συνέλαβαν μόλις έγραψε έναν ύμνο για τον Στάλιν!
Η περίπτωση του Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ είναι η πιο χαρακτηριστική. «Κομμένος» από τη λίστα των επίσημων συγγραφέων δεν μπορούσε ούτε να δημοσιεύσει, ούτε να εργασθεί, και λιμοκτονούσε. Έστειλε ένα γράμμα στον Στάλιν ζητώντας του ή να του δώσει την άδεια να φύγει από την Σοβιετική Ένωση ή να του βρει μια οποιαδήποτε δουλειά. Ο Στάλιν του τηλεφώνησε και του είπε να στείλει μια αίτηση στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας και να ζητήσει να τον προσλάβουν ως βοηθό σκηνοθέτη (επανειλημμένες αιτήσεις του είχαν απορριφθεί), διότι, «είχε το προαίσθημα» ότι θα αυτήν τη φορά θα του απαντούσαν θετικά. Κάτι που έγινε. Ο Στάλιν του είπε κατόπιν ότι ήθελε οπωσδήποτε να τον συναντήσει για να μιλήσουν, αλλά του έκλεισε το τηλέφωνο χωρίς να ορίσει τη συνάντηση. Γύρω από αυτό το πραγματικό περιστατικό εκτυλίσσεται το έργο του Ισπανού Χουάν Μαγιόρκα «Γράμματα αγάπης στον Στάλιν».
Ο Μπουλγκάκωφ, συγγραφέας, ανάμεσα σε άλλα, του σπουδαίου μυθιστορήματος, «Μαιτρ και Μαργαρίτα», που είναι μια παραλλαγή του «Φάουστ», μετά από αυτό το τηλεφώνημα του Στάλιν καταλήγει σχεδόν τρελός περιμένοντας με αδημονία ένα νέο τηλεφώνημα, σχεδιάζοντας αλλεπάλληλα γράμματα στον ηγέτη, τα οποία ποτέ δεν στέλνει, και φαντασιωνόμενος μια επίσκεψη του Στάλιν στο σπίτι του.
Ο Μαγιόρκα κατορθώνει να διατηρήσει ολόκληρο το ερωτικό υπόβαθρο του πιο πάνω μυθιστορήματος του Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ, χωρίς να το ακολουθεί πιστά. Όλο το έργο δεν είναι παρά μια ανεπίδοτη ερωτική επιστολή του Μπουλγάκωφ στη «Μαργαρίτα». Συγχρόνως, πάλη του ανθρώπου με το απόλυτο, ένας ύμνος στη ζωή και στη δημιουργία. Με πρωταγωνιστή τον ίδιο τον έρωτα, ως «ακέραιη ομορφιά του κόσμου που κάθεται μέσα μας και γελάει». Ο θεατής βγαίνει λυτρωμένος.
Η παράσταση, που σκηνοθέτησε ο Δημήτρης Μυλωνάς στη μεστή μετάφραση της Μαρίας Χατζηεμμανουήλ («Στούντιο Μαυρομιχάλη»), είναι έξοχη, θα το πω μονολεκτικά. Με τους χρόνους, τους ρυθμούς, τα τέμπι, το απορημένο ύφος, με όλα της. Και με τρεις ισάξιους πρωταγωνιστές: τον πιο διαβολικό και συνάμα ανθρώπινο Στάλιν - Μεφιστοφελή (Στάθης Σταμουλακάτος), την πιο αγνή «Μαργαρίτα» (Άννα Ελεφάντη) και τον ουσιωδέστερο «Φάουστ» (Μελέτης Ηλίας), που έχω ως τώρα δει. Τα ωραία σκηνικά - κοστούμια του Κ. Ζαμάνη, οι φωτισμοί της Μελίνας Μάσχα συμπληρώνουν τη θαυμαστή δουλειά, που δεν πρέπει να χάσετε.
