Η ελληνική "ουσία" στον χώρο, τον χρόνο και την αυτοσυνειδησία μας αποτυπώνεται μέσα από τις περίπου 240 φωτογραφίες που συγκροτούν την έκθεση Ελληνικές θάλασσες, η οποία παρουσιάζεται από αύριο στο κτήριο της οδού Πειραιώς του Μουσείου Μπενάκη.
Το υγρό στοιχείο, οι θάλασσες και οι ανοιχτοί ορίζοντές τους, δρόμοι επικοινωνίας και ανταλλαγής αγαθών και ιδεών, γνωριμίας με το διαφορετικό, υπήρξαν από την αυγή της ιστορίας χαρακτηριστικό του πολιτισμού των μεσογειακών λαών. Η σχέση με τη θάλασσα σημάδεψε τον ελληνικό πολιτισμό σε όλη του την ιστορική πορεία.
Η μεγάλη φωτογραφική έκθεση του Μουσείου Μπενάκη επιχειρεί να αποτυπώσει τον τρόπο που Έλληνες και ξένοι φωτογράφοι προσέγγισαν και ερμήνευσαν στο έργο τους το θέμα της θάλασσας, από την τελευταία τριακονταετία του 19ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας.
Φωτογράφοι ιδιαίτερα γνωστοί, αλλά και έως σήμερα άγνωστοι στο ευρύ κοινό, παρουσιάζονται με τα πρωτότυπα έργα τους, σε μια έκθεση που αποτελεί προϊόν ενδελεχούς έρευνας σε αρχεία και συλλογές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, καθώς δεν χρησιμοποιείται υλικό ήδη ταξινομημένο θεματικά. Την επιστημονική ομάδα αποτελούσαν οι Αλίκη Τσίργιαλου και Φανή Κωνσταντίνου (νυν και τέως υπεύθυνη του Φωτογραφικού Αρχείου του Μουσείου, αντίστοιχα) και ο καθηγητής Φωτογραφίας Κωστής Αντωνιάδης, ο οποίος σημείωσε κατά τη χθεσινή παρουσίαση ότι για πρώτη φορά διοργανώνεται μονοθεματική έκθεση σε τέτοιο εύρος.
Για "ποίηση αποτυπωμένη στη φωτογραφία" έκανε λόγο ο διευθυντής του Μουσείου Άγγελος Δεληβορριάς, ενώ οι επιμελητές παρουσίασαν τις πέντε ενότητες στις οποίες διαρθρώνεται η έκθεση. Στα 1870 ανάγεται η παλαιότερη φωτογραφία, αποτυπώνοντας το λιμάνι του Πειραιά. Τα περισσότερα εκθέματα του 19ου αιώνα αποτελούν πάρεργα φωτογράφων που αποτύπωναν συστηματικά τις αρχαιότητες, επηρεασμένοι από την αρχαιολατρία της εποχής.
Στροφή, ταυτόχρονα τεχνολογική και καλλιτεχνική, σημειώνεται στις αρχές του 20ού αιώνα, αφού η μαγεία της κίνησης, που πλέον μπορεί να αποτυπωθεί φωτογραφικά, ασκεί μεγάλη γοητεία. Τώρα πια τα λιμάνια σφύζουν από ζωή, τα θαυμαστά ατμόπλοια κυριαρχούν, το ίδιο και τα πολεμικά πλοία των Βαλκανικών, ενώ παράλληλα κάνει την εμφάνισή του το φωτορεπορτάζ, καθώς και οι πρώτοι ερασιτέχνες. Θα εκπλαγεί κανείς διαπιστώνοντας ότι ανάμεσά τους υπάρχουν και γυναίκες ήδη από τα 1905, όπως η Μ. Παρασκευά, μια φωτογραφία της οποίας κοσμεί την έκθεση.
Ο Μεσοπόλεμος σηματοδοτείται με τη στροφή στην καλλιτεχνική φωτογραφία, με δημιουργούς όπως ο Π. Γεραλής ή η Nelly's, ενώ εμφανίζονται οι πρώτοι σύλλογοι, ειδικά περιοδικά, αλλά και ο ΕΟΤ ως παραγγελιοδόχος. Η χρήση της φωτογραφίας για την προβολή των νησιών και της θάλασσας ως τουριστικού προϊόντος επιτείνεται μεταπολεμικά, κάτι που οδηγεί αρκετούς δημιουργούς στην προσαρμογή σε στερεότυπες εικόνες. Εδώ βέβαια πρωταγωνιστούν διάσημα ονόματα, όπως ο Δ. Χαρισιάδης ή η Β. Παπαϊωάννου, αλλά και καλλιτέχνες όπως ο Α. Εμπειρίκος ή ο ζωγράφος Γ. Μανουσάκης.
Τέλος, από τη δεκαετία του 1970 και μετά οι δημιουργοί επιδιώκουν να αποτυπώσουν τη ζωή στις ακτές, ενώ από το 1985 επικρατεί μια περίοδος ενδοσκόπησης, όπου οι φωτογράφοι δεν ενδιαφέρονται πλέον για το τι απεικονίζουν, αλλά για το πώς, φάση που τα τελευταία χρόνια έχει δώσει τη θέση της, όπως παρατήρησε ο Κ. Αντωνιάδης, σε μια επιστροφή στην περιγραφική φωτογραφία, με μεγάλες εκτυπώσεις και καθαρές απεικονίσεις.
Όπως γίνεται κατανοητό, η μεγάλη αυτή έκθεση, ταξινομημένη με μορφολογικά και όχι γενεαλογικά κριτήρια, αποτελεί ταυτόχρονα μια αναδρομή στην ίδια την τεχνική εξέλιξη του μέσου και των υλικών που χρησιμοποιεί.
Ταυτόχρονα, δίνει την ευκαιρία στον θεατή να ανακαλύψει έναν μεγάλο μορφικό πλούτο στα έργα παλαιότερων εποχών, που, όπως τόνισε ο φωτογράφος Ηρακλής Παπαϊωάννου, "συχνά περνά απαρατήρητος μέσα στην πολυχρωμία της σύγχρονης φωτογραφίας".
