Συνοριοφύλακες, οικοδόμοι, πλακάδες, γεωργοί, άντρες που γεννήθηκαν, ζουν και δουλεύουν στη Θράκη, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον Σοφοκλή. Πομάκοι, χριστιανοί ορθόδοξοι, αρμενικής καταγωγής, αλεβίτες, οι εννέα αυτοί άντρες των συνόρων δεν συνάντησαν διαχωριστικές τομές στο εγχείρημά τους. Ποτέ δεν είχαν ασχοληθεί με το θέατρο. Στην «Αντιγόνη», όμως, που τους πρότεινε να παρουσιάσουν στον Έβρο μια γυναίκα από την Αθήνα εντόπισαν τον δικό τους ρόλο έτσι όπως βιώνεται μέσα από τη ζωή πλάι στο ποτάμι που οριοθετεί τη χώρα με τον ανατολικό της γείτονα, τη μοναξιά του πολίτη που ζει τόσο μακριά από το μητροπολιτικό κέντρο. Παρουσιάζοντας τη σοφόκλεια τραγωδία τον περασμένο Νοέμβριο σε ένα αμπέλι στο Σουφλί, και καθώς ετοιμάζονται να την ξαναπαίξουν στον ίδιο τόπο τον Μάιο, δεν προτείνουν απλώς τη δική τους ερμηνευτική οπτική· καταθέτουν τη δική τους αλήθεια.
«Αυτοί οι άντρες ζητούν μέσω της “Αντιγόνης” να αγαπηθούν γι’ αυτό που είναι και από τις γυναίκες, και από την κοινωνία, και από το κράτος» λέει η Χριστιάνα Λαμπρινίδη, βραβευμένη σκηνοθέτρια, συγγραφέας και ακτιβίστρια για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στη Θράκη, όπου έχει παρουσιάσει παραστάσεις με Ελληνίδες και Τουρκάλες, καθώς και με εφήβους, παραστάσεις με έντονα το έμφυλο ζήτημα και το πανανθρώπινο αίτημα της συμφιλίωσης, ανέλαβε τώρα το ρίσκο να σκηνοθετήσει την «Αντιγόνη» μόνο με άντρες. Γι’ αυτό το εγχείρημα μιλάει, για τις τομές που καταρρίπτονται όταν οι άνθρωποι σμίγουν την Τέχνη με το βάσανο και τη χαρά τους.
Ανέβασες την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή μόνο με άντρες, κατοίκους του Έβρου. Πώς προέκυψε αυτή η παράσταση;
Οταν μιλάμε για την «Αντιγόνη», μιλάμε για Αθήνα. Είναι όμως η «Αντιγόνη» αθηναϊκός Λόγος, είναι παγκόσμιος Λόγος, είναι ελληνικός Λόγος, τι είναι η «Αντιγόνη»; Η Θράκη είναι μέρος της χώρας 100 χρόνια, ο Έβρος είναι το πιο ακραίο σημείο της, άρα και της χώρας. Αντέχει η «Αντιγόνη» της Αθήνας τη Θράκη; Πόσο ο Έβρος των αντρών οριοθετεί τη Θράκη, δεδομένου ότι αυτοί οι άντρες υπερασπίζονται τα σύνορα από τη στιγμή που γεννήθηκαν, είναι ταγμένοι στα σύνορα; Μ’ αυτές τις σκέψεις αποφάσισα να παραδώσω την «Αντιγόνη» στη Θράκη. Οι εννέα πρωταγωνιστές της παράστασης ανήκουν σε διαφορετικές εθνοτικές, γλωσσικές και θρησκευτικές παραδόσεις, είναι Πομάκοι, είναι Αρμένιοι, είναι ορθόδοξοι, όλοι όμως υπερασπίζονται τα σύνορα της Ελλάδας.
Τι εννοείς να παραδώσεις την «Αντιγόνη» στη Θράκη;
Εννοώ ότι ήθελα να βιωθεί η απόσταση Αθήνας-Έβρου μέσω και της «Αντιγόνης», έτσι ώστε να μιληθεί αυτή η τραγωδία στη Θράκη από Θρακιώτες. Το σημαντικό είναι ότι οι ρόλοι δεν διανεμήθηκαν εξαρχής. Καθένας από τους «πρωταγωνιστές» μέσα από τη διαδικασία της πρόβας επέλεξε τον ρόλο που ανταποκρινόταν στη δική του ζωή και στον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον ρόλο του ως Έλληνας. Έτσι άλλαξαν τα δεδομένα της «Αντιγόνης». Ο Γιάννης έγινε μια Ισμήνη που δεν φοβάται και προκαλεί την Αντιγόνη να συμβιβαστεί, αλλά την υποστηρίζει μέχρι το τέλος. Έτσι από τραγωδία του καθήκοντος μετατράπηκε σε τραγωδία της χαράς και της ευθύνης. Για παράδειγμα, ο Δημήτρης που έγινε Κρέοντας είναι ένας συνοριοφύλακας, ο οποίος δεν ενσαρκώνει τον τύραννο, αλλά είδε τον Κρέοντα ως την ανάγκη να υπερασπιστεί την έννομη τάξη. Ο Θωμάς που έγινε Αντιγόνη είναι πλακάς, τοποθετεί πλακάκια δηλαδή, θεωρείται εξαιρετικός μάστορας και είναι πολύ αγαπητός στην περιοχή. Είδε την Αντιγόνη μέσα από τη φωνή του δικού του στοχασμού. Η Αντιγόνη του Θωμά υπερασπίζεται τη δική του φωνή σ’ αυτόν τον ενδοοικογενειακό εμφύλιο. Υπερασπίζεται, δηλαδή, τη δική του θέση μέσα στις αλλεπάλληλες συγκρούσεις που καθιστούν τα σύνορα. Γιατί στα σύνορα του Έβρου μπορεί να κυριαρχεί η διαχωριστική τομή Ελλάδα-Τουρκία, ενυπάρχουν όμως και όλοι οι διαχωρισμοί γλώσσας, θρησκείας, φύλου, κοινωνικής τάξης.
Στην παράσταση, δηλαδή, αποκτούν τη δική τους φωνή αυτοί οι άντρες;
Ναι, όπως εκείνοι την ορίζουν και την αντιλαμβάνονται. Είναι άντρες που όταν γίνονται τα πρόσωπα της Αντιγόνης, απονομιμοποιούν τα πρότυπα με τα οποία έχουν μεγαλώσει, υπερασπίζοντας όμως διαρκώς την πατρίδα, όλοι τους. Σε έναν στίχο η Αντιγόνη λέει: «Γεννήθηκα για να αγαπώ και να αγαπιέμαι, όχι για να μισώ». Αυτή είναι η κατεύθυνση που δώσαμε στην παράσταση. Αυτοί οι άντρες ζητήσανε μέσω της «Αντιγόνης» να αγαπηθούν γι’ αυτό που είναι.
Ζητούν, δηλαδή, να αγαπηθούν γι’ αυτό που είναι και από τις γυναίκες, και από την κοινωνία τους, και από το κράτος;
Ετσι διάβασαν την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή. Στη διαδικασία για την παράσταση μάθαμε όλοι μαζί την «Αντιγόνη» συλλαβή-συλλαβή. Αυτοί οι άντρες και εγώ μαζί τους δεν ξεχάσαμε τις διαφορές μας, τις γεφυρώσαμε μαζί και τις περπατάμε ακόμα.
Πώς συγκέντρωσες τους εννέα άντρες της παράστασης;
Με την εμπιστοσύνη και τη γνώση ενός νεαρού 21χρονου άντρα που γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Σουφλί. Ο Θάνος με έπεισε να κάνω την παράσταση με άντρες και είχε δίκιο. Η αρχική μου ιδέα ήταν να γίνει η «Αντιγόνη» με γυναίκες, εργάτριες στο μετάξι, και σημείο εκκίνησης την εξέγερση των γυναικών στις αρχές της δεκαετίας του ’60 για εργασιακά δικαιώματα. Έχοντας γεννηθεί και μεγαλώσει στο Σουφλί, ο Θάνος είδε στην «Αντιγόνη» τη σημασία τού να είσαι προορισμένος να φυλάς τα σύνορα, αλλά και τι σημαίνει να ζεις στα σύνορα. Όταν φτάνει κανείς στον Έβρο, καταλαβαίνει πολύ καλά τι σημαίνει να είσαι στο ποτάμι που χωρίζει δυο χώρες. Εμείς στην Αθήνα δύσκολα το καταλαβαίνουμε αυτό, γι’ αυτό και τους ξεχνάμε αυτούς τους ανθρώπους.
Νιώθουν αυτοί οι άνθρωποι ξεχασμένοι;
Ναι. Επίσης νιώθουν ότι αυτό που προσφέρουν δεν τους αναγνωρίζεται. Εγώ πήγα στον Έβρο θεωρώντας ότι θα συναντήσω άντρες, δεξιούς, ενδεχομένως βίαιους, οπωσδήποτε γαλουχημένους με τα πατριαρχικά πρότυπα, ενδεχομένως εθνικιστές και τελικά συνάντησα ανθρώπους με θάρρος, γενναιότητα, συμπόνια, ανεκτικότητα και μια αληθινή αγάπη για την Ελλάδα, ανεξάρτητα αν ο ένας είναι Πομάκος, ο άλλος Αρμένιος, ο άλλος ορθόδοξος και ο άλλος αλεβίτης.
Με τη γλώσσα πώς δουλέψατε, μείνατε πιστοί στο κείμενο;
Μείναμε πιστοί στη γλώσσα του Σοφοκλή από τη μετάφραση του Συμεών Γρ. Σταμπουλού με κάποιες μετατοπίσεις. Δηλαδή όταν ο Κρέοντας διώχνει την Ισμήνη και την Αντιγόνη από το προσκήνιο γιατί είναι γυναίκες, διακόπτεται η παράσταση και μπαίνει στη σκηνή ένα κοριτσάκι ενάμισι έτους που για τέσσερα λεπτά κυριαρχεί στον χώρο. Το δέχτηκαν όλοι, και οι άντρες που παίζουν στην παράσταση και το κοινό του Σουφλίου που την παρακολούθησε. Αυτό το παιδί, πριν αρχίσει να μιλάει, απέκτησε μια μνήμη γυναικείας δύναμης που αυτοί οι άντρες αλλά και η κοινωνία το δέχτηκαν. Η γλώσσα, λοιπόν, της παράστασης διαπερνά την παιδική ηλικία, αγγίζει τα όνειρα και αλλάζει την κυριαρχία της μητρικής γλώσσας. Γι’ αυτό στην παράσταση μιλούν και πομάκικα και αρμένικα και σουφλιώτικα χωρίς να ξεφεύγουν από τον λόγο του Σοφοκλή.
Γιατί επέλεξες να παρουσιάσετε την «Αντιγόνη» σε ένα αμπέλι;
Γιατί το αμπέλι είναι το έδαφός τους, είναι γόνιμη γη που τους προσφέρει χαρά, δημιουργία και εισόδημα. Μην ξεχνάμε ότι οι περισσότεροι κάτοικοι στο Σουφλί έχουν αμπέλια. Πίσω από τα αμπέλια φαίνονται τα σύνορα, όχι μέσα. Τα αμπέλια και οι μουριές είναι η γη τους. Άλλωστε και η Αντιγόνη μια γη ζητάει.
Εχεις ξανανεβάσει παραστάσεις στη Θράκη με γυναίκες, Ελληνίδες και Τουρκάλες. Πώς ήταν η εμπειρία να δουλεύεις με άντρες;
Μου άνοιξε δρόμους που θεωρούσα κλειστούς και απολύτως αδιάφορους. Μου υπενθύμισε την καλοσύνη των αντρών, μαζί τους βρήκα μια άλλη δημοκρατία, τη δημοκρατία των αντρών που ανέχονται, που θυμώνουν, που σέβονται, που φοβούνται και που είναι διατεθειμένοι να ακούσουν. Δεν σας κρύβω ότι ανέβηκα στον Έβρο με τον φόβο ότι θα βρω εχθρούς και βρήκα συμμάχους. Τα σπουδαία κείμενα, όπως η «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, σε βοηθούν να συνειδητοποιήσεις ότι είσαι μέλος της ανθρωπότητας, όχι μόνο του εαυτού σου.
Γιατί επιμένεις να ανεβάζεις παραστάσεις στη Θράκη;
Στα πέντε μου μου είπε η Σμυρνιά γιαγιά μου ότι πρέπει να δώσω τη ζωή μου για να πάρω πίσω το οικογενειακό σπίτι στη Σμύρνη. Εκείνο χάθηκε, η Θράκη όχι.
Τι σε δίδαξε αυτή η διαδικασία;
Οτι έχουμε δύναμη και είμαστε ενεργά μέλη της ανθρωπότητας, πάει να πει ότι μπορούμε να στοχαστούμε και να διεκδικήσουμε μαζί .
Την «Αντιγόνη» του Σουφλίου θα την παρουσιάσετε στην Αθήνα;
Θέλουμε πολύ. Θα ήταν καλό η φωνή του Έβρου να ακουστεί στην πρωτεύουσα.
