Διάρκεια ζωής: πάνω από έναν αιώνα! Η «αιώνια» παρουσία του κινηματογράφου «Κήπος» που σήμερα βρίσκεται στην άκρη του σκιερού και υπό διαμόρφωση κήπου των Χανίων, κάτω από το ιστορικό ρολόι της πόλης, είναι ένα από τα κλειδιά της ερμηνείας γιατί αυτή η πόλη της Κρήτης έχει τόσο έντονη πολιτιστική βιοποικιλότητα και στις ημέρες μας. Η σχέση των κατοίκων της με την τέχνη έχει βαθιά τις ρίζες της στον χρόνο. Και σήμερα αναζητούνται όλα τα τεκμήρια από τον Δήμο Χανίων για να αποδειχτεί ότι πρόκειται για τον πρώτο θερινό κινηματογράφο της Ελλάδας προκειμένου να ενταχθεί στο βιβλίο Γκίνες! Περιπλανήθηκε η «στέγη» του σε διάφορα σημεία της πόλης μέχρι να εγκατασταθεί εδώ, στην άκρη του Κήπου. Επίσης, πέρασε από χέρια ιδιωτών για να καταλήξει να «υιοθετηθεί» από την δεκαετία του ’80 έως και σήμερα από τον Δήμο Χανίων. Είχε την ευλογία να τον διαχειρίζονται, διαχρονικά, άνθρωποι που έχουν στραμμένο το βλέμμα τους μόνο στην τέχνη.
Πηγαίνοντας στο Πνευματικό Κέντρο των Χανίων την περασμένη βδομάδα και κάνοντας μια εκτροπή από την συνήθη διαδρομή, βρίσκομαι τον Κήπο των Χανίων, όπου η μια έκπληξη ακολουθεί την άλλη. Με «υποδέχεται» μια πανύψηλη γέρικη ελιά όπου πολλές αγκαλιασμένες ρίζες προσφέρουν σκιά για ξεκούραση στους επισκέπτες. Ακριβώς απέναντί της ένα καφέ -παλιό βουλευτήριο- που χρονολογείται από το 1870. Σαν να βρίσκεσαι σε ένα βιεννέζικο καφέ στην Κεντρική Ευρώπη. Όταν τελειώνουν τα τραπεζοκαθίσματα, στην άκρη του Κήπου, ξεπροβάλει μια ταμπέλα που γράφει «CINE Κήπος από το 1912». Κάτω, σε μια τζαμαρία σφηνωμένη σε πράσινες βαμμένες με λαδομπογιά σιδεριές, η λέξη «Κινηματοθέατρον». Ακουμπώ το πρόσωπο για να αποφύγω την αντηλιά και βλέπω μια παλιά μηχανή προβολής κινηματογράφου Zenith και αφίσες από ταινίες. Δεξιά η αφίσα του «Καιρού των τσιγγάνων», της ταινίας που προβάλλεται στις 9.30 το βράδυ. Κάθομαι στο ξύλινο παγκάκι και αναρωτιέμαι ποιοι να ήταν αυτοί οι κοσμοπολίτες που πριν έναν αιώνα έφεραν στην πόλη τον κινηματογράφο, όταν οι αδελφού Λιμιέρ ανακάλυψαν αυτήν την μαγεία στα τέλη του 19ου αιώνα...
Η σκέψη διακόπτεται όταν η κλειδωμένη σιδερένια πόρτα τής εισόδου του σινεμά ανοίγει από μια ενήλικη κυρία, η οποία με τον καφέ στο χέρι κάθεται στα πίσω καθίσματα μόνη της, χωρίς να περιμένει κάτι. Εξάλλου, η προβολή είναι 2,5 ώρες μετά... Την πλησιάζω. Είναι η κ. Μαριάννα, όπως μου συστήθηκε, τραπεζοκόμος για δεκαετίες στο Ψυχιατρείο της πόλης, «μετατάχθηκε», όταν αυτό έκλεισε, στο Δημόσιο Νοσοκομείο και σήμερα με μια ομάδα νέων ανθρώπων από τον «Κοινωνικό Συνεταιρισμό Περιορισμένης Ευθύνης του Τομέα Ψυχικής Υγείας του Ν. Χανίων» λειτουργούν το κυλικείο και φροντίζουν για την καθαριότητα του σινεμά. «Εδώ γαληνεύει η ψυχή μου, γι’ αυτό έρχομαι πολύ νωρίς καθημερινά και αισθάνομαι συγκινημένη γιατί παιδιά με ψυχικές διαταραχές δεν είναι αποκλεισμένα και ανακατεύονται με τους ανθρώπους εδώ τα βράδια», μας λέει με την συγκίνηση του εθελοντή. Και αυτό το πιστώνεται ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού, ο Γιάννης Γιαννακάκης. Η τέχνη διδάσκει συμπερίληψη.
Ουρές στα ταμεία καθημερινά, ενίοτε και sold out. 5 ευρώ το κανονικό εισιτήριο και 2 για ΑΜΕΑ, φοιτητές, συνταξιούχους και πολύτεκνους. Υπάρχουν προβολές που «αποκλείονται» θεατές, λόγω πληρότητας. Ακόμη και το Σαββατοκύριακο στις πρώτες προβολές ή σε ταινίες του περασμένου χειμώνα. Ηλικιωμένοι, ζευγάρια, νέοι άνθρωποι εναλλάσσονται στα καθίσματα του «Κήπου». Εδώ καταρρίπτονται οι μύθοι. Οι ταινίες του Θ. Αγγελόπουλου έχουν καθισμένους οκλαδόν στα χαλίκια. Το αδιαχώρητο και στον «Καιρό των Τσιγγάνων» που παίχτηκε στα Χανιά για πρώτη φορά, ενώ στους αθηναϊκούς κινηματογράφους προβλήθηκε τελευταία φορά το 2012! Επίσης, οι προβολές των ντοκιμαντέρ έχουν πολύ μεγάλη αποδοχή…
Για δεύτερο καλοκαίρι την τεχνική λειτουργία του Κινηματογράφου την έχει αναλάβει η Πολιτιστική Εταιρεία Κρήτης «Chania Film Festival», η οποία επιμελείται και «ένθετα» κινηματογραφικών προβολών. Αυτές τις ημέρες -από τις 29 Ιουλίου έως και τις 6 Αυγούστου- έχει αναλάβει την προβολή εμβληματικών κινηματογραφικών ταινιών στον «Κήπο»: «Πλαγίως», «Τον καιρό των τσιγγάνων», «Τα αδέσποτα κορμιά», «τον Μελισσοκόμο», «Final Cut: Ladies & Gentlemen», «Μια νύχτα στον κόσμο», «Σημείο Βρασμού».
Όμως, επειδή ο κινηματογράφος γειτνιάζει με το γήπεδο της πόλης, όταν εκεί φιλοξενούνται συναυλίες, για να μην μπερδεύονται οι ήχοι, οι προβολές απλώνονται στην πόλη σε ανοιχτούς χώρους κάτω από τα αστέρια: Στην ιστορική Χαλέπα, στο υπαίθριο Θέατρο του Μεσογειακού Πανεπιστημίου, στην καρδιά της πόλης στο Παλιό λιμάνι, πίσω από το Γιαλί Τζαμισί («Buena Vista Social Club») και στην άλλη άκρη της πόλης -στην Νέα Χώρα- στο Κολυμβητήριο της πόλης, δίπλα στην θάλασσα και σε συνεργασία με τον Ναυτικό Όμιλο της Πόλης. Ελεύθερη η είσοδος, ανοιχτή η προβολή στον κόσμο, κάτω από τα αστέρια.
«Τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο της συνεργασίας του Δήμου Χανίων με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, έχουμε αναλάβει έναν ρόλο συμβουλευτικό και συνεννόησης για το πρόγραμμα, στην τεχνική υποστήριξη και στην λειτουργία τού «Cine Κήπος». Στο πλαίσιο αυτό είναι το συγκροτημένο δεκαήμερο των προβολών που βρίσκεται σε εξέλιξη, κλασικές ταινίες του κινηματογράφου και νεότερες που δεν διανέμονται εύκολα. Για μας ο χώρος του Κήπου έχει μια επιπλέον σημασία. Εδώ, πριν από χρόνια, ένα βράδυ προβαλλόταν ο «Ψύλλος» του Δ. Σπύρου. Η γνωριμία και η συζήτηση μαζί του εξελίχθηκε σε μια πολύχρονη βαθιά καλλιτεχνική συνεργασία μεταξύ των Φεστιβάλ Ολυμπίας και Χανίων.
«Ο Κήπος» έχει δώσει πολύ μεγάλες συγκινήσεις στους φιλότεχνους Χανιώτες, μέσα στο πράσινο, κάτω από το ανακαινισμένο ιστορικό ρολόι», μας λέει με καμάρι ο Ματθαίος Φραντζεσκάκης, «ψυχή» του Chania Film Festival, που κατ’ έθιμον κάθε χρόνο ανοίγει τον Ιούνιο την θερινή σεζόν φιλοξενώντας για ένα διήμερο το Γαλλικό Φεστιβάλ ταινιών μικρού μήκους. Επίσης, το Chania Film Festival θα «κλείσει» τις προβολές στα μέσα του Σεπτέμβρη με μουσικές από κινηματογράφο, με τον πιανίστα Γιώργο Σερτάρη, βασικό συνεργάτη του Βασίλη Λέκκα και έναν καλλιτέχνη που συνοδεύει μουσικά και στηρίζει τις βραδιές του βωβού κινηματογράφου.
Η ιστορία του «Cine Κήπος»
«Τον Γενάρη του 1900, έρχονται για πρώτη φορά στα Χανιά ένα φωνόγραφος και ένας κινηματογράφος. Τον φέρνουν οι επιχειρηματίες Δ. Σταμπόλης και Γ. Καρακώτσης, Έλληνας και Ελληνοαμερικανός αντίστοιχα. Ένας προβολέας ασετιλίνης με χειροκίνητη εναλλαγή εικόνων, μανιβέλα και έναν φωνόγραφο με χωνί. Οι παραστάσεις δόθηκαν στον χώρο του Δημοτικού Κήπου.
Παράλληλα, ένας κινηματογράφος εμφανίζεται στην πόλη. 1η Μάρτιου 1901, ημέρα Πέμπτη, η τοπική εφημερίδα «Πατρίς» γράφει: «έναν θαυμάσιον κινηματογράφον έφερε το θέατρο του Καστελλίου. Έχει πρώτης τάξεως προβολές και αξίζει να το δει κανείς».
Σε πρόγραμμα το κινηματογράφου της εποχής αναφέρεται: «Πρόκειται για ένα πρωτοφανές θέαμα για την πόλιν μας, τα θαύματα του μεγάλου Αμερικανού Έδισσων. Ο τελειότερος φωνόγραφος Έδισσων. Διερχόμενος εντεύθεν, θέλει δώσει ολίγας μόνον παραστάσεις προς τέρψιν του κοινού. Ο θαυμάσιος και καταπλήσσων φωνογράφος θέλει παιανίσει διάφορα και εκλεκτώτερα τεμάχια ευρωπαϊκής μουσικής καθώς και μελοδραματικά μέρη, δύναται να ακουσθεί από 20 χιλιάδες ακροατές εις απόστασιν 500 μέτρων. Υπό του Μεγίστου Κινηματογράφου θέλουν εκτελεσθή εις φυσικόν μέγεθος δι’ ηλεκτρισμού φωτιζόμενου». Δίνονται παραστάσεις στο Βουλευτήριο, στο κατά περίσταση θέατρο του Δημοτικού Κήπου.
Αρχές Νοεμβρίου του 1901, ήρθαν ξανά κινηματογράφος και φωνογράφος στα Χανιά, «όμως τεχνικά προβλήματα καθιστούν αδύνατες ουσιαστικά τις προβολές πέραν ελαχίστων».
3 Δεκέμβρη του 1901, πάλι στη εφημερίδα «Πατρίς» διαβάζουμε: « Ο Κινηματογράφος μετά την αποτυχία του αναχώρησε για άλλη περιοχή, ο κινηματογράφος έφυγεν από το Δημοτικό Θέατρο και παίζει τώρα εις την Σπλάντζια. Μαζί με τον φωνογράφο και με μια οικογένεια αθλητών η οποία εκτελεί κάθε βράδυ γυμνάσια του ιπποδρόμου, αρκετά περίεργα».
Το 1902-1903 ήρθαν στα Χανιά κι άλλοι πλανόδιοι κινηματογραφιστές και πραγματοποίησαν σειρά προβολών στον Δημοτικό Κήπο.
Αυτό δημιούργησε το ενδιαφέρον στους επιχειρηματίες του Κήπου, Σαββάκη και Μανωλικάκη, για την ίδρυση σταθερού Κινηματογράφου στα Χανιά.
Το Πάσχα του 1905, δυτικά του παλιού καφενείου του Κήπου, από το σημείο που βρίσκεται σήμερα το πηγάδι ώς την πόρτα της Στρατιωτικής Λέσχης, είχε τεντωθεί ένα λευκό πανί και απέναντί του είχε τοποθετηθεί ένα ασκός από ανθρακασβέστιο που κινούσε την περιέργεια των περαστικών. Για φωτισμό είχαν τοποθετηθεί σε διάφορα μέρη της πλατείας, που λειτουργούσε, καμιά δεκαριά τεράστιες λάμπες πετρελαίου που άναβαν στα διαλείμματα μερικοί πιτσιρίκοι. Οι ίδιοι, όταν άρχιζε να παίζει το έργο, πήγαιναν γρήγορα-γρήγορα κάτω από τις λάμπες και φυσούσαν με κάτι μικρούς τενεκεδένιους σωλήνες με όλη τους την δύναμη, για να τις σβήσουν. Ρεύμα δεν υπήρχε. Γι’ αυτό ο φωτισμός γινόταν με λάμπες ασετυλίνης. Τα ίδια πιτσιρίκια αναλάμβαναν και την παραγωγή του αερίου, πατώντας με τα πόδια τους, σε όλη την διάρκεια της προβολής, τον ασκό με το ανθρακασβέστιο, που ανακατεμένο με νερό έβγαζε το γνωστό αέριο καύσιμο με την χαρακτηριστική μυρωδιά, την ασετυλίνη. Τα παιδιά διασφάλιζαν με αυτόν τον τρόπο την δωρεάν είσοδό τους στο θέαμα, η δε κινηματογραφική μηχανή ήταν χειροκίνητη. Κάθε λίγο έμπαινε σε λειτουργία η μανιβέλα και ακουγόταν ο χτύπος.
Τα επόμενα καλοκαίρια, η μανιβέλα της ταινίας γύριζε με τα χέρια και η αφήγηση γινόταν από τον αγαθό Τουρκοεβραίο ντελάλη, Γιακώ. Στεκόταν εκεί με τις βράκες και το φέσι του και περιέγραφε τα δρώμενα που είδε στις προηγούμενες παραστάσεις.
Το καλοκαίρι του 1911, ο επιχειρηματίας Χαράλαμπος Σπανδάνος, ο οποίος όταν ήταν στο Παρίσι εντυπωσιάστηκε από την καινούργια εφεύρεση των αδελφών Λιμιέρ, αγόρασε μια από τις πρώτες κινηματογραφικές μηχανές και την εγκατέστησε στο Ιδαίον Άντρον στο Ρέθυμνο, μετέφερε την επιχείρησή του στα Χανιά και κατ’ αρχάς λειτούργησε θερινό Κινηματογράφο στον χώρο του Δημοτικού Κήπου […]» (Αποσπάσματα από το βιβλίο του Λευτέρη Λαμπράκη «Από τα Χανιά στην Χολλυγούνδη, η ιστορία του Κινηματογράφου στην Πόλη των Χανίων», εκδόσεις Πυξίδα της Πόλης και Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων.
Ο επιχειρηματίας Σπανδάνος επινοικιάζει το Σινέ Ασετυλίνη από τους επιχειρηματίες Σαββάκη και Μανωλικάκη, τον μεταφέρει στην σημερινή του θέση και τον ονομάζει Cinema Ideal και στην συνέχεια κινηματοθέατρον Χαράλαμπου Σπανδάγου. Εξαιτίας του κινηματογράφου, φωτίζεται για πρώτη φορά ολόκληρος ο Δημοτικός Κήπος.
Η λειτουργία του κήπου είναι αδιάλειπτη έως την Κατοχή. Οι Γερμανοί το 1942 τον επιτάσσουν και λειτουργεί με το όνομα Soldaten Kino Chania. Μετά την απελευθέρωση ενοικιάζεται από τον Κωνσταντίνο Βενιανάκη, αργότερα από τους αδελφούς Πολάκη και από πολλούς άλλους στην συνέχεια.
Το 1979, η Ομάδα της Κινηματογραφικής Λέσχης Χανίων ζητεί από τον Δήμο την διαχείρισή του. Το αίτημα γίνεται δεκτό και έτσι δημιουργείται η πρώτη Δημοτική Επιχείρηση στην Ελλάδα. Πρώτη προβολή, η ταινία του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν «Το αυγό του Φιδιού» στις 30 Μαΐου 1980. Οι προβολές πλαισιώνονται από συζητήσεις, διαλέξεις και άλλες εκδηλώσεις, όπως «η μουσική στον κινηματογράφο» από τον Μάνο Χατζηδάκι ή «Μαθήματα για τον Κινηματογράφο» από τον Βασίλη Ραφαηλίδη.
«Στις δεκαετίες ’70’, ’80, ’90, δηλαδή την περίοδο της μεταπολίτευσης, παράλληλα στην πόλη ανθίζει και απλώνεται η δυναμική δράση μιας “Κινηματογραφικής Λέσχης”, που κάνει δικές της προβολές. Μέλη της λέσχης, φωτεινά πρόσωπα “δίνουν” το μεράκι τους και στον Δημοτικό Κινηματογράφο, κυρίως σε ό,τι αφορά τις επιλογές των ταινιών. Και κάποιοι μετακομίζουν στο “Σινέ Κήπος”: ο Λεωνίδας Κακάρογλου και ο Κώστας Μανδρακάκης. Το σινεμά αυτό ευτύχησε γιατί οι άνθρωποι που ασχολήθηκαν με το πρόγραμμα αγαπούσαν το σινεμά. Επί σειρά ετών, ο Δήμος Χανίων ανέθετε σε “γνώστες” την επιμέλεια του προγράμματος, πολλές φορές και αμισθί. Ο κινηματογράφος αυτός δεν ήταν υπό την εποπτεία των εταιρειών διανομής, αλλά λειτούργησε με το βλέμμα της τέχνης και αυτό συνεχίζει και σήμερα», το τελευταίο σχόλιο του Ματθαίου Φραντζεσκάκη, ο οποίος μάς χαιρετά βιαστικά, γιατί έπεσαν οι αρχικοί τίτλοι από τον «Καιρό των Τσιγγάνων».
Η προβολή ξεκινά κάτω από τα αστέρια και όλα είναι συνειδητά…
