Αποστολή στα Χανιά: Αλεξάνδρα Χριστακάκη
Τελευταία ημέρα του 14ου Dance Days Chania και το φουαγιέ του Θεάτρου «Μίκης Θεοδωράκης», που φιλοξενεί έκθεση με έργα μαθητών από 15 Δημοτικά Σχολεία του νομού με θέμα «Το δικό μου σώμα “μιλά”», είναι γεμάτο. Γονείς που καμαρώνουν την ενσυναίσθηση των παιδιών τους, όταν στέκονται με συγκίνηση απέναντι από τις δικές τους εικαστικές δημιουργίες, που συγχαίρουν τους εκπαιδευτικούς και την «ψυχή» του Φεστιβάλ, την Σοφία Φαλιέρου, για την ιδέα τους να παρατηρήσουν τις ανάγκες των παιδιών τους μέσα από την σωματική κίνηση και να κάνουν αυτά που δεν γνωρίζουν οι γονείς.
Τουρίστες επισκέπτες – γονείς και εκπαιδευτικοί – που «κλέβουν» ιδέες για να τις μεταφέρουν στις δικές τους χώρες, γιατί αυτή η παιδαγωγική μέθοδος είναι καινοτόμα. Φωτογραφίες, έργα ζωγραφικής, εικαστικές παρεμβάσεις, κολλάζ, video, κάλτσες χρησιμοποιημένες που κρύβουν μέσα στην βρωμιά τόσα συναισθήματα και ιστορίες που θα ζήλευε ένας παραμυθάς, αποξηραμένα στάχυα, λουλούδια, κορμοί δένδρων, όλα τα στοιχεία της φύσης από την γόνιμη κρητική γη και πολλά γραπτά κείμενα από τους μαθητές που μπορεί να είναι ακόμη ανορθόγραφοι, αλλά μπορούν με τόσο έντονο και αδιαμεσολάβητο τρόπο να διατυπώνουν συναισθήματα και ανάγκες. Τεκμήρια αδιάσειστα ότι όταν ασχολείσαι με το παιδί, αυτό ανταποκρίνεται…
Η ταυτότητα της έκθεσης
«Το δικό μου σώμα “μιλά”» ήταν το θέμα που κλήθηκαν να διαχειριστούν περίπου 500 μαθητές από 15 Δημοτικά Σχολεία του νομού Χανίων με διαφορετικά δημογραφικά χαρακτηριστικά: σχολεία απομακρυσμένα από τον πόλη, με αγροτική κυρίως σύνθεση (Φρε, Γραμβούσα, Πλάτανος κ.α.), σχολεία του άστεως και σχολεία με προσφυγάκια. Διαφορετικές καταγωγές, διαφορετικές προσλαμβάνουσες. Ίδιες όμως οι ανάγκες, ίδια τα αιτήματα. 25 εκπαιδευτικοί – δυστυχώς, μόνο γυναίκες – από τον Νοέμβριο του 2023 έως και τον Ιούνιο 2024, υπό την καθοδήγηση της Σοφίας Φαλιέρου, ψυχοθεραπεύτριας, χορογράφου και διευθύντριας του Dance Days Chania, μια φορά τον μήνα αντάμωναν σε ένα βιωματικό εργαστήρι, απαιτητικό. Έρευνα πάνω στην σωματική αντίληψη, την σημασία της κίνησης, την αξία της παρατήρησης, της κίνησης ή της ακινησίας των μαθητών και μάθαιναν τεχνικές για να μπορέσουν να αντιληφθούν πρώτα τις δικές τους ανάγκες και μετά των μαθητών τους, να βοηθήσουν και να προλάβουν την εκδήλωση αρνητικών συμπεριφορών και της βίας. Το υλικό αυτό έγινε ο τροφοδότης λογαριασμός ή ο πολλαπλασιαστής. Δοκιμάστηκε στις τάξεις, και οι ανάγκες των μαθητών έγιναν τέχνη.
Γιατί το φεστιβάλ Χορού απλώνει τα πλοκάμια του στα σχολεία, δημιουργώντας ένα δίκτυο που συνεχώς αυξάνεται; «Γιατί τα παιδιά είναι ελπίδα! Σε μια εποχή που θέλει να χαρακτηρίζεται παιδοκεντρική, συνεχίζουν καθημερινά να παραβιάζονται βασικά τους δικαιώματα. Δεν είναι αρκετά ασφαλής ο κόσμος για εκείνα και χρειάζονται νέες δεξιότητες για ενδυνάμωση, αυτοφροντίδα και χτίσιμο ψυχικών χαρακτηριστικών που θα συμβάλουν στην διαμόρφωση μια υγιούς ταυτότητας, μιας κοινωνίας ισορροπημένων και μη εγωκεντρικών και κτητικών ανθρώπων. Το σχολείο έχασε αυτόν τον ρόλο στα χρόνια της πανδημίας. Δεν ήταν πια η ζεστή αγκαλιά. Ο δάσκαλος έμαθε να βλέπει τα παιδιά σαν εικόνες στην οθόνη του Η/Υ. Το φεστιβάλ αισθάνθηκε την ανάγκη να απευθυνθεί στην κοινότητα, να την ενισχύσει με νέα εργαλεία, για να αποκωδικοποιεί τα μηνύματα των παιδιών, να προλαμβάνει τις βίαιες συμπεριφορές και να ενθαρρύνει την ενσυναίσθηση. Η σωματικότητα έχει αυτή την δύναμη: της διεύρυνσης ενός κόσμου που οφείλει να μας χωρέσει όλους», η απάντηση στο ερώτημα από την καλλιτεχνική Διευθύντρια του Φεστιβάλ, Σοφία Φαλιέρου.
«Ξεναγός» μας στην έκθεση η Μαρία Μποτωνάκη, δασκάλα στο 11ο Δημοτικό Σχολείο και εθελόντρια συντονίστρια της διοργάνωσης της έκθεσης των μαθητών. Ποιες ανάγκες γέννησαν αυτήν την δράση; «Μετά τον εγκλεισμό της πανδημίας, παρατηρώντας ότι τα παιδιά έγιναν πολύ πιο βίαια, θελήσαμε να ερευνήσουμε την σωματική αντίληψη και την συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών. Να ευαισθητοποιηθούμε πρώτα οι εκπαιδευτικοί και μετά οι μαθητές. Η σωματική αντίληψη μας αφορά όλους. Μάθαμε οι εκπαιδευτικοί να χρησιμοποιούμε την κίνηση ως εργαλείο αποσυμπίεσης των μαθητών ή ως μέσο συνειδητοποίησης των δυσκολιών από τα ίδια τα παιδιά. Μπορούν οι μαθητές να παραμείνουν συγκεντρωμένοι σε κάτι, μπορούν να είναι ακίνητοι στην καρέκλα, μπορούν να χρησιμοποιήσουν την αναπνοή τους για την συναισθηματική αυτορρύθμισή τους; Αυτά ερωτήματα-εργαλεία τα «ρίξαμε» στην τάξη από την αρχή της χρονιάς, από την επόμενη μέρα των δικών μας εργαστηρίων. Τα παιδιά συμμετείχαν, λαχταρούσαν, έγινε το βιωματικό εργαστήρι κομμάτι της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Πώς χρησιμοποιώ την κίνηση, την αναπνοή, πώς γνωρίζω το σώμα μου, τον χώρο μου, πώς οριοθετώ τον χώρο του άλλου για να μην τον παραβιάζω; Η απάντηση στα ερωτήματα αυτά μετουσιώθηκαν σε έργα που εκτίθενται στο «Μίκης Θεοδωράκης». Τα παιδιά μας ένοιωσαν ασφαλή, ότι η εκπαίδευση απευθύνεται στους ίδιους και στην βελτίωσή τους. Η ανταπόκρισή τους πολύ μεγάλη..» Ο σπόρος έπιασε τόπο και πάμε να ξεναγηθούμε στα συναισθήματα των παιδιών που τόσα έχουν να διδάξουν στους μεγάλους.
Σώμα, αισθήσεις, συναισθήματα
11ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων: Μαθητές της Γ’ Τάξης. Επικοινωνώντας με το συναίσθημα. Ασπρόμαυρες φωτογραφίες-σκιές που αποτυπώνουν συναισθήματα. Πώς νοιώθω όταν με αγαπούν, με προσέχουν, με θαυμάζουν; Πώς νοιώθω όταν θυμώνω, φοβάμαι, όταν με μαλώνουν, με φροντίζουν, όταν χαίρομαι, όταν λυπάμαι: Υπεύθυνη δασκάλα η Ελίνα Τσαγράκη.
Δημοτικό Σχολείο Φρε: Οι μαθητές της Α’ και Β’ Τάξης, έκαναν έναν περίπατο στο χωριό τους, στην φύση και φωτογραφήθηκαν σε αυθόρμητες στιγμές. Μετά, βλέποντας τις φωτογραφίες, παρατηρούσαν και περιέγραψαν το σώμα τους. Ποια συναισθήματα γεννά η φύση, τι προκαλεί στο σώμα ένας περίπατος μέσα στο πράσινο; Πώς αισθάνομαι όταν ακουμπώ ένα φύλλο, λίγο χώμα; Ποιο σώμα είναι πιο χαρούμενο; Τα παιδιά βγήκαν από το σώμα τους και το είδαν ως παρατηρητές. Οι αισθήσεις διεγείρονται μέσω της επαφής με την φύση. Υπεύθυνες δασκάλες: Μ. Βαλσαμάκη, Εβίτα Παπαοικονόμου.
17ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων: Μαθητές της Β2 με την καθοδήγηση της δασκάλας Βίκυς Σαριδάκη δημιούργησαν κολλάζ με θέμα «Τα σώματα της Β2 μιλούν». Η δασκάλα ήταν μαθήτρια χορού της Σοφίας Φαλιέρου, όταν ήταν παιδί. Την συναντήσαμε ως εθελοντή βάρδιας στην έκθεση: «Θυμήθηκα τα δικά μου χρόνια, ενεργοποιήθηκε η μνήμη και θέλησα να το μεταφέρω στους μαθητές μου, οι οποίοι με το σώμα τους μιλούν… Λένε με το σώμα τους: βαριέμαι, νυστάζω, κουράστηκα, θυμώνω, αγωνιώ. Αποφάσισα να ακούσω το σώμα τους. Ήρθε η κ. Φαλιέρου μέσα στην τάξη και κάναμε σωματικές ασκήσεις, συζήτηση για συναισθήματα. Τα σώματα των μαθητών τα φωτογράφησα και κατέγραψα σε ανύποπτο χρόνο την «φωνή τους» μέσα στην τάξη που απαντούσαν σε ερωτήματα: Μπορείτε να μαντέψετε τι λένε τα σώματα μας κάθε φορά; Πόσες διαφορετικές αναγνώσεις υπάρχουν; Γιατί πρέπει να το ακούμε, γιατί έχουμε ανάγκη να εκφραζόμαστε; Σωματική έκφραση και συναίσθημα».
6ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων: Μαθητές της Ε2, 13 υπέροχα πλάσματα, 13 σώματα, 13 στόματα, 13 μέλη τα σχολικής κοινότητας απαντούν στο ερώτημα ποιος είμαι: «Εγώ είμαι. Πήγαμε μπροστά, παρατηρήσαμε, παίξαμε, διαφωνήσαμε, πειραματιστήκαμε, συνεργαστήκαμε, μάθαμε να σεβόμαστε τις φωνές μας και τα θέλω μας. Με βλέπετε, με ακούτε; Η φωνή μου μετράει», λένε τα έργα κολλάζ που έγιναν με την καθοδήγηση της δασκάλας Ασημίνας Καλογριδάκη.
Δημοτικό Σχολείο Γραμβούσας. Συλλογικό έργο όλων των μαθητών του σχολείου. Η εικαστικός Σοφία Μάρκου βρίσκεται δίπλα σε μια εικαστική παρέμβαση με βρώμικες κάλτσες, που μπορεί να είναι και γλάροι σε ένα φανταστικό ταξίδι, και μας εξηγεί πώς προέκυψε το έργο: «Μοιάζει με ένα τοτέμ εμπειριών που υψώνεται στον ουρανό, σαν αλυσίδα που ενώνει τις εμπειρίες μία-μία χωριστά των παιδιών. Οι κάλτσες είναι των παιδιών, που φέρουν την ενέργεια του καθενός. Με αυτές περπάτησαν, συζήτησαν, αφουγκράστηκαν τους άλλους, τις ζωγράφισαν, έγραψαν τα ονόματά τους, τις ένωσαν με το βλέμμα στραμμένο στον ουρανό».
11ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων. Οι μαθητές της Γ2, απαντούν σε ερωτήματα της δασκάλας τους, Μαρίας Μποτωνάκη, που αφορούν την σωματική αντίληψη. Τι νοιώθω όταν φοβάμαι (τρίζω, ιδρώνω, αγχώνομαι), όταν θυμώνω (παγώνω, κοκκινίζω, χτυπάω), όταν λυπάμαι (το σώμα μου πονάει, ιδρώνω, κλαίω, παγώνω), όταν νοιώθω ασφάλεια (είμαι στην αγκαλιά της μαμάς, είμαι στο σπίτι, είμαι στο κρεββάτι). Τα συναισθήματα και οι απαντήσεις έγιναν κολλάζ.
Δημοτικό Σχολείο Πλατάνου και 3ο Δημοτικό Σχολείο Κισσάμου. Οι μαθητές της Β’ τάξης δημιούργησαν εμπνευσμένα εικαστικά έργα στο πλαίσιο των βιωματικών εργαστηρίων για τα όρια της ελευθερίας του σώματος, υπό την καθοδήγηση της εικαστικού Σοφίας Μάρκου. Η ζωγραφιά μιας μαθήτριας, που απεικονίζει ένα σώμα να ταξιδεύει στο διάστημα, έγινε κεντρική αφίσα της έκθεσης.
Δημοτικό Σχολείο Τσικαλαριών. Οι μαθητές της Δ2, με την καθοδήγηση της Μαρίας Καπριδάκη, ζωγράφισαν την «Χαρά, την λύπη, τον θυμό, την ντροπή». Κάποιοι «στήθηκαν» σε τέτοια στάση του σώματος που εκφράζει το αντίστοιχο συναίσθημα και άλλοι μαθητές το ζωγράφισαν. Δημιούργησαν αγάλματα με το σώμα τους, συνεργάστηκαν για να φτιάξουν ομαδικές φιγούρες και, κυρίως, παρατήρησαν ο ένας τον άλλον.
Τέλος, στην αίθουσα της έκθεσης των μαθητών-δημιουργών προβάλλονται συνεχώς τρία βίντεο που δημιούργησαν οι μαθητές του 11ου Δημοτικού Σχολείου Χανίων και του Πλατανιά. «12 μαθητές της Δ2’ Τάξης του 11ου σχολείου Χανίων δημιούργησαν σε 3 μήνες ένα ποιητικό ντοκιμαντέρ για τις αισθήσεις. Όλα ξεκίνησαν από την παρατήρηση τι βλέπω στο σχολείο, τι ακούω, τι μυρίζω, τι γεύομαι, τι αισθάνομαι. Παρατηρήσαμε πρώτα τα σώματα των άλλων, πώς αλληλοεπιδρούν με το δικό μας, για να ερευνήσουμε αν τελικά είναι μόνο 5 οι αισθήσεις ή περισσότερες. Εξ ου και ο τίτλος της ταινίας «Πέντε;», μας εξηγεί η Σοφία Κάσσαρη, εκπαιδευτικός θεατρικής αγωγής και εμψυχώτρια της μαθητικής ομάδας.
Στο 2ο βίντεο του 11ου Δημ. Σχολείου, οι μαθητές της Γ2 Τάξης με την καθοδήγηση της Μαρίας Μποτωνάκη μιλούν για το σώμα που καθημερινά μέσα από την κίνηση ή την ακινησία υποδηλώνει συναισθήματα, ενώ το βίντεο των μαθητών από τον Πλατανιά υποδηλώνει την ανάγκη να ενταχθεί στην εκπαιδευτική διαδικασία η σωματικότητα. Χρησιμοποίησαν ως «όχημα» το κείμενο «Πρώτη μέρα στο σχολείο» από το Ανθολόγιο της Α’ και Β’ Τάξης του Δημοτικού.
Τέλος, η πολύτιμη βιωματική εμπειρία των εκπαιδευτικών, που συμμετείχαν στο πρόγραμμα «Το δικό μου σώμα “μιλά”», αποτυπώθηκε σε ένα δεκάλεπτο βίντεο το οποίο προβλήθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης.
