Αποστολή στα Χανιά: Αλεξάνδρα Χριστακάκη
Κυριακή απόγευμα στην Σπλάντζια, κάτω από τον «συμπεριληπτικό» ναό του Αγίου Νικολάου με τον μιναρέ και το καμπαναριό της καθολικής εκκλησίας, γύρω από τα αρχαίο υδραγωγείο (το μαγικό, όπως είπε μια πιτσιρίκα), μπροστά από το ερειπωμένο δίπατο γυναικείο μοναστήρι που πόσα όνειρα καταχώνιασε και έκρυψε, ανάμεσα σε γέρικες ελιές, δεκάδες θεατές παρακολουθούν -στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Χορού Χανίων- δωρεάν και σε δημόσιο χώρο μια θεατρική χορευτική παράσταση από 8 γυναίκες ερασιτέχνες, άνω των 65 ετών.
Όλες μέλη του Α’ και Δ’ ΚΑΠΗ Χανίων που μέσα από πρόβες/εργαστήρια μόνο 9 ημερών κατόρθωσαν να στήσουν ένα δρώμενο, ψυχοθεραπευτικό για τις ίδιες αλλά και για τους θεατές, με τον τίτλο «Άχρονα θραύσματα». Το μήνυμα σαφές: Το συλλογικό ταξίδι της ζωής συνεχίζεται, αρκεί η επίγνωση και η αποδοχή της σωματικής φθοράς να μετουσιωθεί σε αναγέννηση. «Είχα, συνεχώς, μπροστά μου τον πίνακα του “Νάρκισσου” του Μικελάντζελο Καραβάτζιο, ο οποίος μαγεύτηκε από το εκπληκτικής ομορφιάς είδωλό του όταν καθρεφτίστηκε στο νερό μιας πηγής. Η ομορφιά αυτή με τα χρόνια χάθηκε και αυτός έσβησε. Όμως, οι νύμφες πήραν το πνεύμα του θυμίζοντας την αιωνιότητα της ύπαρξης του…», μας λέει η 72χρονη Μαρία Μπαρμούνη Γκάρμπο, συνταξιούχος βιολόγος, μέλος του χορού, που, όπως μας εξομολογήθηκε, η μοναξιά και η αναζήτηση μιας ουσιαστικής συνοδοιπορίας την οδήγησε στην ομάδα αυτή και στην Πολένα Κόλια Πέτερσεν, την δημιουργό και την δασκάλα τους. Και οι γυναίκες κατάφεραν να συγκινήσουν με το δρώμενο.
Η παράσταση ξεκινά πριν πέσει ο ήλιος. 8 γυναίκες, άνω των 65 ετών, ντυμένες στα μαύρα, φορώντας βυσσινί μαντήλες στο κεφάλι βγαίνουν από ένα πέτρινο σοκάκι σε πορεία ακολουθώντας η μια την άλλη και με έναν θρήνο στα χείλη. Ένα βουητό απόγνωσης που συνοδεύεται από οιμωγές. Στέκονται μπροστά στα ερείπια του μοναστηριού, πίσω από τον κορμό μιας γέρικης ελιάς η καθεμία και ο πόνος συνοδεύεται από χτυπήματα στο σώμα. Η απόγνωση έχει κίνηση, έχει ήχο εκκωφαντικό. Σαν τραγωδία. Εκεί η καθεμία αναζητά τρόπο να συνομιλήσει με το σώμα της, με τα τυφλά του σημεία, τα πονεμένα, που είναι σαν κρύπτες. Σαν να του ζητά τον λόγο για κάτι… Παίρνει τα θραύσματα της ζωής και προσπαθεί να τα αναγεννήσει.
Άλλες γυναίκες αναμειγνύουν μια σκόνη με νερό και ζωντανεύει άλλο υλικό: σκόνη, χώμα, αλεύρι, άμμος, όλα στοιχεία της φύσης, που όταν ανταμώνουν με το νερό αποκτούν ζωή. Με το υλικό αυτό της λάσπης στην συνέχεια βάφουν τα χέρια τους, το πρόσωπό τους. Θέλουν να το νοιώσουν ή να νοιώσουν την ενέργειά του. Αφουγκράζονται τα κατεδαφισμένα θραύσματα των αισθήσεων τους και της συνύπαρξης που χάθηκε αλλά και της ώσμωσης που ξαναδίνει ζωή. Στοιχεία που υπήρχαν όλα στην νιότη, όμως ο χρόνος τα εξαφάνισε, όπως ο άνεμος τα περιττά στο αλώνι. Άλλες ρίχνουν το νερό από τον κουβά στα γυμνά χέρια τους, δοκιμάζοντας αισθήσεις ξεχασμένες, ξυπνώντας μνήμες. Δεν φοβούνται την αφύπνιση. Την επιδιώκουν. Άλλες «κλώθουν» τις κόκκινες κλωστές που είναι κρεμασμένες στα κλαδιά της ελιάς, όπως αλληλοπλέκονται οι ζωές των ανθρώπων μεταξύ τους. Και άλλες παίρνουν ένα ψαλίδι και τις κόβουν, για να απελευθερωθούν από δεσμά και στερεότυπα. Σπάνε τα τείχη για να βγουν στην ζωή… Βρίσκουν τα νήματα που συνδέουν το χθες με το σήμερα αλλά και τον τρόπο απόδρασης στο αύριο που είναι γεμάτο από ζωή. Εμπνευσμένο από την Κλωθώ, το δρώμενο με τις κόκκινες κλωστές στα δένδρα. Η ικανότητα να συμπλέκονται οι ζωές μας, αλλά και η ανάγκη κάποιες φορές να γίνει η απόσπαση για να γεννήσουμε κάτι καινούργιο.
Οι κινήσεις τής κάθε μιας γυναίκας είναι αντικατοπτρισμός των κινήσεων της άλλης. Ώσπου μέσα από το προσωπικό αυτό παίδεμα και την ατομική αναζήτηση που εισχωρεί στις εσωτερικές στρώσεις του ατομικού σώματος, ακούγονται οι ψίθυροι της ανάγκης της συλλογική συνύπαρξης.
Όλες μαζί ακολουθώντας σε πορεία η μια την άλλη, όπως στον Καππαδόκικο χορό, βγαίνουν από τις ελιές, μαζεύονται και περικυκλώνουν το υδραγωγείο (πηγή ζωοδότρα, μαγική), σπάνε ένα σύκο (που σηματοδοτεί την αναγέννηση) και αργότερα την χρυσόσκονη (που συμβολίζει το φως) την μοιράζουν στους θεατές, για την συνέχιση της ζωής. Ο θρήνος έγινε χαρά που επικοινωνείται και στους άλλους. Η ζωή ξαναγεννήθηκε από τις στάχτες, κλείνοντας τα αυτιά στις σειρήνες που λένε ότι η «τρίτη ηλικία» είναι αντιπαραγωγική, παροπλισμένη και ξοφλημένη. Κατά τη διάρκεια του δρώμενου ακούγονται αποσπάσματα από την μουσική και το άλμπουμ «Koyaanisqatsi» του Philip Glass και την ταινία «Κλέφτης ή η Πραγματικότητα» της Αντουανέττας Αγγελίδη.
Ναι, τα χρόνια περνούν, το σώμα γερνά, οι απώλειες αθροίζονται, οι ασθένειες δίνουν συνεχώς το παρόν, η μνήμη εξασθενεί, η μοναξιά και η κατάθλιψη «μόνιμη συγκάτοικος» σε πολλές γυναίκες. Ναι, δυστυχώς, θεωρείται ταμπού να μιλάς για την νομοτελειακή φθορά σε μια κοινωνία που δημιουργεί πρότυπα της «σιλικονούχας», της «αγέραστης» και της «τελειότητας». Και όμως, το δρώμενο αυτό στέλνει το μήνυμα ότι μπορούμε μέσα από την αποδοχή αυτής της νομοτέλειας να ξαναγεννηθούμε από τις στάχτες μας, γιατί η ζωή συνεχίζεται.
Πολένα Κόλια Πέτερσεν: Ο χορός είναι πράξη πολιτική
Η Πολένα Κόλια Πέτερσεν, χορεύτρια και δημιουργός του δρώμενου «Άχρονα θραύσματα», μας εξηγεί ότι το Φεστιβάλ Χορού στα Χανιά πήρε την πρωτοβουλία αυτή για να δουλέψει με ενήλικες γυναίκες με μια τεχνική που λέγεται somatics και βιωματική ανατομία, δηλαδή αίσθηση του ώριμου σώματος.
«Θέλαμε να μιλήσουμε για την φθορά του σώματος, την απώλεια, τον χρόνο που περνάει, να ακούσουμε τις φωνές του ώριμου σώματος για να ενδυναμωθεί το ίδιο αλλά και να ενδυναμώσει και τους γύρω του. Η συζήτηση για την φθορά του σώματος στην ώριμη ηλικία είναι ή ταμπού ή υπάρχει μια ταύτιση της φθοράς με την ηλικία αυτή, άρα δεν μιλάμε γι’ αυτό. Εμείς λέμε: αποδοχή της φθοράς και αναγέννηση. Εγώ ανήκω σε μια άλλη γενιά όπου νοιώθω, ότι επιχειρούμε να σταματήσουμε τον χρόνο και όχι να τον αγκαλιάσουμε. Ζούμε μέσα σε μια συνθήκη νεοφιλελεύθερης καπιταλιστικής ιδεολογίας για την «τελειότητα» του υποκειμένου που μπορεί να τρενάρει τον χρόνο… Όμως παρατηρώ κάτι άλλο στα ώριμα γυναικεία σώματα, αυτά των +65 ετών: έχουν το πέρας του χρόνου αλλά μπορούν να μετασχηματίσουν αυτούς τους κύκλους σε συνέχιση της ζωής και σε αναγέννηση. Άρα οι γυναίκες μέσα από το ώριμο σώμα στράφηκαν στο μέσα τους. Ασχοληθήκαμε πολύ με τις αισθήσεις του σώματος, κυρίως το δέρμα, ως ένα δοχείο που κρατά όλα τα όργανα του σώματός μας, τα οστά μας, τα κύτταρά μας, τις μνήμες μας. Μέσα από συγκεκριμένες ασκήσεις, από ένα ταξίδι στις στρώσεις του σώματός μας, ξυπνήσαμε τις μνήμες και τις αισθήσεις σε ένα ώριμο σώμα που χειραφετείται. Έγιναν «κεντρικά» μερικά σημεία του σώματος -που έχουν να κάνουν με την γυναικεία φύση- «κεντρικά» σημεία της αίσθησης: μπορούν οι ενήλικες γυναίκες να πιάσουν το στήθος τους, την κοιλιά τους, την βουβωνική χώρα, να δώσουν το αισθητήριο της αφής στο δέρμα, ξυπνώντας τις αισθήσεις, ενεργοποιώντας την μνήμη του σώματος η καθεμία μόνη της ή αλληλεπιδρώντας με τις άλλες. Οι γυναίκες συναντούν τα θραύσματα της ζωής (σκόνη, άμμος, χώμα, αλεύρι) και όταν γίνει η ώσμωση αυτών με το νερό, τότε ξαναγεννιέται η ζωή… Το «σύκο» είναι το σύμβολο της αναγέννησης και του φωτός. Γιατί αφού αποδεχτούμε την πραγματικότητα, ξεκινάμε να ψάχνουμε τα σπλάχνα μας, για να ακούσουμε όλους τους ήχους των θραυσμάτων μας, για να ξαναχτιστούμε. Οι γυναίκες, όλες μαζί, η μία πίσω από την άλλη, σε πορεία και συλλογικά, κατευθύνονται προς την κοινότητα, μετά από τον εσωτερικό θρήνο και την αναζήτηση του εαυτού, βγαίνουν προς τα έξω, στο φως, στους πολίτες, συλλογικά και αναρωτιούνται πώς μετουσιώνονται οι κύκλοι της ζωής, εφόσον πετάξαμε από πάνω μας αυτά που μας στενοχωρούν… Η χρυσόσκονη είναι ο συμβολισμός για την έξοδο στο φως. Η κίνηση η περιμετρική όλων των γυναικών γύρω από το υδραγωγείο είναι συμβολική. Ό,τι παίρνει το σώμα έχω ευθύνη εγώ ως άτομο να το δώσω στο επόμενο σώμα, στην επόμενη γενιά. Ο χορός είναι κατεξοχήν πολιτική πρακτική. Αν μπορούμε να δημιουργήσουμε άγκυρες με την σωματικότητα μάς συμβαίνει κάτι μαγικό»…
Οι γυναίκες των +65: Κάλλιο αργά παρά ποτέ, το μάθημα αυτογνωσίας
Οι ενήλικες χορεύτριες ήταν η Άννα Παντράνη, η Δέσποινα Κονταδάκη, η Ελένη Δρακάκη, η Κλάουντια Βάσνεκ, η Μαργαρίτα Γκάρμπο, η Μαριάννα Δημητρακάκη, η Μαρία-Ρας Καψαλάκη και η Χρύσα Κατσίκη. Μετά το τέλος της παράστασης και πριν βγάλουν τις μαντήλες μαζεύτηκαν γύρω από το πέτρινο υδραγωγείο και συζητήσαμε για την τόλμη τους να εκτεθούν, να εμπιστευτούν τα «κλειδιά» που τους έδωσε η δημιουργός Πολένα Κόλια Πέτερσεν, να αναμοχλεύσουν ξεχασμένες μνήμες, να ασχοληθούν με τον εαυτό τους. Όλες είναι συνταξιούχες, μητέρες, γιαγιάδες και σύντροφοι, όλες συμμετέχουν στις δράσεις των ΚΑΠΗ και όλες για πρώτη φορά εκφράζονται μέσα από τον χορό. Σταχυολογώ και παραθέτω τις απαντήσεις των γυναικών/χορευτριών.
«Παίζοντας, ένοιωθα την ελευθερία, την κίνηση. Αυτό που είχα στο μυαλό μου ήταν να μαλακώσει το σώμα μου μέσα από την κίνηση. Το πρόβλημα στην δική μας ηλικία είναι η μοναξιά. Πρέπει να βρεις ανθρώπους για συνοδοιπορία, να ασχοληθείς με τον εαυτό σου, επιτέλους. Τώρα νοιώσαμε ότι 8 γυναίκες είμαστε μαζί και παλεύουμε μαζί για να βγάλουμε τα αισθήματά μας».
«Στην ηλικία μας υπάρχουν σωματικοί πόνοι και αρρώστιες. Τις εντάξαμε στην παράσταση. Όμως εδώ μάθαμε να μην μας λυγίζουν. Πρέπει να δεχτείς την ηλικία σου, να αποδεχτείς τις αλλαγές στο σώμα σου. Παίρνουμε κουράγιο και λέμε: προχωράμε, η ζωή δεν τελείωσε..»
«Πρωτόγνωρη η σημερινή δραστηριότητα. Κρατώ τον ενθουσιασμό. Άκουγα την “έκφραση μέσω του χορού” αλλά δεν ήξερα τι σημαίνει αυτό. Μέσα από αυτήν την παράσταση κατανόησα ότι έχω δυνατότητες να κάνω πράγματα, που μέχρι τώρα δεν τα φανταζόμουνα, λόγω ηλικίας. Κάναμε πρόβα στο Ωδείο του Μανιουδάκη και εδώ στον χώρο του Υδραγωγείου. Η Πολένα, η δασκάλα μας, είχε τον τρόπο της να διδάξει πού πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας εμείς οι γυναίκες της τρίτης ηλικίας. Όλη η παράσταση ήταν ένα ξεκλείδωμα ψυχής που δεν πιστεύαμε ότι έχουμε το κλειδί»…
«Στην αρχή ήμασταν διστακτικές. Ακόμη και στις πρώτες πρόβες. Μας είπαν για μια παράσταση που θα ανοίξει η ψυχή μας, θα μιλήσει το κορμί, τα χέρια, ο αναστεναγμός, το γέλιο, η έκφραση. Όλα στηρίχτηκαν στον αυτοσχεδιασμό. Μέσα από το υλικό που μας έδωσε η Πολένα, διαλέξαμε τις κινήσεις η καθεμία. Η δασκάλα μας, αυτά τα συνέθεσε σαν ένα παζλ και είδατε το αποτέλεσμα στο δρώμενο».
«Η σκηνή με το σύκο είναι συμβολική. Το σύκο δεν έχει ανθό, γονιμοποιείται εκ των έσω, μπαίνει μέσα του ένα έντομο που αυτό πρέπει να πεθάνει για να δώσει ζωή στο φρούτο. Έτσι το σύκο συμβόλιζε την αναγέννηση, η οποία προέκυψε μέσα από τον αρχικό μας θρήνο. Μέσα από την οδύνη συνειδητοποιήσαμε κάποιες καταστάσεις στο σώμα μας· επίσης, μέσα από το νερό, το χώμα ή την άσπρη σκόνη, μέσα από τα στοιχεία της φύσης, συνειδητοποιήσαμε τις ανάγκες του σώματός μας. Θέλαμε να ακούσουμε την βουή του νερού, να νοιώσουμε την δημιουργία της λάσπης, γι’ αυτό τα ακουμπούσαμε τα υλικά αυτά στο σώμα μας. Ακολούθησε ο εξαγνισμός, η κάθαρση με το σύκο που το πέταξα. Ακούγαμε το κορμί μας, το μέσα μας, την κοιλιά μας. Στην αρχή βλέπαμε ένα μόνο άτομο, που ήταν απέναντί μας. Κάναμε ό,τι έκανε και αυτό. Σαν αντικατοπτρισμός».
«Με αφορά ο χορός, η έκφραση, οι συλλογικές δράσεις. Αποκτώ συνείδηση του εαυτού μου. Αυτό ένοιωσα στην παράσταση και αυτό θα με βοηθήσει και μελλοντικά. Για πρώτη φορά στην ζωή μου ασχολήθηκα με τον εαυτό μου. Με καθυστέρηση, αλλά έστω κι έτσι. Στράφηκα στο μέσα μου, ήταν σαν μάθημα αυτογνωσίας»..
«Η Πολένα μάς έδωσε ένα κλειδί, έναν τρόπο να ψαχτούμε, να αναζητήσουμε αυτό που ήταν καταχωνιασμένο μέσα μας. Μας ξεκλείδωσε και αυτό είναι καλό. Όλες γίναμε ένα, μάθαμε το “μαζί”».
«Και τα προβλήματα που ’χει το σώμα μας, τα εντάξαμε στο δρώμενο. Μέσα από την αποδοχή τους, μπορείς να κάνεις την υπέρβαση, να σπάσεις τον κλοιό, να πετάξεις. Εγώ ήρθα διστακτικά, αλλά τελικά ήταν αναγέννηση. Γι’ αυτό και θέλω να το μοιραστώ με όλους».
