Στις 20 Ιουλίου 1974 η Τουρκία εισέβαλε στρατιωτικά στην Κύπρο (μετά το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου κατά της εκλεγμένης κυβέρνησης του Προέδρου Μακαρίου που διενήργησε η στρατιωτική Χούντα των Αθηνών) παραβιάζοντας κάθε κανόνα της διεθνούς νομιμότητας, περιλαμβανομένου του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Φέτος συμπληρώνονται 50 χρόνια από την εισβολή, που είχε ως αποτέλεσμα τη διχοτόμηση του νησιού και τον εκτοπισμό 162.000 Ελληνοκυπρίων που έγιναν πρόσφυγες στην ίδια τους την πατρίδα. Ωστόσο, η πιο οδυνηρή επίπτωση της τουρκικής εισβολής είναι το ανθρωπιστικό πρόβλημα των, μέχρι και σήμερα, αγνοουμένων, ανάμεσα στους οποίους περιλαμβάνονται άμαχοι, γυναίκες και μικρά παιδιά.
Ενα μεγάλο μέρος της κυπριακής λογοτεχνίας μετά τη Μεταπολίτευση καταγράφει τα γεγονότα του 1974. Τρία βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα αναλαμβάνουν να μιλήσουν στα παιδιά για την ιστορία του τόπου και των ανθρώπων.
Η Ιστορία ως λογοτεχνική απόλαυση
Ηταν ενενήντα εκατομμύρια χρόνια πριν όταν στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων αναδύθηκε ένα κομμάτι γης που έμελλε να γίνει η Ωραία του Κόσμου της Μέσης Ανατολής. Η Ελένη Σβορώνου γνωρίζει καλά πώς να μετατρέπει την ιστορική γνώση σε λογοτεχνική απόλαυση. Στο «12 ΜΥΘΟϊστορίες για την Κύπρο» δημιουργεί μια πλήρη ιστοριογραμμή στην οποία ξεδιπλώνει την ιστορία του νησιού. Εξαρχής θέτει το καίριο ερώτημα: «Είμαστε αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας;». Αφού για την Κύπρο η γεωγραφική θέση σημάδεψε διαχρονικά τη μοίρα της. Με ένα κείμενο σφιχτό και συγκροτημένο, με τρόπο εύληπτο για τους μικρούς αναγνώστες και γλώσσα που αναδεικνύει σημαίνον και σημαινόμενο, παραθέτει καίριες ιστορικές στιγμές. Η ανάδυση της Αφροδίτης, η επικοινωνία με τους Φοίνικες και τους Μυκηναίους, οι Πέρσες, ο Μέγας Αλέξανδρος, ο απόστολος Βαρνάβας, οι μουσουλμάνοι άφησαν ο καθένας το αποτύπωμά του. «Το νησί-νονά του πολύτιμου χαλκού, αφού cuprum τον είπαν στα λατινικά, γιατί άφθονος ήταν ο χαλκός που έτρεχε στις υπόγειες φλέβες του νησιού». Αλλά και ένα διαρκές «μήλον της έριδος» με ένα διαζευκτικό «ή» στην αναζήτηση της ταυτότητάς του. Αμμόχωστος ή Φαμαγκούστα; Ή μήπως Μαγκόσα; Κι ύστερα αγγλοκρατία και ΕΟΚΑ. Και ονόματα ηρώων που σημάδεψαν την Ιστορία και σημαδεύτηκαν από αυτή: Καραολής, Δημητρίου, Παλληκαρίδης, Αυξεντίου. Ιούλιος 1974. «Η δική μου πατρίδα έχει μοιραστεί στα δυο / ποιο απ’ τα δυο κομμάτια πρέπει ν’αγαπώ;»
Στους προσφυγικούς συνοικισμούς
Διχοτόμηση, πράσινη γραμμή, προσφυγιά, εγκλωβισμένοι, αγνοούμενοι, κατοχή. Από αυτό το σημείο πιάνουν το νήμα της αφήγησης η Άντρη Αντωνίου και η Άννα Κουππάνου, Κύπριες και οι δύο, αναλαμβάνοντας να μεταφέρουν μυθοπλαστικά το «μετά». Η αφήγηση της Αντωνίου ξεκινά in medias res αποτυπώνοντας τη ζωή στους προσφυγικούς συνοικισμούς. Με πρωτοπρόσωπη αφήγηση, με εναλλαγή πρώτου ενικού και πληθυντικού προσώπου, μέσα από το βλέμμα ενός παιδιού, θα μεταφέρει στιγμιότυπα από εκείνα που βίωσε ή άκουσε να αφηγούνται. Χωρίς μελοδραματισμούς και αφορισμούς, σε 28 μικρής έκτασης κεφάλαια αξιοποιεί έντεχνα το συναίσθημα για να αφηγηθεί εξ ορισμού δραματικά γεγονότα. Το κορίτσι θα μεγαλώσει και θα γνωρίσει άλλα παιδιά, που κι εκείνα εγκατέλειψαν την πατρίδα τους. Διευρύνοντας έτσι την οπτική της αφήγησης, θα αναδείξει την ουσία της ιστορίας της. Μοιρασμένες πατρίδες. Προσφυγιά. Ξενιτεμός. Και μετά; «Μακάρι να έπαυαν οι πόλεμοι. Όμως, ακόμα και με πολέμους, εμείς οι άνθρωποι, εμείς οι πρόσφυγες θα απλώνουμε το χέρι μας σε όσους οι πόλεμοι και τα παράλογα μίση έριξαν κάτω». Μέχρις ότου η διαδρομή οδηγήσει «Στον δρόμο για το σπίτι».
Προσφυγόπουλα στην Ελλάδα
«Πηγαίνουμε σε μια μεγάλη αίθουσα, σε μια τραπεζαρία. Μας δίνουν μια χούφτα αμύγδαλα και σταφίδες. Τις μετρώ. Θυμάμαι εκείνο το παραμύθι με τα παιδιά που τα άφησαν οι γονείς τους στο δάσος κι έριξαν ψίχουλα για να βρουν τον δρόμο της επιστροφής. Εγώ έχω σταφίδες. (…) “Μην παίζεις με το φαγητό σου!” μου λέει η κυρία Κηπουρού. “Δεν παίζω με το φαΐ μου” θέλω να πω. Υπολογίζω τον δρόμο μέχρι να γυρίσω πίσω». Την ίδια ανάγκη επιστροφής στο σπίτι αφηγείται και η Άννα Κουππάνου στο «Όταν μας άφησε η θάλασσα», με μια ιστορία που βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα.
Μια άγνωστη πτυχή της τραγωδίας του 1974 αποτελούν τα παιδιά από την Κύπρο που αμέσως μετά τον πόλεμο φιλοξενήθηκαν για κάποια χρόνια σε σχεδόν όλη την Ελλάδα, από την Πελοπόννησο μέχρι τη Μακεδονία και τα νησιά, και τα οποία επίσημα ανέρχονται σε 2.000, ενώ ανεπίσημα φτάνουν τις 5.000. Με πρωτοβουλία του μητροπολίτη Ηλείας Αθανάσιου διευθετήθηκε η μετάβαση αρχικά 415 παιδιών, τα οποία στη συνέχεια έγιναν 456 και ορίστηκε η ημερομηνία αναχώρησης με το πλοίο «Πάτρα» από το λιμάνι της Λεμεσού.
Την ιστορία αυτών των παιδιών θα αφηγηθεί η «Κατερίνα Χρυσοστόμου, εκ Κυρηνείας». Θα τη συναντήσουμε μαζί με τον δίπλαρό της, τον δίδυμο αδελφό της Μιχάλη, σ’ αυτή τη δεύτερη περιπέτεια που κλήθηκαν να βιώσουν. Με διαρκείς αναδρομικές αφηγήσεις στο πρώτο μέρος, που καλύπτει το ταξίδι Λεμεσός-Πειραιάς, η αφηγήτρια θα εγκιβωτίσει ιστορίες από την καθημερινή ζωή των παιδιών. Ιστορίες συνδεδεμένες με την ειρηνική ζωή, την παιδική αφέλεια, το παιχνίδι, τα όνειρα αλλά και με το βίωμα του γεγονότος που ήρθε να διαρρήξει βίαια την παιδικότητά τους. Στο δεύτερο μέρος θα αφηγηθεί τη ζωή στον νέο τόπο. Οι μαρτυρίες όσων βρέθηκαν πρόσφυγες στην Ελλάδα θα αξιοποιηθούν σαν καμβάς για να στηθεί η μυθοπλασία για τη ζωή των Κυπριόπουλων στον Πύργο Ηλείας που φιλοξενήθηκαν είτε σε ανάδοχες οικογένειες είτε σε ορφανοτροφεία. Ωστόσο, η Κατερίνα, η Στυλιανή, ο Μιχάλης, η Μηλιά θα δώσουν την ευκαιρία να μιλήσει η Κουππάνου στους αναγνώστες για το βίωμα της προσφυγιάς και της μετανάστευσης, τόσο γνωστό στους Έλληνες. Η Λητώ και η Σοφία, δευτεραγωνίστριες της ιστορίας της Κουππάνου, θα μας υπενθυμίσουν τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη μετανάστευση μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο.
Ο Ιβάν και η Ολένα στο βιβλίο της Αντωνίου θα γίνουν η φωνή για τα σημερινά ασυνόδευτα προσφυγόπουλα. Ο Ιβάν πάσχει από «σύνδρομο παραίτησης», βυθισμένος σε έναν διαρκή ανεξήγητο ύπνο - μια διαταραχή που επηρεάζει αποκλειστικά τα παιδιά οικογενειών που ζητούν άσυλο, τα οποία έχουν ζήσει αλλεπάλληλες ταλαιπωρίες μετανάστευσης σύμφωνα με τους επιστήμονες. Περίεργο; Καθόλου. «Τα παιδιά ξυπνάνε όταν νιώθουν ασφαλή». Γιατί κάποια δεν μπορούν να διακρίνουν το χρώμα στην καινούργια τους ζωή. Όπως η Ολένα, που «τα μάτια της έφεραν μαζί τους το γκρίζο της βομβαρδισμένης Ουκρανίας».
Γράφω για να μην ξεχάσω
Πενήντα χρόνια μετά, τρία σπουδαία βιβλία έρχονται να αφηγηθούν στα παιδιά την ιστορία της Κύπρου. «Μια γροθιά με τον δείκτη προτεταμένο, η Κύπρος» θα πει η πολυβραβευμένη Σβορώνου. «Άπειρα τα σχήματα που μπορεί να πάρει το νησί. Όσοι κατάφεραν να τα διακρίνουν ελεύθεροι από τα δεσμά του χάρτη ή διαβάζουν αλλιώς τη γεωγραφία έγιναν ήρωες». Κι αν η Ελένη Σβορώνου «σε κρίσιμους και παράξενους καιρούς επανατοποθετεί την Κύπρο στον μαγικό και μοναδικό χάρτη της Τέχνης και του Πολιτισμού», η Άντρη Αντωνίου και η Άννα Κουππάνου, Κύπριες και οι δύο, τιμημένες με πλήθος βραβείων, στα δύο πρόσφατα βιβλία τους, μιλώντας για ό,τι συνέβη στο παρελθόν, καταφέρνουν να αγγίξουν και αυτό που περιγράφεται ως διαγενεακό τραύμα.
«Εν είμαι σίουρη, γιαγιάες μου, γιατί γράφω τούτον το βιβλίον. Νομίζω ότι θέλω να πω πως οι ιστορίες μιας γενιάς επηρεάζουν τζαι την επόμενην. Ό,τι εζήσατε εσείς εγράφτην τζαι πάνω μας και εν να γραφτεί πάνω στα παιθκιά τζαι στ’αγγόνια μας» γράφει η Αντωνίου.
Αυτό κάνει όμως η λογοτεχνία. Εξοικειώνει τα παιδιά με την ανθρώπινη πλευρά της Ιστορίας, οδηγεί σε «ατομικές αναγνώσεις» εισάγοντας τα παιδιά στον ρεαλιστικό κόσμο της ανθρώπινης ύπαρξης αλλά και στην ανθρώπινη πλευρά της Ιστορίας. Μιλά για τους «μικρούς» καθημερινούς ήρωες που καλούνται να ζήσουν με τις αναμνήσεις, την απώλεια, τον πόνο και την ελπίδα, συχνά μακριά από τον τόπο τους. Γιατί η προσφυγιά χαράζει με τον ίδιο τρόπο όλους τους ανθρώπους, όπου κι αν γεννήθηκαν.
«Εγώ δεν λέω ιστορίες, εγώ μόνο γράφω λέξεις στο τετράδιο για να μην τις ξεχάσω» λέει η Κατερίνα, γιατί «η συγγραφή μπορεί να πάρει τον πόνο και να τον κάνει ιστορία» θα πει η Κουππάνου. Ελπίδα και παραμυθία θα συμπλήρωνα εγώ.
