Live τώρα    
35°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Αίθριος καιρός
35 °C
34.0°C37.8°C
3 BF 40%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Ελαφρές νεφώσεις
36 °C
34.4°C38.3°C
4 BF 42%
ΠΑΤΡΑ
Αίθριος καιρός
33 °C
33.0°C38.2°C
3 BF 61%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Αίθριος καιρός
33 °C
32.7°C33.0°C
3 BF 48%
ΛΑΡΙΣΑ
Αίθριος καιρός
37 °C
36.8°C39.6°C
3 BF 15%
Μάνος Καρατζογιάννης στην «Α» / Ο φασισμός καραδοκεί πάντα στην επόμενη γωνία
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Μάνος Καρατζογιάννης στην «Α» / Ο φασισμός καραδοκεί πάντα στην επόμενη γωνία

1350832330.jpg
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Το θέατρο οφείλει, ιδίως μέσα από την αισθηματικότητά του, να προσεγγίζει ζητήματα μνήμης. Άλλωστε η μνήμη αποτελεί και τον κύριο πυρήνα του» λέει ο Μάνος Καρατζογιάννης. O γνωστός σκηνοθέτης και ηθοποιός, ιδρυτής του Θεάτρου Σταθμός, δεν είναι η πρώτη φορά που επικεντρώνεται σε ιστορικά γεγονότα. Αυτή τη φορά πάει πενήντα χρόνια πίσω και σκηνοθετεί μια παράσταση για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Η παράσταση «50 χρόνια, μια νύχτα», που θα παρουσιάσει από τις 26 έως τις 29 Ιουνίου στην Πειραιώς 260, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, γίνεται αφορμή να επανέλθει η μνήμη στο εμβληματικό ιστορικό γεγονός. Μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν την εξέγερση, αντλημένες από τα βιβλία «Όλη νύχτα εδώ» του Ιάσονα Χανδρινού, «Πολυτεχνείο 1973. Το αίμα το αδικαίωτο ποτέ δεν ησυχάζει» και άλλες πηγές, αλλά και από συνεντεύξεις τις οποίες πήρε ο ίδιος μαζί με τη Δήμητρα Κονδυλάκη, που συνυπογράφουν τη δραματουργική επεξεργασία, από τον Παναγιώτη Μαυρομάτη και τη γνωστή ηθοποιό Υβόννη Μαλτέζου, που παίζει στην παράσταση, συνθέτουν το παζλ της αφήγησης. Παλαιότερες και νεότερες γενιές ηθοποιών ενώνουν τις δυνάμεις τους σ’ αυτή τη συλλογική αφήγηση, που γίνεται πρώτη ύλη «για ένα πολύτιμο μάθημα θεάτρου» και αφορμή για ανανοηματοδότηση μιας εμβληματικής στιγμής της νεότερης Ιστορίας του τόπου. Ταλαντούχος καλλιτέχνης και ευαίσθητος δέκτης των ζητημάτων που απασχολούν την τέχνη του αλλά και την κοινωνία μας, ο Μάνος Καρατζογιάννης, με αφορμή τη νέα παράστασή του, μιλάει για τη μνήμη και πώς την ανασυνθέτει θεατρικά, για το θέατρο, το Πολυτεχνείο, τους κινδύνους των ημερών. Κοιτώντας κατάματα την εποχή μας, προσφέρει απλόχερα αφορμές να ξανασκεφτούμε το πρόσφατο παρελθόν. Την ίδια ώρα υπογραμμίζει, χωρίς να κρύβει την ανησυχία του, ότι «ο φασισμός καραδοκεί πάντα στην επόμενη γωνία, είτε αφορά τη δημόσια σφαίρα είτε την καθημερινότητά μας»

Μετά τις επιτυχημένες παραστάσεις της «Κασέτας» της Λούλας Αναγνωστάκη, βουτάς κατευθείαν στα βαθιά νερά του Πολυτεχνείου με τα «50 χρόνια, μια νύχτα», που σκηνοθετείς για το Φεστιβάλ Αθηνών. Βέβαια, έχεις ασχοληθεί και στο παρελθόν με τη μνήμη, ωστόσο γιατί επιλέγεις να επικεντρωθείς τώρα στη μνήμη αυτής της εμβληματικής εξέγερσης;

Αφορμή αποτέλεσε η περσινή επέτειος από τα 50 χρόνια της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Πέρα όμως από την επέτειο αυτή, στην πραγματικότητα ήθελα να καταπιαστώ με το Πολυτεχνείο γιατί αποτελεί ένα σύμβολο αλληλεγγύης, ένα μέσο αφύπνισης του λαού μας σε πολύ σκοτεινές εποχές. Έτσι και σήμερα, όπου αισθάνομαι πως καθένας από μας και όλοι μαζί είμαστε μόνοι μας, τόσο μόνοι μας που να κινδυνεύει η έννοια της κοινότητας ανάμεσά μας, το Πολυτεχνείο έρχεται να μας θυμίσει τη συλλογικότητα και την αντίσταση ως βασικές προϋποθέσεις για τις κοινωνικές κατακτήσεις, ιδίως όταν αυτές καταστρατηγούνται. Άλλωστε τα κύρια συνθήματα του Πολυτεχνείου, όπως το θρυλικό «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία», σήμερα που όλα είναι τόσο ακριβά και γίνεται τόσος λόγος για τη δημόσια Παιδεία και Υγεία παραμένουν σύγχρονα κοινωνικά αιτήματα.

Πώς επιδιώκεις να προκαλέσεις θεατρικά τη μνήμη μας γύρω από το Πολυτεχνείο;

Η παράσταση έχει στηριχθεί σε ένα εμβληματικό σύνθημα της εποχής, το «Όλοι ενωμένοι». Γι’ αυτό και στους τρεις άξονές της παρακολουθούμε πώς βιώνουν τις τρεις ημέρες και τη μια νύχτα του Πολυτεχνείου όχι μόνο οι φοιτητές, αλλά ένα σύνολο πολιτών, δηλαδή ένας οικοδόμος, ένας γιατρός, μια νεαρή κοπέλα που ψάχνει τον αγνοούμενο σύζυγό της, μια μάνα που αναγνωρίζει το νεκρό παιδί της στο Ρυθμιστικό από τα πόδια του, μια φοιτήτρια που έχει αμφιβολίες για το αν πρέπει να γίνει η κατάληψη, ένας φαντάρος και ένας καθηγητής, ο οποίος κάνει και τη σύνδεση με τη σημερινή εποχή. Όλοι οι ηθοποιοί που αφηγούνται αυτές τις προσωπικές ιστορίες, ενωμένοι, γίνονται συχνά στην παράσταση ένα σώμα για να μπορέσουν να μεταδώσουν στο κοινό το μήνυμα της ομαδικότητας, την αίσθηση της κοινότητας που τόσο λείπει στη σύγχρονη ζωή μας. Είναι ίσως από τις ιδιαίτερες στιγμές στην πορεία μου, μιας και με όλους τους συντελεστές και τους ηθοποιούς δουλεύουμε τόσο ομαδικά για να υπάρχει ακριβώς πέρα και κάτω από τα λόγια αυτό το συναίσθημα που υπερβαίνει τις προσωπικές επιδιώξεις και χαρακτηρίζει οτιδήποτε συλλογικό.

Επιμένεις στην έννοια της ομάδας και της κοινότητας σε μια περίοδο όπου και ως μέλος της κοινότητας κυριαρχεί ο ατομικισμός.

Πιστεύω ακράδαντα ότι οι θεατές δεν χειροκροτούν τις παραστάσεις μας, αλλά τις πρόβες μας. Θέλω να πω ότι εκπέμπεται κάτι ερήμην μας πάνω στη σκηνή. Το ποιοι, δηλαδή, είμαστε και πώς συνυπάρχουμε μεταξύ μας. Χαρακτηριστικά στις πρόβες, ενώ είχα από την αρχή μια πολύ συγκεκριμένη κατεύθυνση στο μυαλό μου, έλεγα στους συνεργάτες ότι δεν μπορώ να κάνω τον «δικτάτορα» ετοιμάζοντας μια παράσταση για το Πολυτεχνείο. Κι αυτή η αντίληψη ενεργοποίησε και τους ίδιους, μιας και τους απελευθέρωσε. Υπάρχει και μια ευτυχής συγκυρία στην παράσταση. Συμμετέχει για δεύτερη φορά σε παράσταση που παρουσιάζω η Υβόννη Μαλτέζου. Στέκομαι ιδιαίτερα στη συμμετοχή της γιατί μέσα στην παράσταση παρεμβαίνει αφοπλιστικά για να μιλήσει για τη δική της εμπειρία στα χρόνια της Χούντας, τη σύλληψή της, δηλαδή, από το καθεστώς, αλλά και για τον τρόπο που δούλευαν ως ομάδα με το Ελεύθερο Θέατρο στο Άλσος Παγκρατίου. Μέσα από τη μαρτυρία της γίνεται αισθητό ότι αυτό που συνέχει τις ομάδες είναι η αντίσταση. Άλλωστε, γνωρίζουμε καλά, τόσο εσύ όσο και εγώ, ότι ο καλλιτέχνης, όπως και ο δημοσιογράφος, οφείλει να αντιπολιτεύεται την εκάστοτε εξουσία. Έπειτα μου αποκαλύφθηκε μέσα από τη διαδικασία αυτή ότι υπάρχει, επίσης, μια εγγενής διαφορά ανάμεσα στην αφοσίωση και στην εμμονή.

Τι εννοείς;

Η αφοσίωση στη θεατρική τέχνη δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει τους άλλους, όπως συνέβαινε στην εμβληματική ομάδα του Ελεύθερου Θεάτρου, που τα μέλη της δρούσαν ελεύθερα όχι μόνο κατ’ όνομα, αλλά στον πυρήνα τους, μιας και συν-σκηνοθετούσαν τις παραστάσεις, έγραφαν τα κείμενα, συζητούσαν πολύ στη διάρκεια των προβών, έδιναν, δηλαδή, χώρο ο ένας στον άλλον. Στην εποχή μας αισθάνομαι περισσότερο ότι την έννοια της αφοσίωσης έχει αντικαταστήσει στους περισσότερους χώρους εργασίας μια εμμονή που σχετίζεται κυρίως με την προσωπική ανάδειξη καθενός, παρά με την αγάπη για το αντικείμενο της εργασίας μας.

Εχουν, όμως, αποδομηθεί και όλα σχεδόν τα εργασιακά δικαιώματα, και εσείς στο θέατρο αυτή την αποδόμηση τη βιώσατε πρώτοι και σε μεγάλη ένταση.

Εχω την αίσθηση ότι οποιαδήποτε τεχνολογική επίτευξη συχνά, φοβάμαι, και επιστημονική πρόοδος συντελούνται με αφετηρία ή κύριο σκοπό το κέρδος και όχι τον άνθρωπο. Έτσι σε μια εποχή σαν τη δική μας, αναμφισβήτητης κοινωνικής ανισότητας, άλλοι κυνηγούν τον επιούσιο και άλλοι, σαφώς λιγότεροι, πλουτίζουν ανεξέλεγκτα. Αυτό είναι και το κύριο χαρακτηριστικό της εποχής μας, οποιαδήποτε ιδεολογία και συλλογικότητα έχουν δώσει τη θέση τους σε έναν προσωπικό αγώνα είτε για την επιβίωση είτε για τον πλουτισμό. Έτσι ακόμα και εκείνοι που ενδεχομένως επιθυμούν να αντιδράσουν σε οποιαδήποτε αυθαιρεσία, όταν όλα γύρω μας είναι τόσο ακριβά και μοιάζουν διεφθαρμένα, χάνουν κάθε πίστη πως μπορεί να αλλάξει οτιδήποτε. Πρόκειται, δηλαδή, για έναν φαύλο κύκλο, έχοντας μάλιστα την ψευδαίσθηση ότι μέσα από τους προσωπικούς μας λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αρθρώνουμε πολιτικό λόγο, και μάλιστα επιδραστικό.

Θα συμμετείχες σε μια λαϊκή εξέγερση σαν αυτή του Πολυτεχνείου;

Εχω στον χαρακτήρα μου ένα στοιχείο παρορμητισμού. Δεν ξέρω αν ευθύνεται γι’ αυτό και η καταγωγή μου, ο μισός είμαι από την Κρήτη και ο άλλος μισός από το Μεσολόγγι. Ο προπάππους μου εκτελέστηκε από τους Γερμανούς και δεκατρείς πρόγονοι του πατέρα σφαγιάστηκαν στην Έξοδο του Μεσολογγίου. Δεν μπορώ, δηλαδή, το πολύ «μη». Αισθάνομαι πως αν ζούσα αυτά τα χρόνια της δικτατορίας, η συμμετοχή μου σε ένα τέτοιο γεγονός θα ήταν αντανακλαστική αντίδραση.

Μίλησες πριν για τη μαρτυρία της Υβόννης Μαλτέζου. Η παράσταση σε μαρτυρίες επικεντρώνεται;

Παραμονές Χριστουγέννων, όταν οριστικοποιήθηκε η συμφωνία με το Φεστιβάλ Αθηνών, πήγα σε ένα βιβλιοπωλείο και αγόρασα δύο ντάνες βιβλία σχετικά με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και τη δικτατορία. Ακόμα θυμάμαι την αμήχανη αντίδραση της πωλήτριας όταν με ρώτησε αν πρόκειται για δωράκι κι αν επιθυμώ κάρτα αλλαγής. Αποκεί και πέρα ξεκίνησε μια ουσιαστική έρευνα, με τη συνδρομή της δραματουργού Δήμητρας Κονδυλάκη, που περιλάμβανε μελέτη, δημοσιεύσεις, αναζητήσεις στο Διαδίκτυο, μαρτυρίες, αλλά και συνεντεύξεις που πήραμε εμείς οι δύο, όπως αυτή του γιατρού Παναγιώτη Μαυρομάτη, ο οποίος με πολλή συγκίνηση μας μίλησε για εκείνες τις ημέρες, κρατώντας στα χέρια του ένα πουλόβερ που ακόμα, πενήντα χρόνια μετά, έχει τα σημάδια του αίματος και της σφαίρας που τρύπησε στην πλάτη τον μαθητή της Σιβιτανίδειου Σχολής, τον οποίο προσπάθησε ο ίδιος να διασώσει. Είναι τρομακτική η αγριότητα της καταστολής εκείνων των ημερών. Οι πυροβολισμοί από τις ταράτσες υπουργείων και δημόσιων κτηρίων αδιακρίτως στο συγκεντρωμένο πλήθος. Αυτές τις μέρες τα δακρυγόνα, η βία, η καταστολή κυριαρχούσαν στους δρόμους της Αθήνας. Αυτές οι πρακτικές δεν έχουν χώρο σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα σήμερα, αλλά και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο οφείλουμε στις μέρες μας να θυμόμαστε τα γεγονότα και τους πρωταγωνιστές του Πολυτεχνείου.

Εκτός από τη δική σου παράσταση και το «ΤΑΝΚ» του Μάνου Βαβαδάκη, το θέατρο δεν θυμήθηκε επαρκώς την επέτειο. Αλήθεια, μπορεί το θέατρο να συμβάλει στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης;

Το θέατρο στο σύνολό του πράγματι δεν θυμήθηκε τα πενηντάχρονα της εξέγερσης. Η συγκεκριμένη πρόταση που έκανα στο Φεστιβάλ Αθηνών είχε κατατεθεί ήδη από πέρσι με αφορμή την επέτειο. Στη δική μας περίπτωση, το θέατρο γίνεται ο κύριος μοχλός για την αναβίωση της ιστορικής μνήμης μέσα από τους τελειόφοιτους σπουδαστές του Θεάτρου Τέχνης που συμμετέχουν στην παράσταση, από επαγγελματίες ηθοποιούς που δεν έζησαν τα γεγονότα, αλλά και από την Υβόννη Μαλτέζου που εξιστορεί τη δική της εμπειρία. Στο παρελθόν έχω καταπιαστεί με παραστάσεις που αφορούν επίσης την ιστορική μνήμη, όπως η παράσταση για την Ελένη Παπαδάκη, όπου μέχρι τότε κανείς επίσης στο θέατρο δεν είχε ασχοληθεί μαζί της, η παράσταση για την Κατοχή «Μάρτυρες των Αθηνών», για τον Γιάννη Βλαχογιάννη «Ο φύλακας μιας επανάστασης», για τις γενοκτονίες με αφορμή τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή το «Passport» και, βέβαια, η ταινία «Μελίνα Στοπ-Καρέ. Αναζητώντας τη σύγχρονη ελληνικότητα». Θεωρώ ότι το θέατρο οφείλει, ιδίως μέσα από την αισθηματικότητά του, να προσεγγίζει ζητήματα μνήμης. Άλλωστε η μνήμη αποτελεί και τον κύριο πυρήνα του. Είναι, βέβαια, δύσκολο σε έναν λαό που διχάζεται συχνά να βρεις έναν κοινό τόπο για να μιλήσεις δημόσια για ζητήματα, όπως η πατρίδα, η επανάσταση, ο Εμφύλιος, η δικτατορία και, βέβαια, η Μεταπολίτευση. 

Γιατί θεωρείς ότι ένας νέος άνθρωπος θα έρθει να δει αυτή την παράσταση;

Η περίοδος της δικτατορίας αποτελεί ένα ιδιαίτερο μέρος της νεότερης Ιστορίας της χώρας μας. Η δε αγνότητα των φοιτητών, σύμφωνα με τη μαρτυρία του ίδιου του Σκευοφύλακα που μπήκε με το τανκς στην πύλη του Πολυτεχνείου, υπήρξε παροιμιώδης, μιας και πετούσαν στα οχήματα των στρατιωτών τρόφιμα και τσιγάρα, παρά το γεγονός ότι εκείνοι είχαν κινηθεί εναντίον τους. Ήταν κατά κάποιον τρόπο η έμπρακτη εφαρμογή της φράσης του Δημήτρη Παπαχρήστου από τον ραδιοφωνικό τους σταθμό «Αδέλφια μας στρατιώτες». Θα έρθει, δηλαδή, ο νέος που θα παρακολουθήσει την παράσταση σε επαφή με μια αγνότητα που λείπει από τη σημερινή κοινωνία, αλλά και με μια γνώση μιας ιστορικής περιόδου που, αν κρίνω από τη Μεταπολίτευση, άφησε κατάλοιπα και στη σύγχρονη ζωή μας. Δεν είναι τυχαίο ότι πριν από λίγα χρόνια υπήρχαν στη Βουλή ακροδεξιές φωνές και ότι ο φόβος όλων μας στις επικείμενες ευρωεκλογές είναι η άνοδος της Ακροδεξιάς. Επιπρόσθετα, χωρίς πολιτική συνείδηση και χωρίς ιστορική μνήμη δεν μπορεί να υπάρξει οποιοδήποτε ουσιαστικό μέλλον όσο προικισμένος και να αισθάνεται κανείς.

Ολη αυτή η έρευνα που έκανες γύρω από το Πολυτεχνείο τι αίσθηση σου αφήνει;

Συμβαίνει μέσα μου μια σύγκρουση. Από τη μια, υπάρχει μια πικρία για όλη αυτή την καταστολή και τη βία εκείνων των ημερών, σε σημείο που πόναγε το σώμα μου όσο διάβαζα μερικές από τις μαρτυρίες στα βιβλία που συμβουλεύτηκα. Αλλά υπάρχει και μια ελπίδα ότι πάντα υπάρχει κάποιος που αντιστέκεται, και έτσι δημιουργείται σιγά-σιγά ένας ιστός που συνέχει τους ανθρώπους σε έναν σκοπό, ο οποίος μπορεί συχνά να τους εμπνέει να υπερβούν τα ίδια τους τα όρια. Βέβαια, όταν μιλάμε για τέτοιας σημασίας ιστορικά γεγονότα, η τέχνη όλων μας μοιάζει μικρή. Αποκτά δύναμη μόνο όταν ενώνεται με την τέχνη εκείνων που διέσωσαν μέσα από τα κείμενα, τις μαρτυρίες και την ιστορική τους έρευνα όσα συνέβησαν τότε. Εξακολουθούν ακόμη και σήμερα να μας στοιχειώνουν οι νεκροί του Πολυτεχνείου, που αναμφισβήτητα υπήρξαν, όσο κι αν θέλουν κάποιοι να το αμφισβητούν. Άλλωστε, ο φασισμός καραδοκεί πάντα στην επόμενη γωνία, είτε αφορά τη δημόσια σφαίρα είτε την καθημερινότητά μας.

 

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL