Του Κυριάκου Π. Λουκάκου
Όπως ο Τέλεμαν και ο Χάυδν, ο Μίκης Θεοδωράκης ανήκει σε εκείνους τους μουσουργούς που βαρύνονται με το σύνδρομο του ιλίγγου προ της πληθωρικότητας της παραγωγής τους. Μιας πληθωρικότητας που συνομολογείται παρεμπιπτόντως από τον ίδιο τον Θεοδωράκη στο συνοδευτικό και βαθιά προσωπικό σχόλιο ανάλυσης έργων του, επί τη ευκαιρία της παρουσίασής τους σε συναυλία αφιερωμένη στη συμφωνική πτυχή της δημιουργίας του, που, μετά από αναβολές, έλαβε εν τέλει χώραν στην αίθουσα «Χρήστος Λαμπράκης» του Μεγάρου Μουσικής. Στο αυτό πλαίσιο, η παραβολή του με τους επιφανείς Γερμανοαυστριακούς προκατόχους του οφείλει επίσης να μην ξενίσει τον απροετοίμαστο αναγνώστη αυτού του κειμένου, αφού ο Έλληνας maitre εντοπίζει στην κεντροευρωπαϊκή λόγια μουσική παράδοση μιαν αισθητική καταγωγή, τουλάχιστον αναφορικά με το συμφωνικό του έργο.
Το πρόγραμμα της βραδιάς ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον, αφού όχι μόνον περιελάμβανε σπανιότητες, όπως, στο β' μέρος, το μπαλέτο «Les amants de Teruel», έργο που είχε διευθύνει ο συνθέτης επικεφαλής της περιώνυμης και ιδιωματικής παριζιάνικης Ορχήστρας Συναυλιών Lamoureux, το μακρινό 1958, αλλά και επιστροφή σε μιαν Ηγερία της έμπνευσής του, την αειθαλή Μαρία Φαραντούρη. Τη βιωματική μου αντιπαράσταση με τον αντίκτυπο της μουσικής του Θεοδωράκη ερμηνευμένη από την εμβληματική καλλιτέχνιδα είχα την ευκαιρία να σταθμίσω από γερμανικού εδάφους, όπου βρισκόμουν τη δεκαετία του 1980 για μεταπτυχιακές σπουδές. Η εξωστρεφής Ραδιοφωνία της Κολωνίας χάρισε τότε στους ακροατές της, στο πλαίσιο αναμεταδόσεων από την «Άνοιξη της Πράγας», κύκλο τραγουδιών του Θεοδωράκη για φωνή, κιθάρα, συμφωνική ορχήστρα και χορωδία. Πέρα από τη Φαραντούρη, το μέρος της κιθάρας επωμιζόταν τότε ο Κώστας Κοτσιώλης, ο ίδιος συνδυασμός δηλαδή που είχε δώσει την πρεμιέρα του κύκλου «Λόρκα», με την οποία ολοκληρώθηκε η συναυλία της 30ής Ιανουαρίου 2013 (κιθάρα Ιάκωβος Κολανιάν), λίγο νωρίτερα, στα 1982, στο (τότε) Ανατολικό Βερολίνο. Η κασέτα θα πρέπει να υπάρχει ακόμη στο αρχείο μου για να πιστοποιήσει ότι η γερμανική ραδιοφωνική εκφώνηση αφορούσε 6 τραγούδια «του έρωτα και του θανάτου».
Παρά τους λόγους αυτονόητης αβρότητας που επιφύλαξαν το φινάλε της συναυλίας στη διακεκριμένη ερμηνεύτρια, κατά παράκαμψη της έντυπης σειράς, κέντρο βάρους της παρέμεινε η «Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων», που εγκαινίασε το γεγονός και που ο Θεοδωράκης φόρτισε με τον χαρακτηρισμό της ως «κύκνειου άσματός» του. Επιλέγοντας την πρόκληση της γυμνής τετραφωνίας των εγχόρδων, ο δημιουργός δεν επιβεβαίωσε απλώς την -οικεία ούτως ή άλλως- πλησμονή της μελωδικής ευχέρειας, αλλά -κυρίως- μια νεόκτητη κλασικιστική λιτότητα μέσων και εντάσεων που συνάδει με την κεντροευρωπαϊκή του επίκληση και τον εμφανίζει ως απρόσμενο συνεχιστή μιας μεγάλης παράδοσης «ατελεύτητης» μελωδίας. Αν και την χαρακτηρίζει ραψωδία, προφανώς λόγω της μελοποιημένης ποίησης του Διονύση Καρατζά που εμπεριέχει, η 50λεπτη περίπου σύνθεσή του μάς παραπέμπει στο είδος της ανεπτυγμένης σερενάτας, που, από την «Χάφνερ» και άλλες του Μότσαρτ, εκτείνεται στις δύο συμφωνικές του Μπραμς και σε εκείνες εγχόρδων του Ντβόρζακ και του Τσαϊκόφσκυ. Ίσως γι' αυτό πιστεύουμε ότι τα αδόμενα μέρη θα μπορούσαν να λειτουργήσουν αφ' εαυτών ως κύκλος τραγουδιών ή ραψωδία και η ορχηστρική ακολουθία να μορφοποιηθεί σε αυτοτελή συμφωνική σύνθεση, ως πυκνό απόσταγμα μιας από τις πλέον ενδιαφέρουσες βιογραφικές και δημιουργικές πορείες του 20ού αιώνα.
Πάνω απ' όλα, προκειμένου να αναδειχθεί ακόμη εναργέστερα η εσωτερικότητα της γραφής, η πηγαία νοσταλγική χρώση της, αλλά και η συνέπεια απέναντι σε μιαν ευρωπαϊκή μορφολογική πειθαρχία που διαισθανόμαστε ότι θέλγει, ως καλλιτεχνικό credo και συνάμα πρόκληση, τον ώριμο Θεοδωράκη. Η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ έπαιξε με αφοσίωση υπό τον Μίλτο Λογιάδη και εξ ίσου αδιαμφισβήτητη πεποίθηση εξέπεμψε ο βαρύτονος Δημήτρης Τηλιακός, που δεν είχε χρεία μεγαφωνικής ενίσχυσης έναντι μιας ορχηστρικής συνοδείας τόσο απροσδόκητα διακριτικής και ευαίσθητης. Κύκνειο άσμα, λοιπόν; Μάλλον νέα δημιουργική αφετηρία για έναν Θεοδωράκη περισσότερο στοχαστικό και ευσύνοπτο...
