Αλέξης Γρίβας. Ο κινηματογραφιστής, ο διευθυντής φωτογραφίας που προλόγισε, μεταξύ άλλων, την πρώτη προβολή του ντοκιμαντέρ του Ανδρέα Αποστολίδη για την ιστορία της λατινοαμερικανικής αστυνομικής λογοτεχνίας “Latin Noir” στο TV Unam, στο κανάλι του Πανεπιστημίου της πόλης του Μεξικού δηλαδή.
Και ο λόγος δεν είναι βέβαια μόνο η γνώση των ισπανικών. Ο Αλέξης Γρίβας θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους κινηματογραφιστές του μεξικανικού κινηματογράφου, πολιτογραφημένος και Μεξικανός, καθώς έζησε 10 χρόνια (1967-1977) στη χώρα καταγράφοντας, με την κάμερα στο χέρι, πληθώρα θεμάτων. Το 1968 τη σφαγή των φοιτητών στην πλατεία Τλατελόλκο της πόλης του Μεξικού, το 1973 στη Χιλή τις μαρτυρίες των Χιλιανών, την κηδεία του Πάμπλο Νερούδα και τα λόγια του δικτάτορα Πινοσέτ δέκα ημέρες μετά το πραξικόπημα κατά του Σαλβαδόρ Αλιέντε.
Πλάνα από το ιστορικό ντοκιμαντέρ που γύρισε στη Χιλή με τον τίτλο "Ενάντια στη λογική και διά της βίας" ("Contra la razon y por la fuerza") ντύνουν τη συνέντευξη του Σεπούλβεδα στο "Latin Noir". Συγχρόνως μεσολάβησε στο Μεξικό για τη συμπαραγωγή του ντοκιμαντέρ με την TV Unam.
Δέχθηκε να μιλήσει, υπό την προϋπόθεση ότι έχει προηγηθεί συνέντευξη του σκηνοθέτη του "Latin Noir" Ανδρέα Αποστολίδη. Η λέξη «εμείς» αντικαθιστούσε συνεχώς το "εγώ". Χωρίς ίχνος έπαρσης, μας διηγήθηκε επιλεγμένες ιστορικές στιγμές που κατέγραψε με την κάμερά του γράφοντας τη δική του προσωπική ιστορία.
«Είχα την τύχη να βρεθώ τη σωστή στιγμή στον σωστό τόπο»
«1967. Φεύγω από το Παρίσι για το Μεξικό, γιατί με την εγκαθίδρυση της χούντας δεν μπορώ να επιστρέψω στην Ελλάδα. Οι Μεξικανοί συμφοιτητές μου στη σχολή κινηματογράφου IDHEC με πείθουν να τους ακολουθήσω στη χώρα τους, στην οποία υπήρχε ανεπτυγμένη κινηματογραφική βιομηχανία. Στόχος μας να συμβάλουμε στην ανάπτυξη του ανεξάρτητου εναλλακτικού μεξικανικού κινηματογράφου. Τα καταφέραμε. Γίναμε γνωστοί ως ομάδα 'Cine70' και πήραμε μέρος στην άνθηση του κύματος του νέου κινηματογράφου της χώρας.
Μάλιστα, τον ερχόμενο Μάρτιο, στο Παρίσι, η Γαλλική Ταινιοθήκη, επικεφαλής της οποίας είναι ο Κώστας Γαβράς, έχει αφιέρωμα στον ‘στρατευμένο ανεξάρτητο μεξικανικό κινηματογράφο’, όπου είμαι καλεσμένος ως ομιλητής. Ανάμεσα σε άλλες δράσεις μου στο Μεξικό ήταν και η κινηματογραφική κριτική, όπως και η προώθηση του νέου μεξικανικού κινηματογράφου σε διεθνές επίπεδο».
Χιλή: 1973
"Γίνεται λοιπόν το πραξικόπημα στη Χιλή το 1973 και ανατρέπει ο Πινοσέτ τον Αλιέντε. Η μεξικανική κυβέρνηση εκφράζει με ηχηρό τρόπο την αντίθεσή της. Άλλωστε Μεξικανός δημοσιογράφος ήταν ο πρώτος που μετέδωσε στον κόσμο την είδηση της επιβολής του πραξικοπήματος στις 11 Σεπτεμβρίου. Μαζί με άλλους δύο Μεξικανούς συναδέλφους, τον Κάρλος Όρτις Τεχέδα και τον Άνχελ Φλόρες Μαρίνι, αποφασίζουμε να πάμε στη Χιλή για να καταγράψουμε το τι συμβαίνει. Φυσικά σκοπός μας ήταν ένα ντοκιμαντέρ εναντίον της χούντας και όχι μια απλή δημοσιογραφική κάλυψη.
Ο αδελφός του Μεξικανού Προέδρου διαμεσολαβεί για να μας παράσχει βοήθεια η μεξικανική πρεσβεία στη Χιλή για το γύρισμα του ντοκιμαντέρ. Όμως μέχρι εκεί. Καμία άλλη επίσημη εμπλοκή από τη μεριά της μεξικανικής κυβέρνησης.
Βρεθήκαμε στη Λίμα του Περού περιμένοντας το καθεστώς της χούντας του Πινοσέτ να επιτρέψει σε δημοσιογράφους από ολόκληρο τον κόσμο τη μετάβαση στη Χιλή. Τελικά, δέκα ημέρες μετά το πραξικόπημα προσγειωνόμαστε στο Σαντιάγο με το αεροσκάφος που μετέφερε όλους τους διαπιστευμένους δημοσιογράφους. Καταγράψαμε τις δηλώσεις των Χιλιανών πολιτών που είχαν υποστεί βίαιες διώξεις. Μας εμπιστεύτηκαν την οργή τους, ενώ θα μπορούσαν να ήταν καχύποπτοι για τον ρόλο μας. Επιμέναμε να πάρουμε συνέντευξη από τον Πινοσέτ, με το επιχείρημα ότι πρέπει να μάθουν στο Μεξικό τις απόψεις του που μέχρι τότε παρέμεναν άγνωστες. Τελικά μας την παραχώρησε.
O πραξικοπηματίας μίλησε για 'χάος και καταστροφή' που έφερε το καθεστώς Αλιέντε. Έπρεπε όμως να βγει η συνέντευξή του και όλο το άλλο 'ευαίσθητο' υλικό που τραβήξαμε έξω από τη χώρα και να μην κατασχεθεί στο αεροδρόμιο στον δρόμο της επιστροφής, όπως γνωρίζαμε ότι συνέβαινε. Ζητήσαμε και πετύχαμε να μας δώσει ένα χειρόγραφο σημείωμά του, επιτρέποντας την έξοδο του υλικού από τη χώρα. Πού να ήξερε!..
Μέρος του κινηματογραφημένου υλικού το δίναμε επίσης για ασφάλεια στην πρεσβεία του Μεξικού, και από εκεί, με διπλωματικό σάκο, κατέληγε στο Μεξικό. Εξάλλου εκεί στην πρεσβεία ζήτησαν και βρήκαν άσυλο πολλοί αντικαθεστωτικοί και η ίδια η χήρα του Αλιέντε.
Εμείς είχαμε ξεκάθαρο το τι θέλαμε να κάνουμε στη Χιλή: να καταγγείλουμε το καθεστώς Πινοσέτ και να μεταφέρουμε το μήνυμα παντού. Οι γενναίοι δεν ήμασταν εμείς που κινηματογραφούσαμε, αλλά οι Χιλιανοί που, παρ' όλη τη βία και την τρομοκρατία, τολμούσαν να μιλήσουν και να καταγγείλουν με άμεσο κίνδυνο για τη ζωή τους. Θα έλεγα ότι βρεθήκαμε στον σωστό τόπο τον σωστό χρόνο. Ήμασταν από μια άποψη τυχεροί...
Το υλικό της ταινίας στάθηκε πολύτιμο δύο φορές: την πρώτη φορά το χρησιμοποίησε η χήρα του Αλιέντε από το βήμα του ΟΗΕ και τη δεύτερη φορά ο Ισπανός δικαστής Μπαλτάζαρ Γκαρσόν, που προσπάθησε το 1998 να πετύχει την παραμονή και κράτηση του Πινοσέτ στην Ισπανία και τη δίωξή του για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Η πρώτη δημόσια προβολή έγινε στο Μεξικό, σε ειδική εκδήλωση - διαμαρτυρία ενάντια στο καθεστώς του Πινοσέτ. Ακολούθησαν οι Κάννες, η Λειψία, ενώ στην Ελλάδα παίχτηκε την περίοδο της 'Αλλαγής' το '81".
Μεξικό: 1968
"Ήμουν μόλις 28 ετών όταν έγινε η εξέγερση, η επανάσταση των φοιτητών, η εναντίωσή τους στο καθεστώς, που, με αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες, προέβαλε στη διεθνή κοινότητα μια ψευδή και ωραιοποιημένη εικόνα σχετικά με την καταπίεση και τη βία στο Μεξικό, σπαταλώντας ταυτόχρονα μεγάλα ποσά για τους αγώνες, σε μια χώρα με τεράστια φτώχεια και βαθιές κοινωνικές ανισότητες.
Είμαστε στη μεγαλειώδη συγκέντρωση των χιλιάδων φοιτητών, στις 2 Οκτωβρίου 1968, στο Τλατελόλκο, την 'Πλατεία των Τριών Πολιτισμών', που δέχθηκε βίαιη επίθεση, με αστυνομία και στρατό να ανοίγει εν ψυχρώ πυρ με αποτέλεσμα τη σφαγή αθώων διαδηλωτών. Εκεί ήταν και ο Μεξικανός συγγραφέας Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο II, που συμμετέχει στο 'Latin Noir' με την ιδιότητα του ακτιβιστή.
Καταγράψαμε τα γεγονότα από την ταράτσα ενός συγκροτήματος πολυκατοικιών. Το υλικό που κινηματογραφούσαμε το δίναμε στις 'απεργιακές επιτροπές' που στήριζαν την εξέγερση. Αυτό το υλικό προβαλλόταν και από το τηλεοπτικό Canal 11 του Μεξικανικού Πολυτεχνείου, το οποίο υπάρχει και σήμερα.
Στο Μεξικό δεν υπάρχει κρατική τηλεόραση. Οι μόνες δημόσιες συχνότητες ανήκουν στο Πολυτεχνείο της χώρας (Canal 11) και στο Πανεπιστήμιο (TV Unam), που έχει και συχνότητα στα ερτζιανά. Υπάρχει και το Canal 22 που χρηματοδοτείται από το Εθνικό Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο της χώρας. Είναι οι μόνες τηλεοπτικές συχνότητες που υποστηρίζουν την ελευθερία του λόγου, με ταινίες, ντοκιμαντέρ, εκπομπές λόγου και πολιτισμού. Στόχος και ελπίδα όσοι τα παρακολουθούν να γίνουν 'πολλαπλασιαστές' της ιδέας της ελευθερίας.
Κάτι αντίστοιχο στοχεύει και το ραδιόφωνο Radio Educacion του υπουργείου Παιδείας, και αυτά σε μια χώρα 100 εκατ. κατοίκων, όπου οι κοινωνικές ανισότητες είναι τεράστιες, τα καρτέλ κυρίαρχα και η βία και οι δολοφονίες ατέλειωτες.
Η προβολή του 'Latin Noir' έγινε σε ζώνη υψηλής τηλεθέασης στο TV Unam. Ας ελπίσουμε αυτοί που το είδαν να το μεταδώσουν και σε άλλους. Η ταινία αναμένεται να προβληθεί σε φεστιβάλ στο Μεξικό, στη Χιλή, την Αργεντινή και την Αβάνα".
Ξαναγεννήθηκε η ελπίδα στη Χιλή
Η είδηση της εκλογής στη Χιλή του τριανταπεντάχρονου Γκαμπριέλ Μπόριτς, που επικράτησε του υπερσυντηρητικού αντιπάλου του, δείχνει άνοδο της Σοσιαλδημοκρατίας και της Αριστεράς στη Λατινική Αμερική. Ο συνεχιστής του Αλιέντε θα αναγκαστεί να είναι «ισορροπιστής» και να προχωρήσει σε συμβιβασμούς. Η Ακροδεξιά εκεί δεν παίζει. Είναι σκληρή.
Δρόμοι παράλληλοι: Ελλάδας - Λατινικής Αμερικής
«Στο ερώτημα τι σχέση έχει η Ελλάδα με τη λατινοαμερικανική αστυνομική λογοτεχνία η θέση του σκηνοθέτη Ανδρέα Αποστολίδη, όπως την μετέφερα στην πρεμιέρα της ταινίας στην TV Unam, είναι πως οι χώρες αυτές έχουν κοινές ιστορικές πορείες: εμφύλιους, πραξικοπήματα, χούντες, βία, αν και οι κρατικοί μηχανισμοί καταστολής και η Ακροδεξιά στην Ελλάδα δεν μπορούν να συγκριθούν με τα αντίστοιχα της Λατινικής Αμερικής, όπου η βία και η φονική καταστολή βρίσκονται σε ασύλληπτα, τρομερά επίπεδα. Το 'Latin noir' τοποθέτησε και συνέδεσε το λογοτεχνικό αστυνομικό αφήγημα με την καθημερινότητα των αγώνων αυτών των λαών, που έχουν κοινά στοιχεία με τα αιτήματα και τους αγώνες της Ελλάδας την ίδια χρονική περίοδο. Φυσικά , όταν μου ζητήθηκε η διάθεση τηλεοπτικού υλικού από Χιλή και Μεξικό για το 'Latin noir' η συνδρομή ήταν αυτονόητη».
Αθόρυβος, μα παγκόσμιος κινηματογραφιστής
Ο Αλέξης Γρίβας φοίτησε στη Σχολή Σταυράκου. Το 1962 πηγαίνει στο Παρίσι προκειμένου να συνεχίσει τις σπουδές του στη Σχολή Κινηματογράφου (ΙDHEC). Συγκατοικεί για μερικούς μήνες στο ελληνικό περίπτερο της πανεπιστημιούπολης με τον Θεόδωρο Αγγελόπουλο, για το οποίον μόνο καλά λόγια έχει να πει με αφορμή την επέτειο του θανάτου του. Στη διάρκεια των σπουδών του ασχολείται και με τη δημοσιογραφία σε γαλλικά κινηματογραφικά έντυπα, ενώ είναι και ο ανταποκριτής από τη γαλλική πρωτεύουσα της αριστερής εφημερίδας «Δημοκρατική Αλλαγή», για θέματα κινηματογράφου και πολιτισμού.
Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα δουλεύει για μικρό χρονικό διάστημα σαν βοηθός οπερατέρ, παράλληλα με δημοσιογραφικές ασχολίες, κριτική και την έκδοση του μηνιαίου «Ελληνικός Κινηματογράφος». Τη δημοσιογραφική του ιδιότητα άλλωστε και την αποστολή για την κάλυψη του Φεστιβάλ Καννώ, επικαλείται όταν αποφασίζει να εγκαταλείψει τη χώρα και πάλι, τον Μάιο του 1967. Φεύγοντας μεταφέρει μέσα σε οδοντόκρεμα και ένα μήνυμα του Μίκη Θεοδωράκη σχετικό με την απριλιανή χούντα. Στο Παρίσι μπαίνει στους κύκλους των Γαβρά, Γκοντάρ και άλλων που προσπαθούν να πετύχουν την απελευθέρωση του Μίκη Θεοδωράκη. Το 1968 φεύγει από το Παρίσι για το Μεξικό. Η συμμετοχή του σαν οπερατέρ στην ταινία των Ολυμπιακών Αγώνων του 1968 στο Μεξικό ήταν από τις πρώτες κινηματογραφικές του δουλειές εκεί. Μένει μια δεκαετία στο Μεξικό, αποκτά τη μεξικανική υπηκοότητα και θεωρείται ένας από τους σημαντικούς οπερατέρ του μεξικανικού κινηματογράφου.
«Το Μεξικό είναι η μισή μου καρδιά», λέει με συγκίνηση. Το επισκέπτεται κάθε χρόνο και διατηρεί ισχυρές φιλίες εκεί.
Όμως σαν Οδυσσέας που νοσταλγεί τη χώρα του επιστρέφει στην Ελλάδα το 1978 και από τότε ασχολείται με τον κινηματογράφο και με τη δημοσιογραφία και ως πολιτικός ανταποκριτής σε μεγάλη μεξικανική εφημερίδα. Από τις αρχές του 1990 ώς το 2011 ήταν υπεύθυνος συντονισμού διεθνούς προγράμματος και ξένου Τύπου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, ενώ από το 2001 ώς το 2018 είναι και ο εκπρόσωπος του Φεστιβάλ Βερολίνου προτείνοντας ελληνικές και μεξικανικές ταινίες.
Ο 82χρονος σήμερα κινηματογραφιστής εξακολουθεί να καλύπτει τα μεγάλα διεθνή φεστιβάλ κινηματογράφου για μεξικανικά και αγγλικά έντυπα, ενώ περιμένει με ανυπομονησία τον Μάρτιο για τη συμμετοχή του, στο Παρίσι, στο αφιέρωμα της γαλλικής Ταινιοθήκης για τα ντοκιμαντέρ του ανεξάρτητου μεξικανικού κινηματογράφου. «Είναι κι αυτός ένας τρόπος να ξεπληρώσω όσα χρωστάω στο Μεξικό, στον κινηματογράφο και τους συντρόφους μου εκεί» καταλήγει ο Αλέξης Γρίβας.
