Λίγοι μουσικοί της jazz έχουν αναπτύξει αλλά και ταυτιστεί τόσο πολύ με το δομικό στοιχείο της που δίνει, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, την ταυτότητά της ως ιδιώματος, δηλαδή τον αυτοσχεδιασμό, όσο ο κορυφαίος Αμερικανός πιανίστας Keith Jarrett. Μια πολύ φροντισμένη επανέκδοση, περισσότερα από σαράντα χρόνια μετά, ενός όχι απλώς ιστορικού, αλλά εμβληματικού ανάλογου δίσκου του της δεκαετίας του ’70 εξηγεί το γιατί και μας βοηθά να το κατανοήσουμε καλύτερα.
Αντίθετα με τον αείμνηστο (και κατά τέσσερα χρόνια μεγαλύτερό του) επίσης πιανίστα και ισάξιό του Chick Corea, με τον οποίο ακολούθησαν παράλληλες -και στην περίπτωση της μπάντας του μέγιστου Miles Davis, που στα τέλη της δεκαετίας του ’60 εισήγαγε για πρώτη φορά το ρεύμα του jazz rock, διασταυρούμενες- πορείες και ο οποίος ούτε άρχισε καλά - καλά τις κλασικές μουσικές σπουδές του, ο Keith Jarrett είχε ήδη μια στερεότατη κλασική παιδεία και διακρινόταν ως σολίστ της κλασικής μουσικής όταν άρχισε να ασχολείται επαγγελματικά με την jazz. Όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, το γεγονός αυτό καθόρισε τη σχέση του με το ιδίωμα πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε επιρροή δέχθηκε από σπουδαίους μουσικούς της jazz, ακόμα και από τις συνεργασίες που είχε με αρκετούς από αυτούς, όπως η προαναφερθείσα με τον Miles Davis.
Βαθύς γνώστης της μελωδίας και των πολύπλοκων αρμονιών της κλασικής μουσικής, αλλά και τεχνικών της, όπως η αντίστιξη, ο Jarrett, από συνθετικής πλευράς τουλάχιστον, προσέγγισε την jazz από αυτή την οπτική γωνία και όχι όπως οι περισσότεροι ομότεχνοί του που, εκείνη τη εποχή ακόμα τουλάχιστον, χρησιμοποιούσαν λίγες και συγκεκριμένες μεθόδους, όπως για παράδειγμα το να εκκινούν από ένα τυπικό (παραδοσιακό) blues θέμα. Για τον Jarrett, εντός βέβαια του μελωδικού και ρυθμικού πλαισίου της jazz, τίποτα δεν ήταν δοσμένο και δεδομένο. Κάθε νέα σύνθεσή του ήταν κυριολεκτικά σαν να «γράφει το βιβλίο από την αρχή». Μοναδική ανάλογη προηγούμενη (επόμενη μέχρι τώρα δεν έχει υπάρξει….) περίπτωση στην jazz -και πιθανότατα η καθοριστικότερη επιρροή του-, ο επίσης πιανίστας με κλασική παιδεία Bill Evans, που, διόλου συμπτωματικά, είχε και αυτός συνεργαστεί με τον Miles Davis περίπου μια δεκαετία πριν από τον Jarret.
Ακριβώς λόγω της συγκεκριμένης προσέγγισής του, ο Jarrett βρήκε σ’ αυτό που ήταν, είναι και θα είναι το στοιχείο που διακρίνει όλους τους αληθινά σημαντικούς jazz μουσικούς, δηλαδή τον αυτοσχεδιασμό, τον φυσικό του χώρο. Δεν είναι καθόλου παράξενο λοιπόν ότι ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’70 η προσωπική, εκτός συνεργασιών δηλαδή, jazz διαδρομή του (γιατί ποτέ δεν εγκατέλειψε και την παράλληλη ως κλασικός σολίστ) χωρίζεται σε δύο σαφή τμήματα, εκείνο με μεγαλύτερα ή μικρότερα σχήματα (το αγαπημένο του ήταν το πιανιστικό τρίο, μαζί δηλαδή με κοντραμπασίστα και ντράμερ) και αυτό του σόλο πιάνου. Είναι στο δεύτερο που επιδόθηκε στον αυτοσχεδιασμό περισσότερο ίσως από οποιονδήποτε άλλον jazz μουσικό, φτάνοντάς τον σε επίπεδα απλησίαστα ακόμα και για τη φαντασία των υπόλοιπων ομότεχνών του.
Στη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου
Ο Keith Jarrett ήταν ένας από τους πρώτους Αμερικανούς μουσικούς της jazz που εμπιστεύθηκαν τη νεοϊδρυθείσα τότε γερμανική ECM Records, ανέπτυξε μια πολύ στενή φιλία με τον ιδρυτή της Manfred Eicher και δεν άργησε να γίνει ένα από τα ονόματα - «σημαίες» της. Ήδη από το 1971 (αν και εργασίες του κυκλοφορούσαν περιστασιακά και σε άλλες εταιρείες) το μεγαλύτερο μέρος της δισκογραφίας του, τόσο της jazz όσο και της κλασικής, είναι στην ECM. Ήταν ο Eicher που τον ενθάρρυνε να καλλιεργήσει την έμφυτη κλίση και το χάρισμά του στον αυτοσχεδιασμό, παροτρύνοντάς τον μάλιστα να κάνει συχνότερες τις σόλο πιανιστικές ζωντανές εμφανίσεις του και ηχογραφώντας μία από αυτές στην Κολονία. Το αποτέλεσμα αυτής της ηχογράφησης, το «The Kοln Concert» του ’75, πολύ σύντομα έγινε ένας από τους πιο επιτυχημένους σόλο πιάνο δίσκους όλων των εποχών και σίγουρα ο πλέον επιτυχημένος τέτοιος σε όλη την ιστορία της jazz, καθιερώνοντας οριστικά την ECM ως τη σημαντικότερη ευρωπαϊκή δισκογραφική εταιρεία του ιδιώματος και βέβαια εκτοξεύοντας τη φήμη του Jarrett, καθώς η αξία του αναγνωριζόταν από ένα όλο και μεγαλύτερο μέρος του κοινού.
Θα πίστευε κάνεις ότι το δίδυμο Jarrett - Eicher (ως παραγωγού) δεν θα υπερέβαινε ποτέ τον θρίαμβο του «The Kοln Concert» αλλά, όπως αποδείχθηκε, ήταν πολύ εύκολο γι’ αυτούς. Μόλις έναν χρόνο αργότερα ο δεύτερος συνόδευσε τον πρώτο σε μια σύντομη σόλο περιοδεία του στην Ιαπωνία, μια χώρα στην οποία ο Jarrett ήταν ήδη δημοφιλέστατος. Εκεί πραγματοποίησε sold out εμφανίσεις σε πέντε διαφορετικές πόλεις, Κιότο, Ναγκόγια, Τόκιο, Σαπόρο και Οζάκα, που όλες τους ηχογραφήθηκαν με το άγρυπνο αυτί (και μάτι!) του Eicher να επιβλέπει τα πάντα, καθώς βρισκόταν συνεχώς δίπλα στην κονσόλα του άριστου Ιάπωνα ηχολήπτη. Ακολούθησε πολύμηνη τεχνική επεξεργασία από τον Eicher στο στούντιο της ECM στη Γερμανία ώσπου να κυκλοφορήσει τον Ιανουάριο του ’78 σε δεκαπλό (!) άλμπουμ βινιλίου (η μετέπειτα επανέκδοση σε CD ήταν μόλις... εξαπλή) το «Sun Bear Concerts». Όταν αυτό συνέβη, η αντίδραση των κριτικών αλλά και του κοινού ήταν σχεδόν ομόφωνη: δεν ήταν ισάξιο του «The Kοln Concert», αλλά πιθανότατα ανώτερό του!
Ο μάγος του αυτοσχεδιασμού
Όταν ηχογραφήθηκε το «Sun Bear Concerts», ο Jarrett ήταν 31 ετών, ήδη ώριμος εκτελεστικά, αλλά και συνθετικά και κυριολεκτικά στη «χρυσή εποχή» του. Είχε πλέον αναπτύξει στο έπακρο την αυτοσχεδιαστική μέθοδό του, εισάγοντας στην jazz, τροποποιημένα ή και αυτούσια, στοιχεία της κλασικής, αλλά και της σύγχρονης μουσικής, ακόμα και ατονικά σε κάποιες στιγμές Αυτό όμως που πάνω από όλα προκαλεί τον θαυμασμό είναι η αστείρευτη συνθετική φαντασία τού αυτοσχεδιαστή Jarrett. Είναι σχεδόν αδύνατο να πιστέψεις ότι σε κάθε συναυλία καθόταν στη σκηνή μπροστά στο πιάνο του χωρίς να έχει καταγεγραμμένη σε παρτιτούρα ούτε μία νότα και από το μηδέν, στην κυριολεξία από το πουθενά, δημιουργούσε εκείνη τη στιγμή ενώπιον του κοινού και για τόσες ώρες αυτή την υπέροχη, συναρπαστική μουσική και μάλιστα δίχως να αυτοεπαναλαμβάνεται ποτέ, ούτε καν για ένα δευτερόλεπτο! Ειδικά τα σχετικά σύντομα σε διάρκεια φινάλε των συναυλιών είναι αριστουργήματα μελωδικής έμπνευσης, πρωτοτυπίας και βέβαια μιας απαράμιλλης, σε κάποια σημεία ακόμα και υπερβατικής, βιρτουοζιτέ.
Η πιστή στην αυθεντική επετειακή, περιορισμένη και αριθμημένη επανέκδοση του «Sun Bear Concerts» σε καθαρό βινίλιο άριστης ποιότητας έρχεται να μας υπενθυμίσει (ή να μάθει στους/στις νεότερους/ες) μια εμβληματική κατάθεση του αυτοσχεδιασμού όχι μόνο ως εκφραστικού μέσου, αλλά και ως συνθετικής μεθόδου, μια κορυφαία στιγμή της ιστορίας της jazz και, πάνω απ’ όλα, έναν κολοσσιαίο μουσικό στο απόλυτο ζενίθ της πορείας του. Η πρόσφατη επιδείνωση της υγείας του Keith Jarrett (υπέστη δεύτερο εγκεφαλικό), την οποία η διεθνής μουσική κοινότητα, αλλά και οι απανταχού φίλοι και φίλες της jazz εύχονται να υπερβεί το συντομότερο ώστε να συνεχίσει το έργο του, ίσως να της προσδίδει μια λίγο μελαγχολική διάσταση, αλλά ταυτόχρονα την καθιστά περισσότερο πολύτιμη, με όλες τις δυνατές έννοιες της λέξης, καθώς μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε ακόμα πιο πολύ την αξία του. Το επίσης σόλο πιάνο «Budapest Concert» (ηχογράφηση συναυλίας του στη Βουδαπέστη το 2016) που κυκλοφόρησε στα τέλη της περσινής χρονιάς από την ECM έδειξε με την απολαυστική ωριμότητα και βαθύτητά του ότι ο Keith Jarrett όχι μόνο δεν επαναπαύθηκε στις κορυφές που κατέκτησε τόσο νωρίς, αλλά αντίθετα δεν έπαψε ούτε στιγμή να εξελίσσεται. Και, πάνω απ’ όλα, να αυτοσχεδιάζει, με τη μουσική στην κυριολεξία να ρέει αβίαστα από μέσα του... Ένα πολύ σπάνιο δώρο που οι Μούσες κάνουν μόνο στους αληθινά εκλεκτούς τους, όπως αυτός.
