Ένας τόσο κακόηχος και απαισιόδοξος λατινογενής τίτλος δεν είναι βέβαια ό,τι καλύτερο για έκθεση ζωγραφικής, ιδίως όταν λαμβάνει χώρα σε μια εξ ορισμού αισιόδοξη "πρώτη φορά Αριστερά" Πινακοθήκη.
Όμως τι να πει κανείς και πώς να ξορκίσει αλλιώς τον χαμό ανθρώπων του πολιτισμού, όταν αυτή μάλιστα η άτυχη χρονική σύμπτωση επικαιροποιεί τόσο δραματικά το αναπόφευκτο βιολογικό τέρμα.
Είμαστε ένας χώρος πολιτισμού στην περιφέρεια της τερατώδους πρωτεύουσας μιας μικρής χώρας και έχουμε πλήρη συναίσθηση του ασήμαντου μεγέθους και της παρόμοια μικρής συνεισφοράς στο πολιτιστικό γίγνεσθαι του τόπου μας, χωρίς όμως την παραμικρή διάθεση να παραιτηθούμε από το μερίδιο που μας αναλογεί. Δεν έχουμε την παραμικρή έπαρση για όσα λέμε και κάνουμε, δεν παριστάνουμε τίποτα.
Όταν μάλιστα οι δύο από τους δημιουργούς που θέλουμε να θυμηθούμε και να θυμίσουμε έτυχε να 'ναι, όπως και ο υπογράφων, ενταγμένοι στην Αριστερά.
Ο Γιάννης Κουνέλλης, χωρίς ανάμειξη στην πολιτική, μόνο με τη στάση του απέναντι στην αδικία και τις αναφορές του στους φτωχούς και καταπιεσμένους του κόσμου, με ό,τι εμβληματικά κατοχυρώθηκε ως arte povera.
Όμως ο Γιάννης Βαλαβανίδης, μέχρι μυελού οστέων διαποτισμένος και μέχρι τον λαιμό χωμένος στον πολιτικό αγώνα για την επικράτηση της ιδεολογίας μας από το 1965, είναι ον πολιτικό.
Η συνωμοτική μας συνύπαρξη αρχίζει από την οργανωτική μας ένταξη στο περιοδικό "Επιθεώρηση Τέχνης", με το οποίο οι Μίμης Δεσποτίδης και Γιώργος Πετρής αγωνίζονταν να βγάλουν την αριστερή διανόηση από τον ζόφο της εμφυλιοπολεμικής ήττας.
Τα χαμένα ίχνη της αριστερής διανόησης του 1949, που φυγαδεύτηκε με το "Ματαρόα" και μπόλιασε πολιτιστικά την Ευρώπη (Καστοριάδης, Αξελός, Κουλεντιανός, Ξενάκης), ξαναβρέθηκαν ύστερα από μια ολόκληρη, χαμένη για τον τόπο μας γενιά, για να συνεχιστούν τη δεκαετία του 1960.
Με τη δικτατορία το περιοδικό έκλεισε (δεν ξέρω αν άλλοι σύντροφοί μας έχουν διασώσει όπως η ταπεινότητά μου ολόκληρη τη σειρά), ενώ εγώ, επειδή "δεν παραδέχτηκα την ήττα", βρέθηκα στη φυλακή τον καιρό που ο "κολλητός" μου μαζί με άλλους -προφανώς το ίδιο ευαίσθητους- εικαστικούς συγκρότησαν την ομάδα Νέοι Έλληνες Ρεαλιστές το 1971, μια ομάδα που διαλύθηκε το 1974, εποχή που μετά τη δίκη της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ Εσωτερικού (εμβληματικό σταθμό της πορείας του ευρωκομμουνισμού) καθιστούσε επικίνδυνη για τους "κολλητούς" μου κάθε απόπειρα προσέγγισης του έργου τους, όταν μάλιστα, όπως στην περίπτωση των Νέων Ελλήνων Ρεαλιστών, ήταν ήδη εκτεθειμένοι με έργα τους, όπως ο "δικτάτορας" της Κλεοπάτρας Δίγκα.
Ύστερα τα πράγματα πήραν τον δρόμο τους. Το ΚΚΕ Εσωτερικού έδωσε τη θέση του στην Ε.ΑΡ., αυτή στον Συνασπισμό, που οδήγησε στον ΣΥΡΙΖΑ κι από 'κεί στην αμήχανη, αλλά αποφασιστική διακυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα.
Στο μεταξύ είχα αποκτήσει έργα του συντρόφου μου Γιάννη και του ομοϊδεάτη μου, θεράποντα της "φτωχής τέχνης", δεύτερου Γιάννη σε αριθμό αρκετό που να δικαιολογεί μια έκθεση συμπληρώνοντας 2.500 περίπου έργα που συγκροτούν την Πινακοθήκη Γρηγοριάδη, η οποία με τη διαδικασία ιδρυματοποίησής της θα περάσει στον δημόσιο χώρο για να διασώσει σε χώρο της περιφέρειας τους τρεις τελευταίους αιώνες ελληνικής εικαστικής δημιουργίας.
Μια ειρωνεία της τύχης (ειμαρμένης να πω καλύτερα;): η έκθεση αυτή σχεδιαζόταν να αρχίσει τις ίδιες ημερομηνίες, χωρίς βέβαια τον απαισιόδοξο τίτλο "Εις Μνήμην".
Ας είναι. Ελπίζω να μετρήσει το αποτέλεσμα.
Φυσικά αυτό το κείμενο, που έρχεται μετά τις δημοσιευμένες στην "Αυγή" σπονδές ανθρώπων που ξέρουν καλύτερα να μιλούν για την τέχνη προς τιμήν των χαμένων δημιουργών, δεν διεκδικεί δάφνες φιλολογίας, αλλά επιμένει να υπηρετεί μαχητικά την πολιτική που ο γράφων υποστήριξε σε ολόκληρη τη (μακρά, όπως φαίνεται στη σύγκριση με τους εκλιπόντες) ζωή του. Αυτός μάλιστα ήταν ο σκοπός του.
* Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την έκθεση "In memoriam, Formae" με έργα των Γιάννη Βαλαβανίδη, Γιάννη Κουνέλλη και Δημήτρη Μυταρά, που φιλοξενεί η Πινακοθήκη Γρηγοριάδη, εις μνήμην των τριών σημαντικών εικαστικών που έφυγαν ταυτόχρονα από τη ζωή
