Ο δάσκαλος Ντάριο Φο, "il Maestro", όπως τον αποκαλούσαν οι συμπατριώτες του αλλά και ολόκληρος ο κόσμος, δεν βρίσκεται πια στη ζωή. Πέθανε τα ξημερώματα της Πέμπτης, σε ηλικία 90 ετών, σε νοσοκομείο του Μιλάνου, όπου νοσηλευόταν τις τελευταίες ημέρες εξαιτίας αναπνευστικών προβλημάτων που τον ταλαιπωρούσαν.
Όπως ανακοινώθηκε, η κηδεία του θα γίνει το Σάββατο στο Μιλάνο, που ορίστηκε ως ημέρα πένθους για την πόλη, στο Ντουόμο και, φυσικά, θα είναι πολιτική. "Η Ιταλία χάνει σήμερα έναν πρωταγωνιστή του θεάτρου, της κουλτούρας, της δημόσιας ζωής" δήλωσε ο πρωθυπουργός Ματέο Ρέντζι, ενώ το Κοινοβούλιο τήρησε ενός λεπτού σιγή στη μνήμη του.
"Η χώρα και ο κόσμος ολόκληρος χάνουν σήμερα έναν καλλιτέχνη που όλη του τη ζωή και με όλο του το έργο πολέμησε ώστε οι κοινωνικές τάξεις που για αιώνες ήταν καταδικασμένες στην άγνοια να συνειδητοποιήσουν ότι τους ανήκουν οι ρίζες της λαϊκής κουλτούρας" σημειώνουν οι συνεργάτες του σε ένα σύντομο μήνυμα στον επίσημο ιστότοπο του Ιταλού νομπελίστα.
Παρά την προχωρημένη του ηλικία και το πλήγμα που υπέστη το 2013, όταν πέθανε η σύντροφος της ζωής του Φράνκα Ράμε, ο μεγάλος αυτός θεατράνθρωπος εργαζόταν πυρετωδώς μέχρι την τελευταία στιγμή. Λιγότερο από ένα μήνα νωρίτερα, είχε παρουσιάσει στο Μιλάνο το τελευταίο του βιβλίο, Δαρβίνος, αφιερωμένο στον πατέρα της θεωρίας της εξέλιξης, ενώ το καλοκαίρι είχε παρουσιάσει μια έκθεση με έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, γραφιστικής κ.ά.
Ακάματος εργάτης της τέχνης, ο Ντάριο Φο υπήρξε, ακόμη και πριν τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997, ο σημαντικότερος σύγχρονος Ιταλός καλλιτέχνης. Έζησε μια ζωή γεμάτη δημιουργία, αγώνες, περιπέτειες, αλλά και καθολική αναγνώριση. Γι' αυτό κι ο ίδιος συνήθιζε να λέει: "Με τη Φράνκα ζήσαμε τρεις φορές περισσότερο απ' ό,τι όλοι οι άλλοι"!
Αφιερωμένος στη λαϊκή κουλτούρα και τους αγώνες
Ο Ντάριο Φο γεννήθηκε στις 26 Μαρτίου 1926, στο Σαν Τζιάνο, κοντά στη λίμνη Ματζιόρε, στα ελβετικά σύνορα, μια περιοχή που η θεατρική φόρμα ήταν βαθιά ριζωμένη στη λαϊκή κουλτούρα. Ο πατέρας του, Φελίτσε, ήταν ερασιτέχνης ηθοποιός και σοσιαλιστής. Το 1940 βρίσκεται στο Μιλάνο για να σπουδάσει αρχιτεκτονική, κάτι που θα ολοκληρώσει μόνο μετά τον πόλεμο. Εκεί αρχίζει να παρουσιάζει αυτοσχέδιους μονολόγους του σε μικρά θέατρα, ενώ το 1950 άρχισε να εργάζεται στο θέατρο του Φράνκο Παρέντι. Το 1953 γράφει και σκηνοθετεί το σατιρικό έργο Δάχτυλο στο μάτι, που συναντά θερμή υποδοχή απ’ το κοινό και αντιδράσεις από κυβέρνηση και Εκκλησία. Δουλεύει στο Piccolo Teatro του Μιλάνου, αντιμετωπίζοντας πάντα τη λογοκρισία. Μαζί με τη Φράνκα Ράμε δουλεύουν σε κινηματογραφικές παραγωγές στη Ρώμη, ενώ το 1959 επιστρέφουν στο Μιλάνο και ιδρύουν τη θεατρική ομάδα Ντάριο Φο - Φράνκα Ράμε. Το 1960 παρουσιάζουν με μεγάλη επιτυχία το Οι αρχάγγελοι δεν παίζουν φλίπερ στο θέατρο Οντεόν του Μιλάνου, κάτι που φέρνει στο ζευγάρι την εθνική αναγνώριση. Ο Φο το 1962 αρχίζει να γράφει και να σκηνοθετεί την εκπομπή "Καντσονίσιμα" στη RAI. Η αναφορά του σε κάποιον δημοσιογράφο που σκοτώθηκε απ’ τη Μαφία είχε ως αποτέλεσμα να δεχτεί απειλές, αλλά και τη λογοκρισία της εκπομπής από τη RAI, από την οποία θα αποκλειστεί για τα επόμενα 15 χρόνια...
Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 τα έργα του Ντάριο Φο μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε πολιτικές καταγγελίες: για το Βιετνάμ, τη δολοφονία του Κένεντι, την ιταλική ακροδεξιά κ.λπ. Το 1969 παρουσίασε για πρώτη φορά το Μίστερο Μπούφο, ένα θεατρικό έργο μονολόγων βασισμένο στη μείξη μεσαιωνικών δρώμενων και επικαιρικών ζητημάτων, που είχε εξαιρετικά μεγάλη επιτυχία.
Το 1970 βρίσκει το θεατρικό ζευγάρι με μια νέα ομάδα, το Collettivo Teatrale La Comune, και παραγωγή έργων βασισμένων σε σύγχρονα προβλήματα, όπως Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού (1970) για τις βομβιστικές ενέργειες της ακροδεξιάς στο Μιλάνο και την ενοχοποίηση του αναρχικού Πινέλι, το Φενταγίν (1971) για το Παλαιστινιακό, τον Λαϊκό πόλεμο στη Χιλή (1973), ενώ ο ίδιος συνελήφθη στη Σικελία, όταν προσπάθησε να αποτρέψει την αστυνομία να σταματήσει την παράσταση, και το Δεν πληρώνω... Δεν πληρώνω... (1974). Κατά τη δεκαετία του 1970 ο Ντάριο Φο μαζί με τη Φράνκα Ράμε απομακρύνονται από το Κ.Κ. Ιταλίας και προσεγγίζουν την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά. Θα ιδρύσουν μάλιστα την "Κόκκινη Βοήθεια", οργάνωση συμπαράστασης στους πολιτικούς κρατούμενους, κάτι που θα του στοιχίσει για πολλά χρόνια την άρνηση της αμερικανικής πρεσβείας να του χορηγήσει βίζα εισόδου στις ΗΠΑ. Η δεκαετία θα κλείσει με ένα έργο για τον θάνατο του Άλντο Μόρο, το οποίο όμως ποτέ δεν παίχτηκε δημόσια.
Τα επόμενα χρόνια η αναγνώριση του έργου του Ντάριο Φο στο εξωτερικό θα μεγαλώνει διαρκώς και θα κορυφωθεί με την απονομή του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997. Την ίδια περίοδο, μολονότι συνεχίζει να δημιουργεί θεατρικά έργα με τα οποία σχολιάζει και σατιρίζει την πολιτική κατάσταση στην Ιταλία, όπως τον Ανώμαλο δικέφαλο του 2000, που έγραψε για τον Μπερλουσκόνι, αφιέρωνε μεγάλο μέρος της δημιουργικότητάς του στη συγγραφή και στη ζωγραφική.
Συνεχίζοντας να είναι πολιτικά ενεργός, παρά την προχωρημένη ηλικία του, το 2006, υπήρξε υποψήφιος για τη δημαρχία του Μιλάνου, υποστηριζόμενος από την Κομμουνιστική Επανίδρυση, λαμβάνοντας πάνω από το 20% των ψήφων, ενώ δεν έπαψε ποτέ να παρεμβαίνει με δηλώσεις και σχόλια στις πολιτικές εξελίξεις στην Ιταλία. Τα τελευταία χρόνια ο Ντάριο Φο είχε εκδηλώσει τη στήριξή του στο κίνημα "Πέντε Αστέρια" του κωμικού Μπέπε Γκρίλο.
Ο Ντάριο Φο στην Ελλάδα
Η γνωριμία του ελληνικού κοινού με τον Ιταλό θεατράνθρωπο θα γίνει αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας, όταν ο Κάρολος Κουν θα ανεβάσει το 1974/1975, στο Θέατρο Βεάκη, το έργο του Η Ισαβέλλα, τρεις καραβέλες και ένας παραμυθάς, σε μετάφραση Κωστή Σκαλιόρα και μουσική Χρήστου Λεοντή. Η συνεργασία του Ντάριο Φο με τον Στέφανο Ληναίο και την Έλλη Φωτίου θα οδηγήσει στην παρουσίαση, το 1979, στο Θέατρο Άλφα, του διάσημου έργου του Δεν πληρώνω... Δεν πληρώνω... που συμπλήρωσε πάνω από 1.700 παραστάσεις, και στη συνέχεια του Τυχαίου θάνατου ενός αναρχικού (με τίτλο Τυχαίο ατύχημα), με τα οποία θα αγαπηθεί από το ευρύ κοινό. Στη συνέχεια τα έργα του γνώρισαν μεγάλη διάδοση στην ελληνική σκηνή, όπου διατήρησαν και διατηρούν σταθερή παρουσία. Ο ίδιος είχε παρουσιάσει μαζί με την Φράνκα Ράμε, το 2005, στο Ηρώδειο, την παράσταση Η μάσκα και το θέατρο, ενώ στον ίδιο χώρο, το 2015, ο Σταμάτης Κραουνάκης και η Λίνα Νικολακοπούλου παρουσίασαν τη βασισμένη στο έργο του παράσταση Avanti Dario.
Η Αυγή, με την οποία ο Ιταλός νομπελίστας διατηρούσε πάντοτε φιλική σχέση, είχε παρουσιάσει τον Φεβρουάριο του 2011 το έργο του Δεν πληρώνω... Δεν πληρώνω..., αναδημοσιεύοντας μάλιστα ολόκληρο το κείμενο. Τον Γενάρη του 2015, μιλώντας στην εφημερίδα μας και τον συνάδελφο Αργύρη Παναγόπουλο, ο Ντάριο Φο σχολίαζε για την νεοεκλεγμένη κυβέρνηση και τον ΣΥΡΙΖΑ: "Αποδείξατε ότι είστε η αλλαγή στην πράξη"...
Νίκος Βούτσης: "Έδωσε φωνή στους αδύναμους"
«Με το πολυδιάστατο ταλέντο του και την ασυμβίβαστη σκέψη του σφράγισε την τέχνη του 20ού αιώνα. Τάχθηκε πάντοτε με την πλευρά των καταπιεζόμενων, των αδύναμων, των αδικημένων, δίνοντας φωνή στους αγώνες τους και ασκώντας καταλυτική κριτική στην κατάχρηση των συστημάτων εξουσίας. Το έργο και η ζωή του αποτελούν μια πολύτιμη παρακαταθήκη για τους λαούς της Ευρώπης και τους αγωνιζόμενους ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο», δήλωσε ο πρόεδρος της Βουλής Νίκος Βούτσης στο άγγελμα του θανάτου του Ντάριο Φο.
Από τη μεριά του, ο υπουργός Πολιτισμού Αριστείδης Μπαλτάς δήλωσε: "Υπήρξε ένας μεγάλος ανανεωτής του σύγχρονου θεάτρου, και ταυτόχρονα ένα αντισυμβατικό πνεύμα και μια εναργής πολιτική και κοινωνική συνείδηση της εποχής μας. Η χώρα μας του οφείλει ευγνωμοσύνη για την πολιτική ευαισθητοποίησή του, μαζί με άλλους διανοούμενους, κατά τη διάρκεια της επτάχρονης δικτατορίας. Ο θάνατός του αποτελεί σημαντική απώλεια για τη σκηνή, για τη λογοτεχνία, για τον πολιτισμό, αλλά και για τον δημόσιο λόγο».
"Στα 60 χρόνια της καλλιτεχνικής του σταδιοδρομίας, αγωνίστηκε εναντίον κάθε εξουσίας, μέσα από το σχέδιο, τη ζωγραφική, τη σκηνογραφία, τη συγγραφή αλλά, κυρίως, μέσα από το θέατρο, ένα θέατρο απολύτως προσωπικό, που διέθετε ταυτόχρονα ρίζες στον μεσαίωνα, τους πλανόδιους θιάσους, το τσίρκο, το καμπαρέ. Ένα θέατρο φτιαγμένο από υλικά χειροποίητα, βαθιά λαϊκό, με επίκεντρο αλλά και με προνομιακούς αποδέκτες τους καταπιεσμένους, τους εργάτες, τους απόκληρους. Ο Ντάριο Φο απέδειξε ότι το γέλιο μπορεί να μετατραπεί στο ευφυέστερο, ανατρεπτικό πολιτικό σχόλιο", σημειώνεται σε ανακοίνωση του Γραφείου Τύπου του ΣΥΡΙΖΑ.
"Υπήρξε ένας κοινωνικός αγωνιστής που αφιέρωσε τη ζωή του στο θεατρικό σανίδι αλλά και στις πλατείες λεωφόρους των κοινωνικών διεκδικήσεων. Με την πένα του αλλά και την υποκριτική του μανία ψυχαγώγησε και με τις δύο έννοιες του όρου το κοινό, αφυπνίζοντας το ταυτόχρονα και δείχνοντας του τον δρόμο της πάλης και του αγώνα" αναφέρει ο συντονιστής της ΕΠΕΚΕ Πολιτισμού, βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Πάνος Σκουρολιάκος, που είχε ερμηνεύσει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο Δεν πληρώνω... Δεν πληρώνω... πριν από χρόνια.
Στέφανος Ληναίος: "Θεμέλιο για την ιστορία μας"
Ο επί χρόνια συνεργάτης του Ντάριο Φο Στέφανος Ληναίος, συγκλονισμένος από την είδηση του θανάτου του φίλου του, δήλωσε στην Αυγή: "Για τον θάνατο του Ντάριο Φο θα γραφτούν πολλά. Μερικά από αυτά, μάλιστα, από κάποιους που δεν δέχτηκαν με καθόλου καλά λόγια ότι πήρε το βραβείο Νόμπελ. Η Έλλη Φωτίου κι εγώ, που τα έργα του Ντάριο Φο Δεν πληρώνω... Δεν πληρώνω... και Το τυχαίο ατύχημα είναι τα θεμέλια για τη μικρή ιστορία του Θεάτρου Άλφα, έχουμε ένα χαιρετισμό μόνο: Μακάρι, ο Ντάριο Φο για τις επόμενες γενιές να είναι ένα παράδειγμα για μίμηση, ένας ασυμβίβαστος, μαχόμενος πνευματικός άνθρωπος για τα δικαιώματα των απλών ανθρώπων".
