Ένας θρύλος του παγκόσμιου κινηματογράφου, ο Αντρέι Βάιντα, πέθανε την Κυριακή, σε ηλικία 90 ετών, σε νοσοκομείο της Βαρσοβίας όπου νοσηλευόταν τις τελευταίες ημέρες, εξαιτίας πνευμονικής ανεπάρκειας.
Γεννημένος το 1926 στο Σουβάλκι, κοντά στα λιθουανικά σύνορα, παρακολούθησε σε όλη του τη ζωή τις περιπέτειες της πατρίδας του καταφέρνοντας με το έργο του να αναδειχθεί στην ηθική συνείδηση της Πολωνίας. "Όλοι τρεφόμασταν από τον Βάιντα. Μέσα από τη ματιά του βλέπαμε την Πολωνία και τον εαυτό μας και τα κατανοούσαμε καλύτερα" δήλωσε ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και πρώην πρωθυπουργός της Πολωνίας Ντόναλντ Τουσκ.
Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος και ο γερμανοσοβιετικός ανταγωνισμός υπήρξε η εμπειρία που τον καθόρισε, καθώς ο πατέρας του, αξιωματικός του πολωνικού στρατού, υπήρξε ένα από τα χιλιάδες θύματα της σφαγής του Κατίν, που για χρόνια η σοβιετική προπαγάνδα απέδιδε στους ναζί. Ο Βάιντα αποτύπωσε αυτήν την πολιτική και προσωπική ιστορία πολύ αργότερα, το 2007, στην ταινία του Κατίν.
Ο ίδιος θέλησε αρχικά να ακολουθήσει την καριέρα του πατέρα του, προσπαθώντας ανεπιτυχώς το 1939 να εισαχθεί σε στρατιωτική σχολή. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής θα σπουδάσει ζωγραφική στην Ακαδημία της Κρακοβίας, ενώ αργότερα θα φοιτήσει στην περίφημη κινηματογραφική σχολή του Λοτζ.
Η οδυνηρή εμπειρία του πολέμου, την οποία παρακολούθησε από κοντά, έχοντας ενταχθεί στον Πολωνικό Στρατό του Εσωτερικού, θα αποτυπωθεί στις πρώτες μεγάλου μήκους ταινίες του, μια τριλογία στην οποία καταπιάνεται με τη μοίρα της κατεχόμενης Πολωνίας και της μη κομμουνιστικής αντίστασης: Η Γενιά (1955), που θεωρήθηκε ληξιαρχική πράξη γέννησης της περίφημης πολωνικής κινηματογραφικής σχολής, το Κανάλ (1957), στο οποίο καταπιάστηκε με την εξέγερση της Βαρσοβίας και κέρδισε το ειδικό βραβείο της επιτροπής του Φεστιβάλ Καννών, και στη συνέχεια το περίφημο Στάχτες και διαμάντια (1958). Με τις ταινίες αυτές κατέκτησε σημαντική θέση στο πολωνικό σινεμά, κάτι που του επέτρεπε να ελίσσεται και να ξεπερνά τα εμπόδια της λογοκρισίας.
Θα ακολουθήσουν ταινίες για τις οποίες αντλεί την έμπνευσή του από την πολωνική λογοτεχνία, όπως οι Πύλες του παραδείσου (1968), ο Γάμος (1972), η Γη της Επαγγελίας (1975), οι "τσεχοφικές" Δεσποινίδες του Βίλκο (1979), αλλά και έργα με τα οποία επιστρέφει στην εμπειρία του πολέμου (Τοπίο μετά τη μάχη, 1970) ή σχολιάζει την πολωνική πραγματικότητα (Όλα για πούλημα, 1968).
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ο Αντρέι Βάιντα θα δημιουργήσει ένα φιλμ που εξέπληξε με την τόλμη αλλά και την δύναμή του, τον Άνθρωπο από μάρμαρο (1977). Μέσα από την ιστορία ενός σταχανοβίτη εργάτη κατά την περίοδο του σταλινισμού, ο σκηνοθέτης σχολίαζε τόσο τη μοίρα της εργατικής τάξης υπό το "σοσιαλιστικό" όσο αλλά και τα διλήμματα της ηρωίδας, νεαρής κινηματογραφίστριας που ερευνά την τύχη του, σκοντάφτοντας διαρκώς στη λογοκρισία και τις απειλές του καθεστώτος.
Το φιλμ βραβεύτηκε με τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Καννών, αφού πρώτα φυγαδεύθηκε περιπετειωδώς από την Πολωνία, και υπήρξε το πρώτο μιας τριλογίας που θα ονομαστεί αργότερα "τριλογία της Αλληλεγγύης". Το 1981, στον Άνθρωπο από σίδερο, δεύτερο μέρος, ο Βάιντα διατυπώνει την υποστήριξή του στην Αλληλεγγύη (άλλωστε έναν μικρό ρόλο κρατά και ο Λεχ Βαλέσα) και την οξύτατη κριτική του στο καθεστώς. Μετά το πραξικόπημα του στρατηγού Γιαρουζέλσκι η ταινία απαγορεύτηκε στην Πολωνία, ο ίδιος ο Βάιντα όμως απέφυγε τη φυλάκιση, χάρη και στη διεθνή βράβευσή του. Η τριλογία θα ολοκληρωθεί πολύ αργότερα, με το αφιέρωμά του στον συνδικαλιστή και μετέπειτα πρόεδρο της Πολωνίας Βαλέσα: Ο άνθρωπος της ελπίδας (2012)
Ο Βάιντα θα γυρίσει μερικές ακόμη ταινίες που χαρακτηρίζονται για την κριτική ματιά τους απέναντι στο πολωνικό καθεστώς, όπως το Χωρίς αναισθητικό (1978), ενώ μετά το πραξικόπημα και έως το 1990 θα εργαστεί στο εξωτερικό κάνοντας ταινίες όπως τον Δαντών (1983), μια παραβολή για την εξουσία μεταφερμένη στον καιρό της Γαλλικής Επανάστασης, ή τους Δαιμονισμένους (1988). Το 2000 του απονεμήθηκε το Όσκαρ για τη συνολική προσφορά του στον κινηματογράφο.
Η τελευταία του ταινία, με τίτλο Powidoki, προβλήθηκε για πρώτη φορά στο Φεστιβάλ του Τορόντο, τον Σεπτέμβριο, και θα αποτελέσει την πολωνική υποψηφιότητα για ξενόγλωσσο Όσκαρ. Σε αυτήν επιστρέφει στην περίοδο του σταλινισμού και τη μάχη του καλλιτέχνη ενάντια στην εξουσία, κάτι που έκανε πολλούς να διαγνώσουν την κριτική του Βάιντα στην ακραία συντηρητική κυβέρνηση του Κόμματος Νόμου και Δικαιοσύνης.
