Του ΘΑΝΟΥ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ
Παρακολούθησα την Κυριακή στο θέατρο «Ιλίσια - Βολανάκης» τον «Ιώβ» με τον Θανάση Τσαλταμπάση σε «κόντρα» ρόλο και σε σκηνοθεσία του Τσέζαρις Γκραουζίνις. Πριν την παράσταση είχα κατά νου να γράψω κάτι γι' αυτήν, κάτι εν είδει «κριτικής» ή εντυπώσεων. Αλλά και στη διάρκεια της παράστασης, βλέποντας τον ταλαντούχο ηθοποιό να υποδύεται -χύνοντας "κιλά ιδρώτα"- οκτώ ρόλους (του Θεού, του Διαβόλου, του Ιώβ, των τριών φίλων του, του Ελιούς και του αφηγητή) που τελείωσε μέσα σε ένα ζεστό χειροκρότημα το ίδιο σκεφτόμουν. Βγαίνοντας όμως από το θέατρο άλλαξα γνώμη και αποφάσισα να γράψω για την ιστορία του Ιώβ. Ίσως αυτό να είναι και το μεγάλο "συν" της παράστασης, το να σε εμπνέει να σκεφτείς.
Η παράσταση μιλά για τον αρχέγονο φόβο της αιφνίδιας μετάπτωσης από την αξιοζήλευτη ευτυχία στην ανείπωτη δυστυχία που έχει εμπνεύσει πίνακες («Η γυναίκα του Ιώβ χλευάζει τον άνδρα της» του Georges de la Tour), μυθιστορήματα (η «Δίκη» του Κάφκα), δοκίμια («Απάντηση στον Ιώβ» του Carl Jung), ταινίες («Ένας σοβαρός άνθρωπος» των Κοέν) θεατρικά έργα («Βιολιστής στη στέγη» του Joseph Stern), μουσικά έργα («Μεσσίας» του Χαίντελ).
Το θέμα είναι παγκόσμιο και διαχρονικό. Μπορεί να είναι και συλλογικό, αλλά πρωτίστως είναι μοναχικά ατομικό. Το πάθημα του Ιώβ μπορεί να βιώνει μια μορφωμένη γυναίκα που βρέθηκε στην οικονομική κρίση άνεργη, ένας φιλήσυχος οικογενειάρχης που έγινε πρόσφυγας λόγω πολέμου, ένας καρκινοπαθής που ζούσε «με μέτρο», ένα υπάκουο κουτάβι που το παράτησε ο ασυνείδητος «κύριός» του.
Όλοι αυτοί είναι αθώοι και δεν υπάρχει προσωπική τους ευθύνη ούτε στο πλαίσιο του λογικού σχήματος αιτία -αποτέλεσμα ούτε του θρησκευτικού αμαρτία- τιμωρία. Βιώνουν απόγνωση αλλά και ενδόμυχη πίστη σε μια αίσθηση δικαίου αφού σε τίποτε δεν έφταιξαν, οπότε ο αγώνας τους έχει και πρόσθετο κίνητρο.
Τα ερωτήματα κάθε θύματος της μεταστραφείσας μοίρας, ειδικά δε των «αθώων θυμάτων» όπως ο Ιώβ που δεν προκάλεσαν οι ίδιοι την κακοτυχία τους, είναι στερεότυπα και υπαρξιακά:
Γιατί καταστρεφόμαστε σε μια στιγμή;
Γιατί αυτή η αιφνίδια ψυχική και υλική δυστυχία;
Από πού θα αντλήσουμε δύναμη να παλέψουμε αντί να εγκαταλείψουμε; έρχεται «από την αυτογνωσία που αποκτήσαμε»; «από τον Θεό»; «από αξιοπρέπεια»; «από πείσμα»;
Η απάντηση δεν είναι εύκολη και κανείς δεν μπορεί να την δώσει με απόλυτη βεβαιότητα.
Ο Ιώβ δεν είναι απλώς ένας πιστός. Είναι σοφός. Βλέπει στον Θεό κάτι πέρα από την ανθρώπινη λογική. Ένας «Ιώβειος άνθρωπος» θα μπορούσε να είναι και άθεος που βλέπει την ανεξήγητη χαοτική συμπαντική δύναμη να στρέφεται σχεδόν «επιλεκτικά» εναντίον του.
Σημαντικό σημείο της ιστορίας του Ιώβ είναι ότι έχει πλήρη συνείδηση της αθωότητάς του κι ας μην γνωρίζει τι κρύβεται πίσω από τη δοκιμασία του, όπως και ότι δεν πιστεύει «παθητικά» αλλά ζητά να μάθει το «γιατί» υποφέρει. Παρά τη στωικότητά του παραμένει ανθρώπινος. Ευχήθηκε όταν πέρασε τα όρια της στωικότητας να είχε πεθάνει. Δεν νιώθει υπεράνθρωπος, αυτό θα ήταν αλαζονικό. Είναι σαν τον επιστήμονα που ζητάει να μάθει την αιτία και λιγότερο σαν τον θρησκόληπτο. Όταν τον επισκέφθηκαν τρεις φίλοι του που πληροφορήθηκαν τη δοκιμασία του, τον συμπόνεσαν, ωστόσο επιχείρησαν να διαγνώσουν ως αίτιο της συμφοράς του τυχόν αμαρτίες του και του υπέδειξαν να μετανοήσει. Το ίδιο επιχείρησε και ένα τέταρτο πρόσωπο, ο Ελιούς, επικαλούμενες έτσι και οι δύο πλευρές τη δικαιοσύνη του Θεού, για τους μεν φίλους του καταδικαστική, για δε τον Ιώβ αθωωτική. Το παράδειγμά του θα πρέπει να εμπνέει τον νοικοκύρη που έμεινε άνεργος, τον φιλήσυχο οικογενειάρχη που έγινε πρόσφυγας, τον «δυσάρεστο» στον περίγυρό του ψυχικά πάσχοντα, και να μην υποκύψουν στην κοινή αντίληψη πως «κάπου φταίνε» όσο και αν οι «διαβολές» των «πονηρών» επιχειρούν να τους επιρρίψουν την ευθύνη για το πάθημά τους, όσο και αν ο «καφκικός» περίγυρος τους θεωρεί «αμαρτωλούς». Το να ρίχνεις στο άλλον το φταίξιμο για τα παθήματά του είναι το πιο εύκολο, το πιο «λογικό» αλλά συχνά και το πιο απάνθρωπο.
