Επιμέλεια: Ευγενία Μπογιάνου
Οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης -που δεν είναι μόνο οικονομική φυσικά, αλλά και ανθρωπιστική και πολιτιστική- δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανέπαφο τον χώρο του βιβλίου. Αντιθέτως, το βιβλίο, που για πολλούς θεωρείται είδος πολυτελείας -και, με μία έννοια, ίσως να είναι- βάλλεται περισσότερο. Η φετινή βιβλιοπαραγωγή είναι μικρότερη σε σύγκριση με άλλες χρονιές. Μικρότερη ποσοτικά, ποιοτικά όμως όχι.
«Κύριε, βοήθησέ με να γίνω καλή συγγραφέας» λέει η Φλάννερυ Ο' Κόννορ σε μια επίκλησή της στον Θεό στα «Ημερολόγια προσευχής» που κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις αντίποδες.
Παρ' όλη την κρίση, με τη βοήθεια ή όχι του Θεού, υπάρχουν πολλοί καλοί συγγραφείς. Όσο υπάρχουν άνθρωποι που μοχθούν πάνω στη λευκή σελίδα ή απέναντι από τη λευκή οθόνη, το βιβλίο δεν κινδυνεύει.
Το να κάνει κανείς μια λίστα με τα καλύτερα βιβλία του 2015 είναι δύσκολο. Οι λίστες από μόνες τους είναι περιοριστικές. Γιατί αυτό και όχι κάποιο άλλο; Με ποιον χάρακα μετριέται η ποιότητα ή η σημαντικότητα; Πώς να διαλέξεις κάποιο βιβλίο από τα τόσα αξιόλογα που έχουν κυκλοφορήσει, όπως για παράδειγμα στην εγχώρια διηγηματογραφία; Η μικρή φόρμα, και φέτος, στα καλύτερά της. Έχω την πεποίθηση ότι κάθε φορά που ένα βιβλίο μπαίνει σε μια λίστα, άλλο ένα, εξίσου καλό, εξίσου σημαντικό, μένει αδίκως απέξω. Υπάρχουν και τα βιβλία που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες μέρες και δεν έχουν προλάβει να αξιολογηθούν.
Δέχομαι την έννοια της λίστας ως μια σύμβαση.
Θα ξεκινήσω από τη μεταφρασμένη λογοτεχνία.
Μπρις Ντ' Τζ. Πάνκεϊκ "Τριλοβίτες", εκδόσεις Μεταίχμιο, μετ. Γιάννης Παλαβός
Αυτόχειρας στα είκοσι επτά του, ο Πάνκεικ, με τα δώδεκα διηγήματα που μας παρέδωσε ως μοναδική κληρονομιά, καταφέρνει να αφήσει πολύ ισχυρό στίγμα. Ήρωες καθημερινοί, άνθρωποι μοναχικοί, αποσυνάγωγοι, αγρότες, ανθρακωρύχοι, ξεπεσμένοι πυγμάχοι, νέοι που ασφυκτιούν στην ύπαιθρο, ήρωες υπαρκτοί, άνθρωποι με σάρκα και οστά, γλώσσα εξαιρετικά πυκνή, άλλοτε λυρική και άλλοτε στα όρια της προφορικότητας. Ένας κόσμος σκληρός και ανελέητος, με τη φύση να επιδρά καταλυτικά στον ψυχισμό των ανθρώπων.
Τζόρτζ Σόντερς, «Δεκάτη Δεκεμβρίου», εκδ. Ίκαρος, μετ. Γ.Ι. Μπαμπασάκης
Εκεί που ο σκληρός ρεαλισμός του Ρέιμοντ Κάρβερ συναντά την επιστημονική φαντασία και τη σάτιρα του Βόνεγκατ. Δέκα αριστοτεχνικά διηγήματα γραμμένα σε χρονική διάρκεια δεκαπέντε χρόνων.
Καρλ Ούβε Κνάουσγκορντ, «Ένας θάνατος στην οικογένεια», εκδ. Καστανιώτη, μετ. Σωτήρης Σουλιώτης
Πρώτο μέρος από τα έξι βιβλία με τον γενικό τίτλο «Ο αγώνας μου». Η φήμη του Κνάουσγκορντ -εκδοτικό φαινόμενο στη Νορβηγία- είχε κυκλοφορήσει πολύ πριν να κυκλοφορήσει το έργο του. Και όσο κι αν ο τίτλος «νέος Προυστ», με τον οποίο έσπευσαν κάποιοι να τον χαρακτηρίσουν, φαντάζει εξαιρετικά υπερβολικός, το «Ένας θάνατος στην οικογένεια» δεν παύει να είναι, μέσα στη γοητευτική του κοινοτοπία, ένα καλό βιβλίο. Παράφορο και ειλικρινές, τυλίγει τον αναγνώστη με την ιδιότυπη σαγήνη του.
Χάινριχ Μπελ, «Ομαδικό πορτρέτο με μια κυρία», εκδ. Πόλις, μετ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Η εμβληματική Λένι, η ηρωίδα του Χάινριχ Μπελ, «μια σχεδόν τέλεια» ανθρώπινη ύπαρξη, μένει χαραγμένη στη μνήμη του αναγνώστη. Ο Μπελ, βαθιά πολιτικός συγγραφέας, μ' αυτό το μυθιστόρημα που μοιάζει με ντοκιμαντέρ, μέσα από μια σειρά συνεντεύξεων, μαρτυριών, διηγήσεων, ανθρώπων που έχουν κάποια σχέση με τη Λένι, καταφέρνει να χτίσει μια τοιχογραφία της γερμανικής κοινωνίας από τις αρχές ώς τα μέσα του 20ού αιώνα. Έργο ριζοσπαστικό, πολυφωνικό και πολύπλοκο, ανανεώνει τον μοντερνισμό πατώντας γερά στα πόδια του ρεαλισμού.
Ρέιμοντ Κάρβερ, «Διηγήματα», εκδ. Μεταίχμιο, μετ. Γιάννης Τζώρτζης
Ο Ρέιμοντ Κάρβερ δεν χρειάζεται συστάσεις. Βρόμικος ρεαλισμός, αλλά με μια ανθρωπιά κεντημένη ώς την παραμικρή λεπτομέρεια. Συγκεντρωτικός τόμος που περιλαμβάνει τρεις συλλογές του μεγάλου Αμερικανού διηγηματογράφου.
Στα καθ' ημάς τώρα.
Δημήτρης Νόλλας, «Μάρμαρα στη μέση», εκδ. Ίκαρος
Δεν χρειάζεται -ίσως και να μην μπορεί- να πει κανείς τίποτα για τον μύθο του βιβλίου. Άλλωστε τα λόγια διαλύουν τη μαγεία. Πυκνό, υπαινικτικό, σκοτεινό και δύσκολο, μια μεγάλη στιγμή ενός κορυφαίου συγγραφέα.
Θοδωρής Γρηγοριάδης, «Ζωή μεθόρια», εκδ. Πατάκης
Η ηρωίδα του Γρηγοριάδη, η αλαφροΐσκιωτη Ζωή, ενταγμένη πολιτικά στον «Ρήγα», αρνούμενη να μπει σε καλούπια, πεισματικά προσηλωμένη στην έννοια της προσωπικής της ελευθερίας, ταξιδεύει -και ταξιδεύοντας μεταλλάσσεται-, διαβάζει βιβλία, βλέπει σινεμά, ακούει μουσική, σε μια θαυμάσια αναπαράσταση της ατμόσφαιρας των αρχών της δεκαετίας του '80, που σηματοδοτήθηκε από τον αέρα της «αλλαγής». Η αφήγηση είναι άλλοτε πρωτοπρόσωπη, άλλοτε τριτοπρόσωπη, ενώ σε κάποια σημεία έχουμε την ημερολογιακή καταγραφή της Ζωής, σε ένα βιβλίο τεχνικά άρτιο.
Ηλίας Παπαμόσχος, «Η αλεπού της σκάλας», εκδ. Κίχλη
Ο τόπος, ο χρόνος, η απώλεια, ο πόνος, η φύση: διηγήματα που δεν καλύπτουν παραπάνω από δυο σελίδες το καθένα, λιτά, υπαινικτικά, απόκοσμα, μια συνομιλία με το ανείπωτο. Διαβάζονται και ως ποιήματα. Πολύτιμο ανάγνωσμα.
Βασιλική Πέτσα, «Μόνο το αρνί», εκδ. Πόλις
Η συγγραφέας, με ματιά σύγχρονη, καταφέρνει να αποδώσει με μεγάλη ακρίβεια τον μικρόκοσμο της ελληνικής επαρχίας και ιδιαίτερα της γενέτειράς της Καρδίτσας κατά την περίοδο του '40 μέχρι τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Καταθέτει με μεγάλη ευαισθησία, κραταιά γλώσσα και ψυχογραφική εμβάθυνση δυνατά πορτρέτα των ετερόκλητων χαρακτήρων της.
Ιωάννα Καρυστιάνη, «Το φαράγγι», εκδ. Καστανιώτη
Επτά αδέλφια, πιστά σε μια υπόσχεση που είχαν δώσει στην κηδεία του πατέρα τους, έρχονται από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα στα Χανιά για να διασχίσουν το φαράγγι. Η επιβλητική ομορφιά του τοπίου έρχεται σε αντιδιαστολή με τις ταραγμένες ψυχές τους. Άνθρωποι σιωπηλοί, εσωστρεφείς, κουβαλάνε τα πάθη και τα μυστικά τους με καρτερία, δυσκολεύονται να μοιραστούν, αν και αυτό είναι που πιο πολύ ποθούν. Η Καρυστιάνη δίνει πνοή σε γεγονότα που φαντάζουν ασήμαντα, η έκρηξη όσο κι αν καραδοκεί δεν έρχεται ποτέ, είναι εσωτερική, ήρωες που παιδεύονται από αντιθέσεις, πολύπλοκοι, με τη συγγραφέα, χωρίς ούτε στιγμή να ηθικολογεί, να γέρνει πάνω τους με επιείκεια και συνενοχή και να μας παρασύρει στον κόσμο τους. Σελίδες που πάλλονται από συγκίνηση ή αλλιώς ένας ύμνος στη ζωή.
Στάθης Κοψαχείλης, «Η Δρακοντιά», εκδ. Μελάνι
Θα κλείσω με άλλη μία συλλογή διηγημάτων, μόλις τη δεύτερη του Κοψαχείλη, που έρχεται κι αυτός από τον Βορρά. Ο συγγραφέας είναι ένας ορκισμένος της παρατήρησης, ένας παθιασμένος της μνήμης, διαβάζοντάς τον έχεις την εντύπωση πως δεν έχει ξεχάσει ούτε λέξη από όλα όσα άκουσε ως παιδί. Δεν νοσταλγεί, θυμάται. Και καταγράφει, χωρίς να τον νοιάζει να πρωτοτυπήσει, με αφοπλιστική απλότητα και ονειρώδη διάθεση, όλα αυτά που κουβαλάει χρόνια τώρα πάνω στο πετσί του. Αληθινή αποκάλυψη.
