Του Σπύρου Κακουριώτη
Πέμπτη, 12 Οκτωβρίου 1944. Έπειτα από 1.624 μέρες κατοχής, τα γερμανικά στρατεύματα υποστέλλουν τη σβάστικα από την Ακρόπολη και αποχωρούν από το κέντρο της Αθήνας. Την ίδια στιγμή, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι ξεχύνονται στους δρόμους, πανηγυρίζοντας έξαλλα. Το βράδυ, και ενώ οι Γερμανοί συμπτύσσονται, καταστρέφουν κάθε βασική υποδομή, ιδιαίτερα στο λιμάνι: «Από του πολυπαθούς Πειραιώς μέχρι του Περάματος τίποτε δεν έμεινεν όρθιο. Τίποτε». Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ θα δώσουν λυσσαλέες μάχες προκειμένου να διαφυλάξουν υποδομές όπως της Ηλεκτρικής.
Έξι μέρες μετά, στις 18 Οκτωβρίου, ο Γεώργιος Παπανδρέου φθάνει στην Αθήνα, επικεφαλής της κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Θα υψώσει τη γαλανόλευκη στην Ακρόπολη και μπροστά σε ένα τεράστιο πλήθος που συγκεντρώθηκε στην πλατεία Συντάγματος θα εκφωνήσει τον «Λόγο της Απελευθέρωσης»...
Η ευφορία και το αίσθημα παλλαϊκής ενότητας θα διαρκέσει περίπου 40 ημέρες, παρά την αιματηρή επίθεση ταγματασφαλιτών κατά διαδηλωτών του ΕΑΜ στις 15/10. Στις 3 Δεκεμβρίου οι εντάσεις που σιγόκαιγαν θα δώσουν τη θέση τους στην ανοιχτή εμφύλια βία. Ο μήνας της απελευθέρωσης θα αποδεικνυόταν εξαιρετικά σύντομος...
Αυτή η επέτειος, που συνήθως τιμάται περιθωριακά, σε κλειστό κύκλο επισήμων, φέτος, 71 χρόνια μετά, πρόκειται να εορταστεί με έναν μεγάλο κύκλο εκδηλώσεων, στις οποίες συμμετέχουν κρατικοί και αυτοδιοικητικοί φορείς, μουσεία, αρχεία και ερευνητικά ιδρύματα.
Ειδικότερα, από την Τρίτη στη Δημοτική Πινακοθήκη θα φιλοξενείται μια μεγάλη έκθεση αρχειακού και φωτογραφικού υλικού, με τίτλο «Αθήνα 1940-1944. Η πόλη και οι άνθρωποί της», κατά τη διάρκεια της οποίας θα πραγματοποιηθούν προβολές ντοκιμαντέρ και συζητήσεις με ιστορικούς. Η έκθεση θα φιλοξενήσει φωτογραφικά και αρχειακά τεκμήρια από το Αρχείο ΕΡΤ, τα ΓΑΚ, το Μουσείο Μπενάκη, τα ΑΣΚΙ, το ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ και το Πολεμικό Μουσείο, σε επιμέλεια των ιστορικών Γιάννη Γκλαβίνα, Τάσου Σακελλαρόπουλου, Μενέλαου Χαραλαμπίδη.
Από τις 15-21/10, στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, θα διεξαχθεί μια εβδομάδα προβολών ταινιών, ντοκιμαντέρ και αρχειακού υλικού, με τίτλο «Εικόνες της Κατοχής και της Απελευθέρωσης». Ακόμη, την επόμενη Κυριακή θα διεξαχθεί ιστορικός περίπατος στο κέντρο της Αθήνας, με αφετηρία τα Προπύλαια και «ξεναγό» τον Μ. Χαραλαμπίδη, αναζητώντας στην πόλη τα ίχνη της Κατοχής, ενώ την επομένη, στο Μέγαρο Μουσικής, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας, τα Μουσικά Σύνολα της ΕΡΤ και η Χορωδία του Δήμου Αθηναίων θα δώσουν συναυλία με το έργο του Χρήστου Λεοντή Φυλάττειν Θερμοπύλας, ενώ θα προβληθεί το ντοκιμαντέρ Σημαίες οι φοβερές της λευτεριάς.
Ο κύκλος συμπληρώνεται με συζητήσεις με ιστορικούς στο Βυζαντινό Μουσείο, παρουσίαση γερμανικών αρχείων από τη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, εκδηλώσεις τοπικών ομάδων προφορικής ιστορίας κ.ά.
«Στόχος δεν είναι να καθιερωθεί μία ακόμη επέτειος», μας λέει ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης, από τους συντονιστές των εκδηλώσεων. «Αυτό που θέλουμε είναι να γίνει μια μεγάλη γιορτή για την πόλη και τους πολίτες, που θα περιλαμβάνει και το ‘άνοιγμα' της ιστορίας στον δημόσιο χώρο. Θέλουμε να αλλάξει η εικόνα που έχει ο μέσος πολίτης για την ιστορία και τον ιστορικό, συνειδητοποιώντας ότι πίσω από όλες αυτές τις σημαντικές εκδηλώσεις βρίσκονται η έρευνα και το αρχείο».
Έκθεση στη Δημοτική Πινακοθήκη
Η έκθεση στη Δημοτική Πινακοθήκη αποτελεί σημαντικό κομμάτι των εκδηλώσεων. Σύμφωνα με τον Μ. Χαραλαμπίδη, θα «κινείται σε τρεις άξονες: Πόλεμος, Κατοχή - Αντίσταση και, τέλος, Απελευθέρωση. Ο προσανατολισμός είναι περισσότερο ανθρωποκεντρικός, στοχεύοντας να αναδείξει την καθημερινή εμπειρία, π.χ., των φαντάρων στο μέτωπο, πίσω από την πρώτη γραμμή. Για την Κατοχή, εκτός από φωτογραφίες και έγγραφα των κατοχικών αρχών, υπάρχουν τιμοκατάλογοι εστιατορίων, νόμιμος και παράνομος τύπος, προκηρύξεις, αφίσες... Μια ιδιαίτερη ενότητα αφορά την πείνα και τον λιμό, ενώ στην Αντίσταση δημιουργήσαμε μια υποενότητα που αφορά τον δωσιλογισμό. Η αφήγηση προχωρεί με την αποχώρηση των Γερμανών και τις καταστροφές σε Αθήνα και Πειραιά, για να ολοκληρωθεί με τους πανηγυρισμούς της Απελευθέρωσης, ενότητα αποκλειστικά φωτογραφική».
Όμως ο επισκέπτης της έκθεσης δεν είναι πάντα υποψιασμένος για το τι πρόκειται να δει. Γι' αυτό ο Μ. Χαραλαμπίδης, όπως μας λέει, αποδίδει μεγαλύτερη σημασία για την εξοικείωση του πολίτη με την ιστορία της πόλης στα τοπόσημα που πρόκειται να στηθούν σε σημεία κομβικά για την κατοχική Αθήνα: Στην έδρα της Γκεστάπο και της Κομαντατούρ, στην Τηλεφωνική Εταιρεία όπου έγινε μπλόκο, στο σημείο όπου έπεσαν οι πρώτοι νεκροί στη διαδήλωση της 22ας Ιουλίου 1943 ενάντια στην επέκταση της βουλγαρικής κατοχής στη Μακεδονία, στο νεκροτομείο κ.α.
«Πρόκειται για καλαίσθητες κατασκευές, ύψους 2,20 μ., που έχουν μια φωτογραφία και ένα σύντομο κείμενο για κάθε τόπο. Είναι κάτι καινούργιο, που θα τραβήξει την προσοχή του περαστικού και θα παραμείνει και μετά το τέλος των εκδηλώσεων». Τα τοπόσημα αυτά θα αποτελέσουν και τις «στάσεις» του ιστορικού περιπάτου.
Ρωτάμε τον ιστορικό ερευνητή πού αποδίδει το γεγονός ότι η απελευθέρωση της Αθήνας αποτελεί μια μάλλον «ξεχασμένη», υποβαθμισμένη επέτειο, που δεν γιορτάζεται.
«Οι λόγοι ήταν βασικά πολιτικοί, γιατί δεν μπορείς να μιλήσεις για την απελευθέρωση χωρίς να αναφερθείς στον κεντρικό ρόλο που έπαιξε το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ. Μέχρι το 1982, που αναγνωρίστηκε το ΕΑΜικό σκέλος της αντίστασης, ήταν δύσκολο. Ένας δεύτερος λόγος ήταν η εγγύτητα της επετείου της 28ης Οκτωβρίου, πολύ πιο πρόσφορη για την ανάδειξη των ενωτικών χαρακτηριστικών του αγώνα. Επιπλέον, η απελευθέρωση σκιάζεται από τον διχαστικό χαρακτήρα που έχουν τα Δεκεμβριανά. Για όλους αυτούς τους λόγους, η επέτειος της λήξης του πολέμου δεν καθιερώθηκε ποτέ στην ελληνική πραγματικότητα».
Εβδομάδα προβολών στην Ταινιοθήκη
Τις εκδηλώσεις για την απελευθέρωση συμπληρώνει μια εβδομάδα προβολών στην Ταινοθήκη της Ελλάδος, από τις 15-21 Οκτωβρίου. Σε αυτήν θα παρουσιαστούν είκοσι ταινίες μυθοπλασίας της περιόδου 1946-1971, ντοκιμαντέρ, αλλά και σπάνιο αρχειακό υλικό. Κάθε προβολή θα προλογίζεται από ιστορικούς ή κινηματογραφιστές, ενώ θα διεξαχθούν και δύο συζητήσεις στρογγυλής τραπέζης.
Ανάμεσά τους δύο ντοκιμαντέρ θα προβληθούν για πρώτη φορά. Οι Σημαίες οι φοβερές της λευτεριάς, του Τάκη Σακελλαρίου, είναι παραγωγή της ΕΡΤ ειδικά για την επέτειο. Όπως λέει ο ιστορικός Γιάννης Σκαλιδάκης, που μαζί με την συνάδελφό του Βασιλική Λάζου έκαναν την έρευνα, το φιλμ "εστιάζει στις ημέρες της Απελευθέρωσης, κάνοντας τις απαραίτητες ιστορικές αναδρομές. Χρησιμοποιήθηκε υλικό από το Αρχείο της ΕΡΤ, κινηματογραφημένο από τον Φίνο, τον Παπαναστασίου και άλλα φιλμ από ελληνικά αρχεία".
Η δεύτερη πρεμιέρα θα είναι του ντοκιμαντέρ Το στάρι (2015, 90), που σκηνοθέτησε η ομάδα "hιστορισταί" (Αντ. Γασπαρινάτος, Άννα Μόσχου, Κατερίνα Κοφινά, Μ. Σαμπατακάκη). "Στόχος μας", μας λέει η ιστορικός Μαρία Σαμπατακάκη, "είναι να εντάξουμε την ιστορία με τρόπο σύγχρονο και εικαστικά ελκυστικό στον δημόσιο διάλογο. Χρησιμοποιήσαμε υλικό από το Πολεμικό Μουσείο, τον Ερυθρό Σταυρό, το υπουργείο Εξωτερικών, γερμανικά και ιταλικά επίκαιρα κ.ά. για να μιλήσουμε όχι μονάχα για τον λιμό αλλά γενικά τον επισιτισμό στην Ελλάδα και την αποστολή διεθνούς βοήθειας και πώς αυτή μετατρέπεται σε πολιτικό εργαλείο". Όπως λέει, η παραγωγή υπήρξε συνεργατικό εγχείρημα: "Στόχος μας είναι μια σειρά δράσεις για την ιστορία, χρησιμοποιώντας διάφορες μορφές τέχνης, όχι μόνο το σινεμά".
info
Οι εκδηλώσεις, που τελούν υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού, συνδιοργανώνονται από την Περιφέρεια Αττικής (Π.Ε. Κεντρικού τομέα Αθήνας), τον ΟΠΑΝΔΑ, τα ΓΑΚ, την ΕΡΤ, τη Γενική Γραμματεία Συντονισμού και το υπουργείο Εθνικής Άμυνας. Πληροφορίες για το πλήρες πρόγραμμα των εκδηλώσεων στο freeathens44.org
