Του Μενέλαου Χαραλαμπίδη*
Είναι η Ιστορία ένα πολιτισμικό αγαθό; Μπορεί η Ιστορία να μπει στην καθημερινότητα των ανθρώπων; Κι αν ναι, με ποιους τρόπους; Αυτού του είδους τα ερωτήματα απασχολούσαν εμένα και άλλους από τους «εκκολαπτόμενους» ιστορικούς στη διάρκεια των μεταπτυχιακών μας σπουδών στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών κάπου στις αρχές του 2000. Τα υπέροχα σεμιναριακά μαθήματα του Αντώνη Λιάκου για τη Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία και του Κώστα Γαγανάκη για την Ευρωπαϊκή, οι πολύωρες συζητήσεις, οι αναλύσεις βιβλίων με ό,τι πιο νέο υπήρχε τότε στην ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία δημιουργούσαν ένα υπέροχο και παράλληλα «ασφυκτικό» αίσθημα: πώς είναι δυνατόν εμείς, μέσα στους τέσσερις τοίχους των αιθουσών, να αποκτούμε τόσο σημαντική γνώση για τη Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία, ενώ η κοινωνία, με την εξαίρεση λίγων που πάντα ενδιαφέρονταν για τις κοινωνικές επιστήμες, να την αγνοεί.
Η Ιστορία αποτελεί «εργαλείο» αυτογνωσίας, παρέχει ερμηνευτικά σχήματα που μας βοηθούν να κατανοήσουμε τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές, τους λόγους που αυτές προκαλούνται και τους τρόπους με τους οποίους συμβαίνουν. Με άλλα λόγια, η Ιστορία μάς δίνει εργαλεία για να καταλάβουμε το εκάστοτε παρόν και έτσι μας βοηθά να διαμορφώσουμε τη δική μας πολιτική απέναντι στα πράγματα. Η Ιστορία δεν έχει να κάνει με ένα «νεκρό» παρελθόν, αλλά με τη διαδικασία μέσω της οποίας το παρελθόν τροφοδοτεί με «δομικά υλικά» το παρόν και συμβάλει στην προοπτική, στον σχεδιασμό του μέλλοντος. Είναι αυτό το γοητευτικό παράδοξο της Ιστορίας: η Ιστορία είναι μια παροντική επιστήμη.
Οι σκέψεις αυτές ώθησαν κάποιους από τους ιστορικούς να αναζητήσουν τρόπους με τους οποίους η ιστορική έρευνα θα μπορούσε να «βγει» από τα αμφιθέατρα και τα επιστημονικά συνέδρια και να «κυκλοφορήσει» στους δρόμους, στην προσπάθεια να «συναντηθεί» με ένα όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας. Κι αυτό διότι η Ιστορία, όπως και κάθε επιστήμη, αφορά το σύνολο της κοινωνίας και όχι μόνο την επιστημονική κοινότητα και συνεπώς οφείλουμε να βρούμε τρόπους ώστε η γνώση της επιστημονικής έρευνας να γίνει κτήμα τής κοινωνίας.
Μέσα από αυτές τις αναζητήσεις προέκυψε η ιδέα των ιστορικών περιπάτων για την περίοδο της Κατοχής και των Δεκεμβριανών που άρχισα να πραγματοποιώ από το 2013. Στόχος μου ήταν να δώσω μια συμμετοχική και βιωματική διάσταση στο ζήτημα της ιστορικής αφήγησης, ώστε να κεντρίσω το ενδιαφέρον του κόσμου. Περπατώντας σε κεντρικά σημεία της πόλης, ακούγοντας άγνωστες και παράλληλα εντυπωσιακές πτυχές του πρόσφατου παρελθόντος, βλέποντας τους σημερινούς τόπους εργασίας και διασκέδασης να μετατρέπονται σε πεδία μάχης, αιματηρών διαδηλώσεων, τόπων βασανισμού και εκτελέσεων αντιστασιακών, κατανοούμε τα πολλαπλά στρώματα μνήμης της πόλης μας που «κρύβονται» κάτω από την ορατή της επιφάνεια και παράλληλα αποκτούμε μια διαφορετική σχέση με τους ανθρώπους της και τους τόπους - ιστορικά σημάδια που εμπεριέχονται σε αυτή. Η μεγάλη ανταπόκριση του κόσμου έδειξε ότι αυτός είναι ένας από τους τρόπους όπου η ιστορική έρευνα μπορεί να συναντήσει την κοινωνία.
Σε αυτή τη διαρκή διαδικασία αναζητήσεων για την εξεύρεση τρόπων επικοινωνίας της ιστορικής έρευνας εντάσσω ακόμη μια προσπάθεια η οποία θα μπορούσε να ονομαστεί «οπτικοποίηση της Ιστορίας». Πώς μπορεί ο ιστορικός να φέρει τον κόσμο σε μια διαφορετική σχέση με την Ιστορία μέσα από τη χρήση φωτογραφικού και κινηματογραφικού υλικού, χαρτών και κάθε άλλου οπτικού τεκμηρίου; Τον Νοέμβριο του 2014 έκανα την πρώτη προσπάθεια «οπτικοποίησης» της ιστορικής μου αφήγησης στον κινηματογράφο «Μικρόκοσμος» με θέμα τις μάχες των Δεκεμβριανών. Η ανταπόκριση του κόσμου μού έδειξε ότι και αυτός είναι ένας καλός τρόπος «συνάντησης» της Ιστορίας με την κοινωνία.
Η εκδήλωση
Έπειτα από πρόταση της Δημοτικής Κίνησης Ανοιχτή Πόλη και με τη συνδρομή του φίλου, αρχιτέκτονα και πανεπιστημιακού δασκάλου στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σταύρου Σταυρίδη, οργανώνουμε εκδήλωση με τίτλο «Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη στους δρόμους της Αθήνας». Την Τετάρτη 1 Ιουλίου, στις 8 μ.μ., στην ταράτσα του συνεργατικού εστιατορίου Bread & Roses (Πανεπιστημίου 64, εντός στοάς), θα γίνει προβολή εξαιρετικού και σε μεγάλο βαθμό αδημοσίευτου φωτογραφικού υλικού για τα Δεκεμβριανά, που εντόπισα στα βρετανικά αρχεία αλλά και σε ελληνικούς αρχειακούς φορείς. Στόχος μας είναι να προσεγγίσουμε τη μάχη μέσα από τις διαφορετικές οπτικές ενός αρχιτέκτονα και ενός ιστορικού και να αναζητήσουμε μια δημιουργική σύνθεση ώστε να αναδείξουμε παραμελημένες ή και άγνωστες πλευρές των Δεκεμβριανών.
* Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης είναι ιστορικός
