Του Σπύρου Κακουριώτη
«Μόνη η φαντασία με καθιστά γνώστη εκείνου που ενδεχόμενα είναι μπορετό κι αυτό, ευτυχώς, είναι αρκετό ν' αντισταθμίσει το τρομερό απαγορευμένο»
Αντρέ Μπρετόν, Μανιφέστο του σουρεαλισμού (1924)
Ο σουρεαλισμός δεν επιδίωκε να γίνει τέχνη, ούτε καν αντιτέχνη. Παρά τα διαδοχικά μανιφέστα, όμως, των ιδρυτών του, αυτό που κυρίως πέτυχε ήταν να επαναστατικοποιήσει την τέχνη και την οπτική των ανθρώπων απέναντί της. Αυτό έκανε ο Μαρσέλ Ντυσάν στα εικαστικά, ο Πικάσο και ο Νταλί στη ζωγραφική, ο Μαν Ρέι στη φωτογραφία. Μετά την παρέμβασή τους, κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, το βλέμμα μας άλλαξε οριστικά...
Αποτελώντας μία από τις σημαντικότερες μορφές της ομάδας των σουρεαλιστών γύρω από τον Αντρέ Μπρετόν, ο Μαν Ρέι υπήρξε ένας καλλιτέχνης η δημιουργικότητα του οποίου δεν περιοριζόταν μονάχα σε ένα είδος τέχνης, αλλά απλωνόταν σε οποιοδήποτε αποδεικνυόταν πιο πρόσφορο για την υλοποίηση των οραμάτων του: τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τον κινηματογράφο κ.ά., ενώ με τον ίδιο στόχο επινόησε τεχνικές φωτογράφισης, μερικές εκ των οποίων έγιναν στη συνέχεια κοινό κτήμα των καλλιτεχνών.
Ο ίδιος, άλλωστε, έλεγε πως «ζωγραφίζω ό,τι δεν μπορώ να φωτογραφίσω: όσα προέρχονται από τη φαντασία, τα όνειρα ή κάποια ασύνειδη ώθηση», μολονότι είναι ακριβώς το ονειρικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τη φωτογραφική του τέχνη. Ένα στοιχείο που διακρίνεται ακόμη και στις φωτογραφίσεις που έκανε προκειμένου να κερδίζει τα προς το ζην.
Γεννημένος το 1890 στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ με το όνομα Emmanuel Radnitsky, γιος ενός εβραίου ράφτη που είχε μεταναστεύσει πρόσφατα στην Αμερική, εγκαθίσταται οικογενειακώς στη Νέα Υόρκη. Αφού απορρίψει την ιδέα να σπουδάσει αρχιτεκτονική, αποφασίζει πως θέλει να γίνει ζωγράφος.
Η επίσκεψή του στην περίφημη έκθεση Armory Show και η γνωριμία του με τα έργα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, ιδιαίτερα εκείνα των Marcel Duchamp και Francis Picabia, θα απαντήσει όχι μονάχα στους προβληματισμούς του για την τέχνη: θα του αλλάξει τη ζωή...
Μέσα στα επόμενα οκτώ χρόνια θα έχει κάνει έναν αποτυχημένο γάμο, θα έχει αγοράσει την πρώτη του φωτογραφική μηχανή, ξεκινώντας τους πειραματισμούς με τη φωτογραφία και το κινηματογραφικό φιλμ, ενώ θα διατηρεί στενές σχέσεις με τους Duchamp και Picabia. Όμως η επιτυχία δεν έρχεται...
Όλα αυτά θα αλλάξουν το καλοκαίρι του 1921, όταν αποφασίζει να ακολουθήσει τον Duchamp και να εγκατασταθεί στο Παρίσι. Εκεί, ο μάλλον άσημος αλλά φλογερά δημιουργικός Emmanuel Radnitsky θα συναντήσει συντρόφους που μοιράζονται την ίδια φλόγα, τον κύκλο των ντανταϊστών, και ένα κοινό που είναι περισσότερο ανοιχτό στις «παραξενιές» τους. Έχοντας αφήσει πίσω του αρκετά από τα γράμματα του ονόματός του, εκεί θα γίνει ο Man Ray...
Η έκθεση στην Άνδρο
Την ιστορία από εκεί και πέρα, μια ιστορία γεμάτη καλλιτεχνικούς πειραματισμούς και θυελλώδεις έρωτες, αφηγείται η έκθεση Man Ray: Τα πρόσωπα της γυναίκας, που θα φιλοξενηθεί φέτος το καλοκαίρι στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Άνδρου, του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Μέσα από 150 έργα, κυρίως φωτογραφίες, αλλά επίσης ελαιογραφίες, χαρακτικά, σχέδια, γλυπτά και ready mades, επιδιώκεται να παρουσιαστεί ο πολυσύνθετος χαρακτήρας του καλλιτεχνικού του έργου, με επικέντρωση στην αποτύπωση της γυναίκας στις δημιουργίες του.
«Ίσως φταίει το γεγονός πως είναι η πρώτη μου έκθεση», λέει γελώντας η επιμελήτριά της Μαρία Κουτσομάλλη, «αλλά αυτό το θέμα ήρθε αμέσως στο νου μου, εντελώς φυσικά». Ο τίτλος που δόθηκε προέρχεται από ένα άρθρο του Αντρέ Μπρετόν, το 1934, ακριβώς για τη σχέση του Man Ray με τη γυναίκα.
«Όσο ζούσε δεν γνώρισε την αναγνώριση που του άξιζε», λέει η Μ. Κουτσομάλλη. «Μονάχα δύο αναδρομικές εκθέσεις έγιναν για το έργο του: Η πρώτη, το 1962 στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, περιλάμβανε μόνο φωτογραφίες, κάτι που ο Μαν Ρέι αντιμετώπισε άσχημα, γιατί κατά την κρίση του δεν ήταν αυτό το έργο του που άξιζε περισσότερο. Η δεύτερη, που επιμελήθηκε ο ίδιος, το 1967 στο Μουσείο του Λος Άντζελες, μια αναδρομική με 300 έργα, στα οποία δεν περιέλαβε ούτε μία φωτογραφία! Στην έκθεσή μας δεν ακολουθήσαμε αυτήν του την επιλογή».
Η θέση της γυναίκας είναι τόσο κεντρική στο έργο των σουρεαλιστών (ας θυμηθούμε την περίφημη Nadja, του Μπρετόν) που «μέσα από αυτό το θέμα μπορούμε να περιηγηθούμε σε 72 χρόνια καλλιτεχνικής πορείας και να δούμε όλες τις πτυχές της δουλειάς του», συμπληρώνει η επιμελήτρια.
Μέσα από τις γυναικείες φωτογραφίσεις αποτυπώνεται ο διαφορετικός τρόπος που ο Μαν Ρέι, αλλά και οι σουρεαλιστές ευρύτερα, έβλεπαν τις γυναίκες, ένας τρόπος που παραμένει θεμελιωδώς ανδροκεντρικός, ακόμη και όταν αποτυπώνει γυναίκες ελεύθερες και μαχητικές.
Οι ενότητες στις οποίες κατατάσσονται τα έργα της έκθεσης είναι τέσσερις. Η πρώτη αφορά τις μούσες του, γυναίκες που έζησαν στο πλάι του, από την Kiki de Montparnasse, την ερωμένη του τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασής του στο Παρίσι, που φωτογράφιζε, ζωγράφιζε και κινηματογραφούσε ακατάπαυστα, χαρίζοντάς μας μερικές από τις πιο αναγνωρίσιμες φωτογραφίες του, όπως το Le Violon d' Ingres (1924), μέχρι τη μαθήτριά του, με την οποία θα έχει μια σύντομη αλλά θυελλώδη σχέση, την Lee Miller, που θα γίνει αργότερα γνωστή ως η φωτογράφος της απελευθέρωσης του Μπούχενβαλντ.
Στη συνέχεια η έκθεση ασχολείται με το στούντιο του Μαν Ρέι, την επαγγελματική ενασχόλησή του με τη φωτογραφία, ιδιαίτερα με την φωτογράφιση μόδας, όπου έφερε μια πραγματική επανάσταση, προσδίδοντας αναπάντεχες καλλιτεχνικές διαστάσεις σε ένα μέχρι τότε εντελώς βαρετό θέμα. Το ίδιο ισχύει και για τις φωτογραφίσεις κυριών των κοσμικών κύκλων του Παρισιού, αφού λίγα χρόνια μετά την άφιξή του, το 1924, όπως έγραφε ο ίδιος, έχει γίνει «ένας καθιερωμένος φωτογράφος».
Η τρίτη ενότητα, με θέμα «Η γυναίκα του πόθου», αποτελεί μια αποθέωση της θηλυκότητας, «η οποία απεικονίζεται μέσα από λεπτομέρειες που ούτε εμείς οι ίδιες δεν είχαμε φανταστεί», όπως παρατηρεί η Μ. Κουτσομάλλη. Ένας λαιμός, ένα μάτι, ένα χέρι (λεπτομέρεια ιδιαίτερα αγαπητή για τον Μαν Ρέι), «όλα αποτελούν ευκαιρία για την ανάδειξη της θηλυκότητας, με αισθησιακότητα», λέει η επιμελήτρια, που τονίζει ότι ο φωτογράφος «όταν θέλει να αναφερθεί στον ερωτισμό προτιμά να γίνεται αφαιρετικός».
Τέλος, η «Σουρεαλιστική γυναίκα» αφορά τις γυναίκες που θα πλάσει μαζί με τους φίλους του, τον Ελυάρ, τον Μπρετόν και τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας. Εδώ η ματιά του καλλιτέχνη δεν έχει τίποτε το τρυφερό, ο τρόπος απεικόνισης τίποτε το θεϊκό: ο φωτογράφος εδώ κακομεταχειρίζεται τις εικόνες του, τις βασανίζει, τις τεμαχίζει, προκειμένου να συνταιριάξει τα περίφημα κολάζ του, παραδομένος σε μια αποκλειστικά ανδρική ματιά, που κάποτε δίνει την ευκαιρία για κάποια χαιρέκακη εκδίκηση, όπως στο Object to Be Destroyed, ready made που αποτελείται από έναν μετρονόμο και τη φωτογραφία ενός γυναικείου ματιού, όπου το 1933, ένα χρόνο αφότου η Lee Miller τον εγκατέλειψε, τοποθέτησε τη φωτογραφία του ματιού της και το εξέθεσε με τον τίτλο Eye-Metronome...
info
MAN RAY: ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ. Διάρκεια: 28 Ιουνίου - 27 Σεπτεμβρίου. Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Άνδρος. Ώρες λειτουργίας: 11.00 π.μ. - 3.00 μ.μ. και 6.00 - 9.00 μ.μ. Δευτέρα απόγευμα και Τρίτη κλειστά.
