"Μήνιν άοιδε Θεά..." Γιατί ο Όμηρος επιλέγει τη μήνιν και γιατί του Αχιλλέα; Γιατί δεν επιλέγει την πραότητα (πραΰνης), που αποτελεί μαζί με την ανδρεία έναν συμπληρωματικό πόλο του κοινωνικού φαντασιακού. Οι απαντήσεις στα ερωτήματα αποτελούν μέρος του ιστορικού χρόνου και της δραματουργικής ανάγκης.
Ο Αχιλλέας προσωποποιεί το κεντρικό φαντασιακό της ηρωικής περιόδου, την ανδρεία. Στο μεγάλο δίλημμα ανάμεσα στον Άδη των σκιών και σε μια ζωή χωρίς ανδρεία, προτιμάει τον θάνατο, παρ' ότι ακόμη και για τον υπηρέτη η ζωή στον πάνω κόσμο είναι καλύτερη... Η ιστορική στιγμή επιβάλλει στον Όμηρο να επιλέξει έναν ήρωα που "εκφράζει" το ιδανικό της εποχής. Η μήνις αποτελεί το στοιχείο που θα δώσει στον ποιητή τη δυνατότητα των συγκρούσεων και θα οδηγήσει τον Αχιλλέα στην τραγική έξοδο. Η πραότητα με την ανδρεία αποτελούν την πληρότητα...
Η μήνις αποτελεί μια αδυναμία που κάνει τον ήρωα τρωτό, "ανθρώπινο". Η αδυναμία είναι που παράγει την τραγωδία.
Σαν μεγάλος προάγγελος των τραγικών ποιητών ο Όμηρος στήνει τον καμβά και ξετυλίγει τις συγκρούσεις. Η πραγματική αχίλλειος πτέρνα του ήρωα είναι η οργή του που τον κάνει ευάλωτο. Μέχρι εδώ τα πράγματα είναι δοσμένα από τον ιστορικό χρόνο.
Όμως η εικόνα της ευάλωτης πτέρνας απ' όπου τον κρατούσε η θεά όταν τον βάφτισε στο νερό της αθανασίας, και η αλληλουχία των συγκρούσεων, είναι προϊόντα της μεγαλοφυούς αυθαιρεσίας του ποιητή. Αυτός δημιουργεί τις εικόνες. Αυτός δημιουργεί τις φράσεις που μέσα στους περιορισμούς του ιστορικού θα διαυγήσουν και θα μετατρέψουν σε πρόσωπα και σε πράξεις, ιδέες και αξίες της εποχής.
Στο δεύτερο έργο ,την Οδύσσεια, φαίνεται έχει απομακρυνθεί από τους ηρωικούς χρόνους, το κεντρικό πρόταγμα είναι ο νόστος και ο ήρωας είναι πολυμήχανος, ο πολύτροπος Οδυσσέας που χρησιμοποιεί πιο πολύ το μυαλό του παρά την ανδρεία. Αυτός σκέφτηκε τον Δούρειο Ίππο, που ήταν πιο αποτελεσματικός για τον σκοπό από την ανδρεία του Αχιλλέα. Ο Οδυσσέας ελέγχει τα πάθη του και γίνεται φυσικός ηγέτης των "εταίρων" συντρόφων γιατί είναι ο "πολύτροπος".
Η ηγετική μορφή επιβάλλεται από την ευφυΐα και την αυτοσυγκράτηση. Προφανώς το φαντασιακό της πραότητας έχει κερδίσει έδαφος απέναντι στην αψίκορη ανδρεία. Απέναντί του οι εταίροι "νήπιοι" γιατί έφαγαν τα βόδια του βασιλιά Ήλιου κι αυτός τους στέρησε το "νόστιμον ήμαρ".
Η βλακεία των συντρόφων του για τους οποίους έπεσε σε τόσες περιπέτειες από τους θεούς τιμωρείται, ενώ ο Οδυσσέας μετά από τόσες ταλαιπωρίες ανταμείβεται με το νόστιμον ήμαρ και την Ιθάκη. Όλο το πλαίσιο είναι δοσμένο από τη μεταηρωική εποχή. Όμως πάλι οι εικόνες, τα συμβάντα, οι χαρακτήρες είναι προϊόντα αυθαίρετα του ποιητή. Η εποχή μπορεί να καθορίζει τον ήρωα και την τιμωρία των συντρόφων, τη δικαίωση του Οδυσσέα γιατί τα έπη είναι και διδακτικά και κανείς όταν διδάσκει δεν μπορεί να ξεφύγει από την εποχή του. Όμως το γενικό γίνεται συγκεκριμένο με την αυθαιρεσία του ποιητή.
Αν επιχειρήσουμε μια γενικότερη προσέγγιση της δημιουργίας μπορούμε να πούμε ότι τις ιδέες τις γεννάει η εποχή, όμως για να γίνουν συγκεκριμένες απτές, να γίνουν έργο, χρειάζεται η αυθαίρετη λειτουργία του δημιουργού. Πίσω από κάθε έργο κρύβονται ιδέες που σπρώχνουν στη δημιουργία. Ο δημιουργός θα δώσει μορφή, εικόνα στο ακαθόριστο σχήμα των ιδεών και αυτό αποτελεί προσωπική αυθαίρετη διαδικασία. Ο χρόνος που τοποθετείται μια ιστορία, τα πρόσωπα, οι χαρακτήρες, οι συγκρούσεις και η έξοδος αν υπάρχει δεν καθορίζονται από πουθενά. Ακόμη κι αν η επιλογή καθορίζεται από χαρακτήρες που κυκλοφορούν γύρω μας και "εμπνέουν" τον συγγραφέα, η επιλογή αυτής ή εκείνων είναι πάντα δική του και είναι αυθαίρετη.
Πολλές φορές σε κάποια σεμινάρια που έχω κάνει, με έχουν ρωτήσει για τους κανόνες της γραφής. Η απάντησή μου είναι ότι δεν ξέρω κανέναν. Με τα χρόνια έχω ανακαλύψει κάποιες σταθερές που αφορούν μόνο εμένα. Βέβαια ο καθένας ξέρει τον ορισμό της τραγωδίας.
Όμως η προσωπική αυθαιρεσία είναι που θα δώσει σάρκα και οστά στον ορισμό του Αριστοτέλη και παράξενο πράγμα ο ορισμός ισχύει για όλους. Λέω παράξενο γιατί ο ορισμός καταφέρνει να εμπεριέχει την ιδιαιτερότητα τόσων δημιουργών στην Ιστορία της ανθρωπότητας. Ίσως γιατί σε όλους τους δημιουργούς υπάρχει ο ναρκισσισμός που ζητάει η Ιστορία που θα αφηγηθούν να είναι ενδιαφέρουσα και ο Αριστοτέλης όρισε μια και διά παντός τι είναι ενδιαφέρον.
Λευτέρης Καπώνης
