του Γιάννη Αλμυράντη*
Στο πιο πρόσφατο βιβλίο του "Χώρος και χρόνος - η συνεχιζόμενη αναζήτηση" (εκδόσεις Άγρα), ο Ευτύχης Μπιτσάκης επιχειρεί μια συστηματική παρουσίαση αυτών των κατηγοριών, βασικών για τη Φυσική αλλά και για τη Φιλοσοφία. Αν και το πόνημα έχει και τον χαρακτήρα της κριτικής ιστορικής επισκόπησης, κυρίως αποτελεί μια διεξοδική παρουσίαση των απόψεων του συγγραφέα, αλλά και ευρύτερα του ρεαλιστικού / υλιστικού ρεύματος στον χώρο των θεμελίων της Φυσικής όσον αφορά την προβληματική γύρω από τον χώρο και τον χρόνο. Τούτο επιχειρείται υπό το φως των πιο σύγχρονων πειραματικών και παρατηρησιακών δεδομένων, σε "διάλογο" με πλήθος άλλων αντιλήψεων και θεωριών.
Εφαλτήριο για τον Ευτύχη Μπιτσάκη αποτελεί η ρεαλιστική αντίληψη για τη φύση, που, όπως τονίζει, δεν είναι αποδείξιμη, αλλά η οποία συνάδει περισσότερο από όποιο άλλο πλαίσιο με το εμπειρικό υλικό και που ισχυροποιείται ιστορικά στη διάρκεια της αλληλεπίδρασης του ανθρώπου και των δραστηριοτήτων του με τη φυσική πραγματικότητα. Ένα από τα πρώτα σημεία που αναπτύσσει είναι ο χαρακτήρας της ύλης ως φιλοσοφικής κατηγορίας. Ο Μπιτσάκης διευκρινίζει για ακόμη μια φορά τη βασική του θέση ότι "ύλη" αποτελούν και τα μαζικά σωμάτια αλλά και τα πεδία. Η μάζα ως μέτρο της αδράνειας και η ενέργεια ως μέτρο της "κίνησης" έχουν συνδεθεί μέσω της περίφημης σχέσης του Αϊνστάιν, η οποία κατ' ουδένα τρόπο σημαίνει "μετατροπή της ύλης σε ενέργεια", όπως συχνά αναφέρεται.
Ουσιαστική στην όλη διάρθρωση του βιβλίου είναι η θέση (στην οποία ο συγγραφέας επανέρχεται με ποικίλους τρόπους) ότι «ο χώρος και ο χρόνος είναι μορφές ύπαρξης της ύλης». Αφού σκιαγραφεί τις ιστορικά αρχικές διαισθήσεις υπέρ αυτής της θέσης, εστιάζει στο πλαίσιο που προσέφερε για τη συγκεκριμενοποίησή της η ειδική θεωρία της σχετικότητας και ακόμα περισσότερο η γενική, την οποία εύστοχα χαρακτηρίζει «χρονο-γεωμετρική θεωρία της βαρύτητας». Ο Μπιτσάκης διατυπώνει με ιδιαίτερη διαύγεια την άποψη ότι (παρά το ατυχές τους όνομα) αμφότερες οι θεωρίες της "σχετικότητας" το αντίθετο αποτελούν, όντας αναβαθμοί προς μια θεωρία γενικευμένου αναλλοίωτου στη φύση, καθώς οι νόμοι της φύσης παραμένουν αναλλοίωτοι στο πλαίσιο αυτό. Επιπλέον, εδώ, ο μετρικός χαρακτήρας (καμπυλότητα) του τετραδιάστατου χωροχρονικού συνεχούς (χώρος Ρήμαν) της γενικής σχετικότητας καθορίζεται σε κάθε σημείο από την περιβάλλουσα ύλη η οποία παράγει τα δυναμικά τής βαρύτητας στο εν λόγω σημείο, δείχνοντας ότι όντως ο χώρος και ο χρόνος είναι μορφές ύπαρξης της ύλης.
Πλήθος από σημαντικά ερωτήματα, τόσο από την άποψη της Φιλοσοφίας όσο και από την άποψη των εννοιολογικών βάσεων της Φυσικής τίθενται και αναπτύσσονται με μεγάλη ενάργεια στο σημαντικό αυτό βιβλίο του Ευτύχη Μπιτσάκη, που όμως δεν μπορούν καν να θιγούν στο σύντομο αυτό σημείωμα. Ενδεικτικά μπορούμε να παραθέσουμε ως θέματα που αναπτύσσονται στο βιβλίο τα παρακάτω:
* Το πρόβλημα της συνέχειας ή ασυνέχειας του χώρου.
* Την ανυπαρξία αιθέρα αλλά και τις συνεχείς επανεμφανίσεις αντίστοιχων εννοιών ακόμα και σήμερα στο πλαίσιο των πιο προωθημένων θεωριών στη Φυσική: π.χ. "συμμετοχή" του κενού στα φυσικά φαινόμενα, όπως δείχνουν σύγχρονα πειραματικά δεδομένα.
* Τη διαδοχή των αντιλήψεων για τον χώρο, από τον Ευκλείδειο χώρο του Νεύτωνα, στον χώρο Μινκόφσκι της ειδικής σχετικότητας και τον καμπύλο χώρο της γενικής, όχι ως γνωσιολογικό σχετικισμό, αλλά ως ιστορική πορεία, όπου η προηγούμενη θεωρία είναι ασυμπτωτικά ορθή υπό ειδικές συνθήκες και ο κόσμος γίνεται γνώσιμος μέσω μιας διαλεκτικής διαδικασίας οικείωσης της φύσης.
Καταλήγοντας, θα ήταν παράληψη αν δεν αναφέραμε ότι το βιβλίο αυτό ξεχωρίζει και για επιπλέον δύο λόγους. Ο πρώτος λόγος είναι ότι σε ορισμένα θέματα επιλέγει να υποστηρίξει λιγότερο "καθιερωμένες" θέσεις, παρουσιάζοντας σε κάθε περίπτωση ένα πλήθος ενδείξεων που τεκμηριώνουν τις απόψεις του. Τέτοιες θέσεις είναι:
(1) Η ανάδυση τοπικά «απόλυτων» συστημάτων αναφοράς στο πλαίσιο της σχετικιστικής θεώρησης, όταν η δυναμική λαμβάνεται υπόψη παράλληλα με την κινηματική (βλ. το "παράδοξο των διδύμων", τη μέση ζωή ταχέων ασταθών σωματίων όταν παρατηρούνται από τη Γη κ.ά.).
(2) Η αμφισβήτηση της οικουμενικότητας του μοντέλου της "μεγάλης έκρηξης" (big bang) βάσει εναλλακτικών εξηγήσεων για τα παρατηρησιακά ευρήματα που το στηρίζουν, αλλά και βάσει του ότι εάν η "μεγάλη έκρηξη" είναι γεγονός, δεν παρήγαγε παρά το προσιτό σ' εμάς μέρος του "σύμπαντος", άρα δεν δικαιούμαστε να πιστεύουμε ότι αφορά την ολότητά του.
(3) Η μη αποδοχή από τον συγγραφέα της επικρατούσας ερμηνείας των περίφημων πειραμάτων του Aspect το 1982 (αλλά και άλλων, πριν και μετά) ως απόδειξη του μη-τοπικού χαρακτήρα του κόσμου μας.
Ο δεύτερος επιπλέον λόγος που θα ξεχωρίζαμε το υπό μελέτη βιβλίο είναι η επιμονή του Ευτύχη Μπιτσάκη να μη συγκαλύψει στο ελάχιστο την ύπαρξη αμφισβήτησης απόψεων που υιοθετεί (όπως αυτές που αναφέρθηκαν πιο πάνω), αλλά, αντίθετα, να ενθαρρύνει τον αναγνώστη, με τη βιβλιογραφία και τα επιχειρήματα που παραθέτει, να κάνει τη δική του διαδρομή προς ό,τι αποτελεί την "αλήθεια", τονίζοντάς μας εντούτοις στην κατακλείδα ότι αυτή η αναζήτηση στο σύνολό της μέλλει να είναι ατέρμων...
* Ο Γιάννης Αλμυράντης, είναι διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Βιοεπιστημών και Εφαρμογών, ΕΚΕΦΕ "Δημόκριτος"
