Του Κώστα Κοπανιά
"Πλησίασα την πόλη Τέλα... ήταν καλά οχυρωμένη... Οι κάτοικοί της...δεν παραδόθηκαν. Πολιόρκησα και κατέκτησα την πόλη... Συνέλαβα πολλούς αιχμαλώτους. Έκαψα πολλούς από αυτούς. Έκοψα τα χέρια μερικών, από άλλους την μύτη, τα αυτιά και τα άκρα. Έβγαλα τα μάτια πολλών στρατιωτών... Κρέμασα τα κεφάλια σε δέντρα γύρω από την πόλη..." Το παραπάνω κείμενο δεν περιγράφει πρόσφατες βιαιότητες του Ισλαμικού Κράτους, αλλά στιγμιότυπο εκστρατείας του Ασσύριου βασιλιά Ασουρνασιρπάλ ΙΙ, που έζησε τον 9ο αι. π.Χ. και έκτισε το ανάκτορό του στην πόλη Νίμρουντ. Οι Ασσύριοι ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν με συστηματικό τρόπο τις ομαδικές δολοφονίες, τα φρικτά βασανιστήρια και τις μαζικές εκτοπίσεις πληθυσμών ως εργαλείο επεκτατικής πολιτικής. Χάρη σ' αυτό κατόρθωσαν τον 8ο και 7ο αιώνα π.Χ. να δημιουργήσουν μία από τις μεγαλύτερες ώς τότε αυτοκρατορίες. Άφησαν πίσω τους εντυπωσιακά ανάκτορα με τεράστιους ορθοστάτες διακοσμημένους με περίτεχνα γλυπτά και τοιχογραφίες, με σκηνές που διαφήμιζαν πράξεις που σήμερα θα θεωρούσαμε εγκλήματα πολέμου.
Πολλοί άλλοι έκτοτε χρησιμοποίησαν παρόμοιες μεθόδους. Θα περίμενε κανείς ότι τέτοιες απάνθρωπες τακτικές ανήκουν πλέον στο μακρινό παρελθόν. Όμως οι φανατικοί του Ισλαμικού Κράτους μάς θυμίζουν ότι απέχουμε πολύ από αυτό. Κάνουν μαζικές δολοφονίες, απαγωγές, βασανιστήρια, καθημερινές εκτελέσεις και ακρωτηριασμούς για να ενσταλάξουν φόβο στους αντιπάλους τους και πέτυχαν να κατακτήσουν ένα μεγάλο τμήμα της Συρίας και του Ιράκ. Μετατρέπουν σταδιακά μια περιοχή που ανέκαθεν υπήρξε πολυεθνική, πολυγλωσσική, πολυθεϊστική και πολυπολιτισμική σε μία terra nulla, γη άδεια από ανθρώπους και μνημεία, όπου μετά μπορούν να δημιουργήσουν τον Νέο Άνθρωπο, δίχως μνήμη και δίχως παρελθόν, που εμφορείται μόνον τα δικά τους διεστραμμένα ιδανικά.
Το Ισλαμικό Κράτος κατόρθωσε να κερδίσει την εύνοια πολλών σουνιτικών φυλών, κυρίως αραβικών και τουρκμενικών, και δυστυχώς πέτυχε τον στόχο του: στην περιοχή που ελέγχει γίνεται ανεκτή μόνο η δική του εκδοχή του Ισλάμ και οι "αλλόθρησκοι" έχουν εκδιωχθεί. Η θρησκευτική καθαρότητα που επετεύχθη είναι το αποτέλεσμα συστηματικής εθνοκάθαρσης. Σήμερα πλέον προχωρούν στο επόμενο βήμα, την διαγραφή της Ιστορίας. Ο κατάλογος των καταστροφών πολιτιστικών μνημείων είναι μακρύς και περιλαμβάνει ακόμη και ισλαμικά τζαμιά με τάφους ιμάμηδων.
Όμως στο στόχαστρό τους πλέον μπήκαν και αρχαιολογικοί χώροι. Με μπουλντόζες ισοπέδωσαν μεγάλο τμήμα των τειχών και κτηρίων της Νινευή και του Νιμρούντ, δύο από τα σημαντικότερα ασσυριακά ανακτορικά κέντρα. Προξένησαν εκτεταμένες καταστροφές στην ελληνιστική πόλη Χάτρα, η οποία συγκαταλέγεται στον κατάλογο μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της Unesco. Ανατίναξαν την κεντρική βιβλιοθήκη της Μοσούλης και έκαψαν χιλιάδες βιβλία, αφού όμως πρώτα αφαίρεσαν όσα θεωρούσαν ότι μπορούσαν να πουλήσουν. Την κορωνίδα της προπαγάνδας τους αποτελεί το πρόσφατο βίντεο όπου απεικονίζεται η καταστροφή γλυπτών στο αρχαιολογικό μουσείο της Μοσούλης. Πρόκειται κυρίως για γλυπτά της Ασσυριακής και Παρθικής περιόδου. Στο βίντεο όμως δεν υπάρχουν εικόνες καταστροφής των κινητών ευρημάτων, καθώς και αυτών που βρίσκονταν στις αποθήκες. Είναι φανερό ότι οι τζιχαντιστές άρπαξαν όσα ευρήματα θεώρησαν ότι μπορούσαν να πουλήσουν στη μαύρη αγορά και κατέστρεψαν τα υπόλοιπα.
Εκτός από αυτές τις καταστροφές μνημείων συνεχίζονται οι λαθρανασκαφές σε μια σειρά από αρχαιολογικούς χώρους στη Συρία και το Ιράκ, όπως προκύπτει από την ανάλυση δορυφορικών εικόνων1. Το εμπόριο αρχαιοτήτων αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη πηγή εσόδων τους2. Ο ΟΗΕ έχει μεν απαγορεύσει το εμπόριο αρχαιοτήτων από το Ιράκ3, ωστόσο στα σχετικά ψηφίσματα υπάρχει μια κερκόπορτα, δηλαδή η επισήμανση ότι αυτή η απαγόρευση αφορά μόνον τις αρχαιότητες που εξήχθησαν μετά την 6/8/90. Ωστόσο είναι πρακτικά αδύνατον να διαπιστωθεί ο ακριβής χρόνος εύρεσης και εξαγωγής ενός αντικειμένου και έτσι αυτή η αθώα φράση καθιστά ουσιαστικά αδύνατο το έργο των διεθνών διωκτικών αρχών.
Η Ελλάδα, ως χώρα με ιδιαίτερη ευαισθησία στο πρόβλημα της αρχαιοκαπηλίας, μπορεί να προτείνει στους διεθνείς οργανισμούς την καθολική απαγόρευση του εμπορίου ιρακινών και συριακών αρχαιοτήτων, τουλάχιστον όσο διαρκεί η παρούσα κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Ας μην ξεχνάμε ότι η Αθήνα γεωγραφικά βρίσκεται πιο κοντά στη Μοσούλη παρά στο Βερολίνο.
* Ο Κώστας Κοπανιάς είναι λέκτορας Αρχαιολογίας Πολιτισμών Ανατολικής Μεσογείου στο ΕΚΠΑ, διεξάγει ανασκαφή στην Περιφέρεια Κουρδιστάν στο Ιράκ.
2http://www.wsj.com/articles/calculating-the-revenue-from-antiquities-to-islamic-state-1423657578
3 UN Sanctions Order 2003 αρ. 1519 §8(4). Επίσης UN SC RES/1483 (2003) §8.
