ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΤΕΡΖΗ
«Δεν επέλεξα εγώ το θέμα, ήταν το ίδιο το θέμα που επέλεξε εμένα», μας είπε ο Φατίχ Ακίν για την τελευταία του ταινία, τη Μαχαιριά, που αναφέρεται στη γενοκτονία των Αρμενίων. «Οι γονείς μου είναι Τούρκοι, και το γεγονός ότι στην Τουρκία η σφαγή των Αρμενίων παραμένει ακόμη θέμα ταμπού, ήταν σοβαρός λόγος για να κάνω την ταινία. Ξέρετε, μεγάλωσα στη Γερμανία, στο Αμβούργο, ως μέλος μειονότητας. Αυτό μού δημιούργησε την τάση να ταυτίζομαι με τις μειονότητες, μπορώ να ταυτιστώ με τους Αφροαμερικανούς στις ΗΠΑ, στο Αμβούργο έκανα παρέα με Έλληνες, αλλά εδώ στην Ελλάδα μού είναι μάλλον πιο εύκολο να ταυτιστώ με μια μειονότητα παρά με τους Έλληνες".
* Πώς δουλέψατε για το σενάριο της ταινίας; Κάνατε ιστορική έρευνα;
Επί πέντε χρόνια μελέτησα σχεδόν ό,τι υπήρχε, από μαρτυρίες μέχρι μελέτες ιστορικών... Συναντήθηκα με πολλούς ανθρώπους, ιστορικούς ή επιζήσαντες με βιώματα από εκείνη την εποχή. Ρώτησα, για παράδειγμα, πού θα μπορούσε να κρυφτεί ένας Αρμένιος που θα είχε ξεφύγει. Κάποιος μου είπε, ότι γνώριζε για Αρμένιους που είχαν κρυφτεί σ' έναν φούρνο. Αλλά δεν μου άρεσε η περίπτωση του φούρνου, γιατί, με το ψωμί που θα υπάρχει εκεί, ο ήρωας δεν θα έχει να αντιμετωπίσει την πείνα... Τελικά επέλεξα ως καταφύγιο του ήρωα ένα σαπωνοποιείο, βρήκαμε ένα πραγματικό, στο Χαλέπι, στη Συρία, που τότε ήταν μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δυστυχώς δεν ξέρω αν υπάρχει ακόμα, με τον εμφύλιο... Μου άρεσε η ιδέα του σαπωνοποιείου, έχει και ένα στοιχείο κάθαρσης, παραμένεις καθαρός για να επιβιώσεις... Συνειδητοποίησα ότι μου αρέσει η μελέτη του παρελθόντος, αν είχα περισσότερο χρόνο θα σπούδαζα αρχαιολογία. Μαθαίνεις τόσα πολλά δουλεύοντας μια ταινία εποχής. Είδα ταινίες του Ντέιβιντ Λιν, του Μπερτολούτσι, μελέτησα την εποχή εκείνη όσο καλύτερα μπορούσα.
* Καταστάσεις τόσο ακραίες όπως αυτές μιας γενοκτονίας, πώς μπορούν να αποδοθούν με τις εικόνες του κινηματογράφου;
Δεν έχω ξεκάθαρη απάντηση γι' αυτό. Προσπαθήσαμε να βρούμε μια ισορροπία ανάμεσα στο συναίσθημα και σε μια πιο "αποστασιοποιημένη" προσέγγιση. Πώς δείχνει κανείς τη βία με εικόνες; Το Ισλαμικό Κράτος στη Συρία και το Ιράκ δείχνει τους αποκεφαλισμούς με έναν τρόπο ακραία ρεαλιστικό. Πιστεύω ότι το σινεμά πρέπει να διαφοροποιείται από αυτή την απεικόνιση της βίας. Εμένα με ενδιαφέρει να αναδείξω την αξιοπρέπεια των ανθρώπων.
* Έχετε πει ότι στην απόφασή σας να γυρίσετε τη Μαχαιριά, έπαιξε ρόλο και η δολοφονία του Αρμένιου δημοσιογράφου Χραντ Ντινκ στην Τουρκία...
Ο Ντινκ ήταν μια μοναχική περίπτωση, δεν ταυτιζόταν με συγκεκριμένες πολιτικές κινήσεις, ούτε οι Τούρκοι αλλά ούτε και οι Αρμένιοι μπορούσαν να τον χειραγωγήσουν... Ξέρετε, δεν ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής όσο ζούσε, έγινε ήρωας μετά τον θάνατό του. Και εγώ, μέσα από τη Μαχαιριά προσπάθησα να ακολουθήσω την παράδοση που άφησε αυτός ο άνθρωπος, με ενδιαφέρει πάρα πολύ να μη χειραγωγηθεί η ταινία μου. Είχα κάνει μάλιστα μια συζήτηση με τον Κώστα Γαβρά για τη δολοφονία του Ντινκ και μου είπε ότι δεν είναι και τόσο άσχημος τρόπος να πεθάνει κανείς, γι' αυτά που πιστεύει. Εγώ βέβαια θα προτιμούσα να ζήσω...
* Υπάρχει στην ταινία μια σκηνή με τον ήρωα, όταν πια έχει χάσει την οικογένειά του, να βλέπει το Χαμίνι του Τσάπλιν σε μια υπαίθρια προβολή, και να επηρεάζεται έντονα... Πιστεύετε ότι το σινεμά, η ταινία σας για παράδειγμα, μπορεί να αλλάξει τη συνείδηση των ανθρώπων;
Αυτό που ξέρω σίγουρα είναι ότι η Μαχαιριά άλλαξε την άποψη αρκετών Τούρκων για τη γενοκτονία των Αρμενίων. Ακόμη και ακροδεξιών. Ο πατέρας μου ήταν στους Γκρίζους Λύκους. Ομοϊδεάτες του που είδαν την ταινία, μου έλεγαν ότι σοκαρίστηκαν: "Μα εμείς κάναμε τέτοια πράγματα;". Πολλοί νέοι άνθρωποι που είδαν την ταινία και δεν ήξεραν τίποτα για την γενοκτονία άρχισαν να ψάχνουν για περισσότερα στοιχεία. Σίγουρα μπορείς να επηρεάσεις... Όμως, όταν θέλεις να αλλάξεις τον κόσμο, θα δεις ότι μερικές φορές ο κόσμος δεν θέλει να αλλάξει, πηγαίνει προς την αντίθετη κατεύθυνση από τη δική σου.
* Η Μαχαιριά προβλήθηκε στις αίθουσες στην Τουρκία, αλλά σε περιορισμένη διανομή...
Ναι, η αίσθησή μου είναι ότι υπήρξε μια μυστική συμφωνία ανάμεσα στην τουρκική κυβέρνηση και τους διανομείς... Δεν τολμούσαν να απαγορεύσουν την προβολή της ταινίας, γιατί αυτό θα δημιουργούσε διεθνές ζήτημα, κι έτσι αποφάσισαν να βγει σε λίγες αίθουσες, χωρίς διαφήμιση, χωρίς καν αφίσες. Πολλοί θεατές δεν έμαθαν ποτέ για την προβολή της ταινίας... Υπήρχε φόβος ακόμη και για επιθέσεις από ακροδεξιούς στις αίθουσες... Αν και δεν έγιναν επεισόδια, εγώ πλέον δεν αισθάνομαι ασφαλής να περπατήσω στον δρόμο στην Τουρκία, μάλλον θα χρειαστώ σωματοφύλακες. Η σχέση που έχω με την Τουρκία μοιάζει με αυτή που υπάρχει σε έναν μακροχρόνιο γάμο... Μπορεί να την αγαπώ, αλλά αισθάνομαι ότι έχει έρθει η ώρα να απομακρυνθώ, να ζήσω μακριά της για καμιά δεκαριά χρόνια τουλάχιστον.
* Θεωρώ ότι περισσότερο από "Τουρκογερμανός" σκηνοθέτης, όπως σας αποκαλούν συνήθως, είστε ένας Ευρωπαίος δημιουργός, με μια σφαιρική αντίληψη για το τι συμβαίνει στη γηραιά ήπειρο. Πώς βλέπετε, αλήθεια, την ευρωπαϊκή προοπτική, με τις πολιτικές της λιτότητας και την άνοδο του ευρωσκεπτικισμού σε πολλές χώρες;
Η Ευρώπη εμπεριέχει πολλά θετικά, όπως είναι για παράδειγμα η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που δεν πρέπει να απεμπολήσουμε. Αλλά ταυτόχρονα πρέπει να καταλάβουμε ότι η δημοκρατία είναι μια υπόθεση καθημερινής διεκδίκησης από όλους μας, δεν έρχεται με το ταχυδρομείο. Απαιτείται καθημερινή υπεράσπιση. Ξέρετε, τα ακροδεξιά κόμματα σήμερα στην Ευρώπη, στη Γαλλία, στη Σκανδιναβία, έχουν ψηφιστεί, από πολλούς... Ακόμα και ο Χίτλερ είχε ανεβεί στην κυβέρνηση μέσα από εκλογές, πολλοί το ξεχνούν αυτό. Πρέπει να επαγρυπνούμε λοιπόν.
