Το 2014 ήταν μια κακή χρονιά για την ελευθερία της τέχνης και της καλλιτεχνικής έκφρασης. Κι αν το μυαλό όλων πηγαίνει στη σφαγή του Charlie Hebdo στο Παρίσι, ο λόγος δεν είναι (μόνο) αυτός.
Σύμφωνα με έκθεση που δημοσίευσε ο οργανισμός Free Muse για τις παραβιάσεις της καλλιτεχνικής ελευθερίας διεθνώς, το 2014 καταγράφηκαν 237 επιβεβαιωμένα κρούσματα, σημειώνοντας αύξηση 19% σε σχέση με το 2013, οπότε είχαν σημειωθεί «μόλις» 199. Το 2012, οπότε και άρχισαν να συλλέγονται στοιχεία, τα περιστατικά ανέρχονταν σε 186.
Οι παραβιάσεις που καταχωρίζονται στις στατιστικές της οργάνωσης, η οποία αποτελεί μέλος του διεθνούς δικτύου Artsfex (The Arts and Freedom of Expression Network), κυμαίνονται από τις «ελαφρύτερες», δηλαδή την απλή λογοκρισία της καλλιτεχνικής έκφρασης, φτάνοντας έως τις σοβαρότερες, όπως οι φυλακίσεις ή και οι εκτελέσεις ή δολοφονίες καλλιτεχνών εξαιτίας όσων εκφράζονται στα έργα τους.
Έτσι, για το 2014 η οργάνωση καταγράφει τρεις περιπτώσεις βίαιων θανάτων καλλιτεχνών, στην Ταϊλάνδη, στο Πακιστάν και το Ιράν, όπου εκτελέστηκε δι' απαγχονισμού ο αραβικής καταγωγής 32χρονος ποιητής Hashem Shaabani, με την κατηγορία της «προσβολής του Θεού».
Πρόκειται για μια σαφή «πρόοδο» σε σχέση με το 2013, οπότε και σημειώθηκαν 19 περιστατικά βίαιων θανάτων (και 8 το 2012). Από αυτά, τα 12 αφορούσαν τις εκτελέσεις στις οποίες προχώρησε το καθεστώς της Βόρειας Κορέας και τα 5 δολοφονίες στο Μεξικό. Δύο ακόμη δολοφονίες καταχωρούνται στους πίνακες του Free Muse, μία στη Ρωσία και μία στην Ελλάδα, αυτή του νεαρού μουσικού Παύλου Φύσσα, που έπεσε νεκρός από τους νεοναζί της Χ.Α.
Αν η (προσωρινή, όπως όλα δείχνουν) μείωση των καλλιτεχνών που έχασαν τη ζωή τους υπερασπίζοντας το δικαίωμά τους στην ελεύθερη έκφραση είναι ένα δείγμα προόδου, δεν συμβαίνει το ίδιο και στις υπόλοιπες κατηγορίες παραβιάσεων. Συνολικά, το 2014 9 καλλιτέχνες φυλακίστηκαν, 33 παρέμεναν φυλακισμένοι ήδη από προηγούμενα χρόνια, 2 απήχθησαν, 13 υπέστησαν επίθεση, 13 απειλήθηκαν, σε 30 ασκήθηκαν διώξεις, 41 κρατήθηκαν, ενώ σε 90 περιπτώσεις ασκήθηκε εναντίον τους λογοκρισία. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η οργάνωση, στις στατιστικές της, δεν καταχωρεί δημοσιογράφους και σκιτσογράφους, θεωρώντας ότι οι διώξεις εναντίον τους αφορούν παραβιάσεις της ελευθερίας του Τύπου, συνεπώς δεν καταγράφει και τα θύματα της επίθεσης στο Charlie Hebdo.
Σε ό,τι αφορά τους «πρωταθλητές» των παραβιάσεων της καλλιτεχνικής ελευθερίας, η κατάταξη περιλαμβάνει κάποιες εκπλήξεις, διότι εκτός των χωρών που εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ότι θα φιγουράρουν στην πρώτη δεκάδα (Κίνα, Ρωσία, Τουρκία, Ιράν...), στην έβδομη θέση κατατάσσονται οι ΗΠΑ και η Βρετανία, ενώ η Κούβα, που έχει συχνά αποτελέσει «μαύρο πρόβατο» σε ζητήματα ελευθερίας της έκφρασης, ακολουθεί στην όγδοη θέση.
Παρά ταύτα, θα πρέπει να σημειώσουμε πως τα περιστατικά στις δύο δυτικές χώρες αφορούν σχεδόν αποκλειστικά λογοκρισία έργων τέχνης, ενώ στην Κούβα αφορούν μία επίθεση, τρεις κρατήσεις, μία δίωξη και τρεις καλλιτέχνες που παραμένουν στη φυλακή.
Όπως σημειώνεται, στις δυτικές χώρες, μουσεία και πολιτιστικοί οργανισμοί γίνονται όλο και περισσότερο ευαίσθητοι στις «ανησυχίες» είτε των χορηγών τους είτε οργανωμένων ομάδων πίεσης σχετικά με το περιεχόμενο των έργων τέχνης που φιλοξενούν, με αποτέλεσμα τη συχνότερη προσφυγή στη λογοκρισία.
«Οι επιθέσεις ενάντια στους καλλιτέχνες, είτε γίνονται από τζιχαντιστές είτε από κυβερνήσεις, επηρεάζουν το σύνολο της κοινωνίας», σημειώνει ο διευθυντής του Free Muse Ole Reitov. «Οι παραβιάσεις της καλλιτεχνικής ελευθερίας πλήττουν τη ζωτικότητα πολλών κοινωνιών σήμερα, έχοντας μακροπρόθεσμες συνέπειες».
Όπως παραδέχονται, πάντως, οι συντάκτες της έκθεσης, που καταγράφουν περιστατικά τα οποία έχουν καταγγελθεί και μπόρεσαν να επιβεβαιώσουν από ανεξάρτητες πηγές, η καταγραφή τους απέχει πολύ από το να είναι πλήρης. Υπολογίζονται σε πολλαπλάσιες οι υποθέσεις που δεν βλέπουν το φως της δημοσιότητας, ενώ η προληπτική λογοκρισία ή η αυτολογοκρισία συνεχίζουν να αποτελούν μη μετρήσιμα μεγέθη...
Επιμέλεια: Σπύρος Κακουριώτης
