Το καθημερινό ραδιοφωνικό σκίτσο του Βαγγέλη Χερουβείμ Στο Κόκκινο, εικονογράφησε την σκληρή ελληνική πραγματικότητα των τελευταίων χρόνων. Το αφήγημα του σκιτσογράφου της "Αυγής", με τη μορφή παραμυθιού και με σαφή πολιτική κριτική, από τη συχνότητα του 105,5 στα FM πέρασε στις σελίδες του ιδιαίτερου βιβλίου Περί Γκρεκόνων Σκιάς. Ηεγμόνες, Ησυχία και Εξέγερση στον Τροϊκό Μεσαίωνα (εκδ. Γαβριηλίδη). Με τη μια ή την άλλη μορφή του, το παραμύθι της μεσαιωνικής Γκρεκονίας στους καιρούς των Μνημονισμένων Ηγεμόνων απευθύνεται στους καναπεδευμένους κι έχει πολλά να τους πει. Και καθώς η αφήγηση συνεχίζεται, περιμένει επιτέλους έναν δίκαιο επίλογο. Το ίδιο και ο δημιουργός του. "Σήμερα ξέρουμε ότι το παραμύθι μπορεί να έχει happy end και ελπίζω να μεταβούμε από τη Γκρεκονία του Μεσαίωνα στην Αναγέννηση" λέει ο Βαγγέλης Χερουβείμ.
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Πώς αποφάσισες να αφήσεις για λίγο το πενάκι και να πιάσεις την πένα. Απιστία ή δολιοφθορά;
Εξαπάτηση. Κάποια στιγμή που άλλαξε το πρόγραμμα του Κόκκινου, μου πρότεινε ο Κώστας Αρβανίτης να κάνω ένα σύντομο ημερήσιο ραδιοφωνικό σκίτσο. Πώς το κάνεις αυτό; Το σκίτσο το βλέπεις, το ραδιοφωνικό σχόλιο το ακούς. Έτσι προσέφυγα στον τρόπο του παραμυθιού. Τα γεγονότα άλλωστε της επικαιρότητας ήταν τόσο δραματικά και μάλιστα με τέτοιες εικόνες που έδιναν την εντύπωση, μην πω τη βεβαιότητα, ότι καθημερινά αποδομούσαν τον κόσμο που ξέραμε και έφτιαχναν στη θέση του έναν μεσαιωνικό. Οι ηγεμόνες υπήρχαν, απλώς χρειάζονταν άλλα ονόματα, οι οχυρώσεις τους και η κατασκευή της ησυχίας τους, με την ισχύ ή με την ιδεολογία, και οι αντιστάσεις των υποτελών τους προσομοίαζαν τόσο με τη μεσαιωνική περίοδο που αμέσως κατάλαβα ότι χρειαζόταν μια απλή "ανασκαφή" από μεριάς μου. Τελικά δεν απέχει τόσο πολύ από το καθημερινό σκίτσο στην εφημερίδα αλλά διαφέρει απ' αυτό ως αφήγηση με συνέχεια και με αγωνία για το τέλος. Σήμερα ξέρουμε ότι το παραμύθι μπορεί να έχει happy end και ελπίζω να μεταβούμε από τη Γκρεκονία του Μεσαίωνα στην Αναγέννηση.
* Μέσα σ' αυτό το κλίμα το αφήγημά σου άσκησε σκληρή κριτική. Αυτή την κριτική τη χρειαζόταν η εποχή μας περισσότερο ή εσύ, ως άνθρωπος του Τύπου;
Προσωπικά, μου έκανε πολύ καλό προκειμένου να κατανοήσω βαθιά αυτό που συνέβαινε στη χώρα. Το ισχυρότερο κίνητρο όμως ήταν η πρόσληψή του από τους ακροατές, οι περισσότεροι εκ των οποίων μού ήταν εντελώς άγνωστοι και δεν ήταν το αναμενόμενο και συνηθισμένο για μένα κοινό της εφημερίδας. Ίσως και λόγω της αμεσότητας του ραδιοφώνου οι καθημερινές αντιδράσεις τροφοδοτούσαν την ανάπτυξη της ιστορίας, η οποία, εδώ που τα λέμε, δεν απαιτούσε και πολύ μεγάλη φαντασία. Άλλωστε οι διαδοχικές επιδρομές των βανδάλων με τα Μνημόνια ανά χείρας εναντίον κάθε δημόσιου αγαθού και αξίας ήταν πέρα από οικονομική και πολιτική λογική. Πολλές φορές στα σκίτσα για την εφημερίδα νιώθουμε τα τελευταία χρόνια ότι η νοσηρή φαντασία των εξουσιαστών ξεπερνά τη συνήθη υπερβολή των σκιτσογράφων. Η βαρβαρότητα δεν χωρούσε στην απεικόνιση μιας σχεδόν ρεαλιστικής καθημερινής γελοιογραφίας. Η επίκληση του Μεσαίωνα ήταν... μονόδρομος. Ένα success story με ενάμισι εκατομμύριο ανέργους, περίπου 800.000 "τυχερούς" εργαζόμενους των 300 ευρώ, με μαθητές που λιποθυμούν από την πείνα, με άστεγους και γέροντες στα όρια της επιβίωσης τοποθετείται από μόνο του στους σκοτεινούς χρόνους και όχι στη δεύτερη χιλιετία του ανθρώπινου πολιτισμού.
* Στο αφήγημά σου αποφεύγεις κάποιες λέξεις. Δεν μιλάς για πολιτικούς και πολιτική, αλλά για ηγεμόνες, ηγεμονία και λίγο για εξουσία. Για υπηκόους, υποτελείς και εξεγερμένους επίσης. Υποθέτω, δεν το έκανες μόνο χάρη συγχρονίας και αφηγηματικής συνέπειας.
Όταν οι εκλεγμένοι άρχοντες εφαρμόζουν λίγο ή πολύ τις πολιτικές για τις οποίες εκλέχθηκαν μιλάμε για πολιτικούς εκπροσώπους. Όταν όμως δίνουν στον εαυτό τους εξουσία ζωής και θανάτου πάνω σε ανίσχυρους πολίτες και με τη βοήθεια των μέσων που τους παρέχουν "αφιλοκερδώς" αβαντατζήδες, όπως λέω και στο βιβλίο, υποστηρικτές τους, τότε δεν είναι δημοκρατικοί ηγέτες, αλλά ελέω κάποιων ηγεμόνες.
* Ως εργαζόμενος στα μέσα ενημέρωσης, πώς προσλαμβάνεις το μέγεθος της παραπληροφόρησης που βιώνουμε όχι μόνο ως δημοσιογράφοι αλλά και ως απλοί πολίτες τα τελευταία χρόνια;
Ο μηχανισμός διαστρέβλωσης της πραγματικότητας, αποσιώπησης και κατασκευής ενός άλλου παράλληλου σύμπαντος είναι ζήτημα που απαιτεί πολλές επίκαιρες αναλύσεις και διεπιστημονική προσέγγιση. Στο εύθυμο αφήγημα της Γκρεκονίας του Μεσαίωνα περιγράφεται σαν μια λειτουργικότατη πολυκάναλη τάφρος μέσω της οποίας οι υψηλότατοι άρχοντες, αλλά και οι ιδιώτες αφεντάδες "αποχετεύουν" προς τους καναπεδευμένους τα συμφέροντα προϊόντα τους. Προσωπικά έχοντας σπουδάσει τα μέσα και ζώντας καθημερινά στην πρώτη υποδοχή των ειδήσεων, όταν κατόπιν βρίσκομαι στον καναπέ, στην πιο αναπαυτική για τις εξουσίες θέση, τρομάζω μπροστά στη δύναμη της κατασκευασμένης είδησης. Αυτό δεν θα μπορούσε να μην έχει κεντρική θέση στην Γκρεκονία μου.
* Πως ένιωσες παρακολουθώντας τα πρόσφατα γεγονότα στο Παρίσι;
Είναι ένα αδιανόητο γεγονός, απέναντι στο οποίο μόνο σκόρπιες σκέψεις μπορούν να βγουν αβίαστα. Δεν καθίσταται λιγότερο αδιανόητο όταν με αφορμή αυτό το τρομακτικό γεγονός θυμηθούμε τον ανελέητο βομβαρδισμό της Γάζας τον προηγούμενο Ιούλιο, τις πολύνεκρες επιθέσεις εναντίον αμάχων μαθητών και εκπαιδευτικών, τον εμφύλιο στη Συρία. Θέλω να πω ότι οι δυτικές κοινωνίες πιθανόν να πρέπει να κοιτάξουμε πολύ βαθιά στον καθρέφτη για να αφυπνιστούμε. Χωρίς να αφήνουμε περιθώρια στην ψύχωση της δαιμονοποίησης του άλλου, του διαφορετικού πολιτισμικά ή ιδεολογικά. Αν ενδώσουμε σε ατταβιστικά αντανακλαστικά, ακυρώνουμε την όποια διαδρομή του πολιτισμού μας των τελευταίων 1.000 χρόνων τουλάχιστον και θα έχει νικήσει το τέρας. Η ελευθερία της έκφρασης είναι κάτι αδιαπραγμάτευτο στη συνείδηση της νεωτερικότητας, η κριτική και η σάτιρα το ίδιο, αν και η πιο ασφαλής πατρίδα γι' αυτά είναι τα λήμματα της εγκυκλοπαίδειας. Όμως στο πίσω μέρος του μυαλού μας πρέπει να έχουμε πως δεν διαδίδεται η δημοκρατία, η ελευθερία και ο Διαφωτισμός μέσω βομβαρδισμών και σφαγών. Οι εικόνες από το Charlie Hebdo καλό είναι να μας σοκάρουν αλλά πρέπει να μας φέρνουν και στο νου ότι δεν αρκεί να δηλώνουμε Je suis Charlie, αλλά να υπερασπιζόμαστε την ουσία, δηλαδή τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη και την αξία του ανθρώπου.
