"Σε όλη μου τη ζωή ήμουν μετανάστης, αληθινή πατρίδα μου είναι η τέχνη μου"
Νίκος Παπατάκης
Ο Νίκος Παπατάκης μπήκε στον κινηματογράφο σαν θύελλα, στα 1963: "Les abysses" ("Οι άβυσσοι"). Δύο υπηρέτριες σφάζουν τα αφεντικά τους που συμβολίζουν την αποικιοκρατική Γαλλία... Βασισμένη, όπως και το θεατρικό "Οι δούλες" (1947) του Ζενέ, στο πραγματικό περιστατικό των αδερφών Παπέν που συγκλόνισε το 1933 τη Γαλλία, η ταινία εκπροσώπησε επίσημα τη χώρα στο Φεστιβάλ των Καννών, προκαλώντας σφοδρές αντιδράσεις κι έγινε αντικείμενο ανάλυσης πολλών Γάλλων διανοητών (Ζαν-Πολ Σαρτρ, Σιμόν Ντε Μποβουάρ, Ζακ Λακάν, Αντρέ Μπρετόν, Ζακ Πρεβέρ, Ζαν Ζενέ). "Ήθελα να γράψει ο Σαρτρ το σενάριο και ο Αλέν Ρενέ να σκηνοθετήσει. Υπήρχε ένα βιβλίο τότε με τίτλο 'La torture' ('Το βασανιστήριο'), γραμμένο από έναν Γάλλο που περιέγραφε πώς οι Γάλλοι αξιωματικοί και στρατιώτες βασάνιζαν τους Αλγερινούς. Όλοι συμφωνούσαμε και θα έκανα εγώ την παραγωγή. Αλλά δεν βρήκα τα χρήματα. Κανένας δεν το ήθελε. Με τέτοια ονόματα, όπως του Σαρτρ και του Ρενέ, πίστευα ότι θα τα βρω... Και τότε είπα ότι πρέπει να κάνω κάτι που να μην είναι άμεσο, να είναι σαν μεταφορά και σκέφτηκα ότι 'Οι δούλες' του Ζενέ θα ήταν σαν παραβολή πάνω στον πόλεμο της Αλγερίας».
Ο Παπατάκης είχε γεννηθεί στις 19 Ιουλίου 1918 στην Αντίς Αμπέμπα της Αιθιοπίας, από Έλληνα πατέρα και Αφρικάνα μητέρα... Δεκαοκτάχρονος εθελοντής στον στρατό του Χαϊλέ Σελασιέ της Αιθιοπίας όταν εισέβαλε ο Μουσολίνι, θα ξεφύγει μετά την κατάληψη της χώρας από τους Ιταλούς για να φτάσει στην Ελλάδα του Μεταξά και από εκεί στη Γαλλία, λίγο προτού ξεκινήσει ο Β` Παγκόσμιος Πόλεμος. Στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, ο Παπατάκης θα γίνει γνωστός σε ολόκληρο το Παρίσι ως ιδιοκτήτης του θεατρικού καμπαρέ «Tο κόκκινο ρόδο», "άντρο" του κινήματος των υπαρξιστών. Στα τέλη της δεκαετίας του '50 θα περάσει στην απέναντι πλευρά του Ατλαντικού και θα βοηθήσει αποφασιστικά τον Τζον Κασσαβέτη στην παραγωγή της ταινίας του "Σκιές" (1959).
Λίγο πριν τη δικτατορία των συνταγματαρχών, το 1967, ο Παπατάκης φτάνει στην Ελλάδα για να γυρίσει την πρώτη του ελληνική ταινία, τους "Βοσκούς", με ήρωα έναν λούμπεν παρία που επιστρέφει από τη Γερμανία σε μια παράδοξη ελληνική ημιφεουδαρχική κοινότητα για να διεκδικήσει την κόρη του πλούσιου τσέλιγκα της περιοχής... Ο Παπατάκης σκηνοθετεί ξανά το 1975, το "Gloria Mundi", όπου ένας κινηματογραφιστής γυρίζει μια ταινία για τα βασανιστήρια στην Αλγερία και η γυναίκα του υποδύεται μια Αλγερινή κρατούμενη. Για να μπορεί να παίξει πιο πειστικά τον ρόλο της, υποβάλλεται σε διάφορα βασανιστήρια ώσπου η "πραγματικότητα" μπλέκεται αξεδιάλυτα με τη μυθοπλασία. Θα περάσουν άλλα δέκα χρόνια μέχρι την επιστροφή του Παπατάκη στην Ελλάδα για τη "Φωτογραφία" (1986), όπου η εσωτερική κόλαση της μετανάστευσης αποτυπώνεται ανάγλυφα, με δύο οριακές ερμηνείες από τον Άρη Ρέτσο και τον Χρήστο Τσάγκα. Η τελευταία ταινία που γύρισε, «Οι ισορροπιστές» (1991) ήταν ένα αιχμηρό πορτρέτο του παλιού του φίλου Ζαν Ζενέ, τον οποίο υποδύθηκε ο Μισέλ Πικολί. "Είμαι αναρχικός, έχω πολιτική συνείδηση, αλλά είμαι individualiste" έλεγε ο ίδιος ο Παπατάκης. Η βία που κυριαρχεί στις κοινωνικές σχέσεις καθορίζει και τις διαπροσωπικές επαφές και τελικά τις καταστρέφει. Η αγάπη, η εξέγερση, που βρίσκονται πάντα στο επίκεντρο της θεματικής του Παπατάκη, δεν μπορούν να οδηγήσουν στη σωτηρία. Κάθε ιστορία οδηγεί αναπόφευκτα στην αποτυχία, στον θάνατο, χωρίς δυνατότητα διαφυγής ή λύτρωσης. Πράγμα που δεν εμποδίζει τους ήρωές του να αντιστέκονται. Αυτό το μείγμα λυρισμού και άκαμπτης βίας στις ταινίες του Νίκου Παπατάκη μας αγγίζει βαθιά. Στα χνάρια ενός άλλου μεγάλου αναρχικού του σινεμά, του Μπουνιουέλ, ο Παπατάκης προτείνει τη βία ως έκφραση αυτόνομης δράσης, ως ένα θεμιτό μέσο για την ανατροπή μιας καταπιεστικής κοινωνικής, πολιτικής ή ηθικής τάξης.
Στη μυθιστορηματική αυτοβιογραφία του "Όλοι οι δρόμοι προς την απόγνωση" ο Παπατάκης μιλά για τη μοίρα της ανταρσίας, αναφερόμενος στους ντεσπεράδος σαν κι εκείνον: "Η ταπείνωση είναι ο δρόμος προς την εξέγερση... Για την εκπλήρωση του δικού του νόμου, θα διαταράξει την τάξη, θα συντρίψει το πρωτόκολλο, θα ξεστρατίσει από τους προγόνους. Θα αλητεύει στα απαγορευμένα, στις αγέρωχες κι επικίνδυνες περιοχές του αβέβαιου. Θα δέχεται ατάραχος -ακόμη περισσότερο: σαν ευλογία- την κατάρα του πατέρα και της μάνας. Θα έχει το θάρρος να είναι μόνος...».
Η Ταινιοθήκη της Ελλάδος (Ιερά Οδός 48 & Μεγ. Αλεξάνδρου) διοργανώνει από τις 11 έως τις 17 Δεκεμβρίου ένα μεγάλο αναδρομικό αφιέρωμα στον Νίκο Παπατάκη, που συμπίπτει με την επέτειο των τεσσάρων χρόνων από τον θάνατό του (17 Δεκεμβρίου 2010). Το αφιέρωμα περιλαμβάνει συνολικά δέκα ταινίες: Έξι ταινίες σε σκηνοθεσία Νίκου Παπατάκη, δύο ταινίες με τον Νίκο Παπατάκη ως παραγωγό και δύο ντοκιμαντέρ για τον Νίκο Παπατάκη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η προβολή και των δύο βερσιόν του "Gloria Mundi", εκείνης του 1974 κι εκείνης του 2005. Τη Δευτέρα 15 Δεκεμβρίου διοργανώνεται συζήτηση στρογγυλής τραπέζης για το έργο του Νίκου Παπατάκη. Περισσότερες πληροφορίες στην ιστοσελίδα www.tainiothiki.gr.
