Της Ιφιγένειας Καλαντζή
Μπορεί η ένταση ενός αθυρόστομου λόγου, στο Σπιρτόκουτο (2002) του Γιάννη Οικονομίδη, να ταρακούνησε το μακάριο κινηματογραφικό τοπίο, ωστόσο, η δυναμική και πρωτότυπη κινηματογραφική του πρόταση διαφαίνεται από τα πρώτα σκηνοθετικά του βήματα, στα μικρού μήκους φιλμ που προβλήθηκαν στο αναδρομικό αφιέρωμα της Ταινιοθήκης της Ελλάδος στο έργο του, στο πλαίσιο του 8ου Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου της Αθήνας.
Ο Οικονομίδης εισβάλλει σαν σίφουνας στον χώρο του κινηματογράφου, με μια οικολογική καταγγελία στην ασπρόμαυρη μικρού μήκους Καλημέρα νύχτα (1990/18'). Μια δεκαετία σχεδόν μετά την εξάπλωση των καταστροφικών πυρκαγιών, επιχειρεί μια ελεγειακή προσέγγιση στο θέμα της καμένης γης, με εμπνευσμένους και άρτια δοσμένους πειραματισμούς. Πανοραμικά πλάνα στον συννεφιασμένο ουρανό και στο κατεστραμμένο πευκοδάσος, με δυναμικό ρυθμό στο μοντάζ, εναλλάσσονται με κοντινά στα καρβουνιασμένα κούτσουρα, ενώ ένας παραδοσιακός σκοπός με λύρα μοιρολογεί την ύβρη, στα ταρκοφσκικά, αργά τράβελινγκ κάτοψης. Την εικαστική ραθυμία, με έντονα κοντράστ, των απανθρακωμένων όγκων, διαταράσσει η φουριόζικη κίνηση υποκειμενικής λήψης στα αποκαΐδια, δημιουργώντας ατμόσφαιρα θρίλερ, με ατονικούς ήχους εγχόρδων και κρουστών, από τον Στέφανο «Γλαύκωψ».
Στην επίσης ασπρόμαυρη Σταδιακή βελτίωση του καιρού (1992/20'), η αναγγελία ενός τραγικού συμβάντος σε μια νεαρή γυναίκα αποτυπώνεται με έναν ιδιότυπο μινιμαλιστικό ρεαλισμό. Ο αγγελιοφόρος των κακών μαντάτων την αναζητά στο περίπτερο της γειτονιάς της, ενώ αυτή βολτάρει ανυποψίαστη στα μαγαζιά του κέντρου. Οι διάλογοι καλύπτονται από ήχους, παρατείνοντας την αγωνία, με την αναγγελία του περιστατικού εκτός κάδρου, στη σφαίρα του σημαινόμενου, να απεικονίζεται στη γλώσσα του σώματος και στο βλέμμα της, που μαγνητίζει την κάμερα.
Εν μέσω ενός αναδυόμενου εθνικιστικού παροξυσμού, μετά τα συλλαλητήρια για το Μακεδονικό και με νωπό ακόμα το σοκ της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης, ο Οικονομίδης αφουγκράζεται το ράγισμα στο αυγό του φιδιού των ναζιστικών κατάλοιπων. Στο έγχρωμο αντιφασιστικό ντοκιμαντέρ Μόνο μυρίζοντας γιασεμί (1994/30'), μια κινηματογραφημένη περιήγηση στη βραδινή Αθήνα καταλήγει στα άδυτα των ξεχασμένων γερμανικών κρατητηρίων της πλατείας Κοραή. Τα κελιά, με τα ξεθωριασμένα χαραγμένα μηνύματα στους τοίχους, σαρώνονται με συνεχόμενες αργές λήψεις, ενώ η αφήγηση περιγράφει τις άθλιες συνθήκες της πολύμηνης απομόνωσης, θυμίζοντας τα μπουντρούμια της Βαστίλλης τον 18ο αι. Η κινηματογράφηση περνάει δίπλα, στο Άστυ, έναν απ' τους ελάχιστους κινηματογράφους που λειτουργούσαν επί κατοχής, με την προβολή του Ψηλά τα χέρια Χίτλερ (1962) του Ροβήρου Μανθούλη. Τα αποσπάσματα, τέλος, από τον Θρίαμβο της θέλησης της Λένι Ρίφενστάιλ, με την παρέλαση χιτλερικών στρατευμάτων σε ανάστροφη κίνηση, σαρκάζουν το νοσηρό μεγαλείο, λειτουργώντας και σαν εξορκισμός της μελανής αυτής περιόδου.
Είκοσι χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, γενέθλιο τόπο του Οικονομίδη, Η ζωή που θα ήθελες (1995/60') καταγράφει μαρτυρίες κατοίκων που συζητούν με έναν περιπλανώμενο καραγκιοζοπαίχτη -σεναριακό τέχνασμα- στα χωριά της πράσινης γραμμής. Το δράμα της βίαιης διχοτόμησης περικλείεται στον καημό για τα σπίτια τους που βρέθηκαν μέσα σε μια νύχτα στην άλλη πλευρά. Η συγκινητική αναπόληση των αλλοεθνών γειτόνων αποκαλύπτει την άλλοτε αρμονική συγκατοίκηση με τους Τουρκοκύπριους. Η κάμερα στέκεται στα όρια της στρατοκρατούμενης περιοχής, με τα φυλάκια και τις ταμπέλες να χωρίζουν κατοικημένες γειτονιές στα δύο. Κωμικά στιγμιότυπα από ακούσματα ραδιοφωνικών διαφημίσεων, πλάι σε λαϊκά άσματα, ελαφρύνουν το μελαγχολικό κλίμα, ενώ η τελική πράξη γράφεται με το σύνθημα «Φιλία και ειρήνη», που προβάλλει πάνω στο σεντόνι του θεάτρου σκιών, υπογραμμίζοντας την ενωτική διάθεση των λαών.
* Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός/κριτικός κινηματογράφου ([email protected])
Info:
Απόψε, στις 10.00 μ.μ., στην αίθουσα Α' της Ταινιοθήκης, προβάλλεται Η ψυχή στο στόμα (2006) του Γιάννη Οικονομίδη. Ακολουθεί συζήτηση με τους ηθοποιούς της ταινίας.
