Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
Από τους σημαντικότερους Έλληνες συνθέτες "λόγιας" μουσικής, ο Γιώργος Κουμεντάκης συνεργάζεται για πρώτη φορά με την Εθνική Λυρική Σκηνή, ως φιλοξενούμενος συνθέτης. Το αποτέλεσμα αυτής της συνεργασίας είναι η όπερα Φόνισσα, βασισμένη στο ομώνυμο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που θα παρουσιάζεται στην αίθουσα Αλ. Τριάντη του Μεγάρου Μουσικής. Με αφορμή την παγκόσμια πρώτη της ερχόμενης Τετάρτης, συζητήσαμε με τον συνθέτη για το έργο του αυτό, αλλά και την κατάσταση της μουσικής δημιουργίας στον τόπο μας σήμερα.
Συνθέτης ο οποίος προέρχεται από την ακαδημαϊκή αβανγκάρντ, στο έργο του αυτό ενσωματώνει ατόφια στοιχεία της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής, ηχοχρώματα που δεν είναι ταυτισμένα με το οπερατικό είδος, με τρόπο τελείως διαφορετικό από αυτόν που επιχείρησαν να κάνουν, πριν από έναν αιώνα περίπου, οι εκπρόσωποι της "εθνικής σχολής". "Πράγματι", μας λέει ο Γ. Κουμεντάκης, "τα στοιχεία με τα οποία ασχολούμαι στην Φόνισσα δεν έχουν τόσο σχέση με τη δυτική όσο με την ελληνική παραδοσιακή μουσική, αποτέλεσμα της ενασχόλησής μου με αυτήν τα τελευταία δέκα χρόνια. Υπήρχε, βέβαια, πάντα στη δουλειά μου, αλλά εσωστρεφής και καταπιεσμένη".
Πώς όμως αυτά τα παραδοσιακά στοιχεία μπορούν να ενταχθούν σε ένα κατεξοχήν δυτικό είδος, όπως είναι η όπερα; "Η δυτική μουσική, τα τελευταία 50 χρόνια, ήταν ανοιχτή στις επιρροές άλλων πολιτισμών. Βλέπεις Κινέζους ή Κορεάτες συνθέτες που χρησιμοποιούν τη δυτική τεχνοτροπία να αφομοιώνουν δυναμικά και να εξωτερικεύουν τα στοιχεία της δικής τους παράδοσης. Με τον τρόπο αυτό, η δυτική μουσική εμπλουτίζεται τόσο πολύ ώστε χάνει πλέον τα όριά της. Πλέον, όσοι θέλουν να παραμείνουν στα στενά της πλαίσια, απλώς απομονώνονται", λέει ο συνθέτης, συμπληρώνοντας πως δεν αισθάνεται ξένος προς την παραδοσιακή μουσική. "Αντίθετα, αισθάνομαι οικειότητα, φτιάχνοντας μια γλώσσα που πατά στα ελάχιστα, στα βασικά στοιχεία της παράδοσης. Όλη η Φόνισσα, μουσικά, είναι ένα ισοκράτημα με διάφορα ποικίλματα. Νομίζω πως έχω φτάσει στον απόλυτο μινιμαλισμό. Κατάλαβα πως μου αρκούν τα ελάχιστα για να φτάσω σε κάτι που είναι πολύ κοντά μου..."
Το λιμπρέτο, που έγραψε ο Γιάννης Σβώλος, λειτούργησε σαν πρόκληση για τον συνθέτη; "Περισσότερο σαν χάρτης που δημιούργησε εξαρχής την εικόνα στην οποία ήθελα να φτάσω, ανοίγοντάς μου πολλούς δρόμους. Προσέφερε περισσότερες επιλογές από όσες θα χρειαζόμουν, έτσι μπορούσα να επιλέξω κάθε φορά την καλύτερη. Η δύναμη του ποιητικού λόγου ήταν το μεγαλύτερο διαμάντι που είχαμε στα χέρια μας. Χρησιμοποιήσαμε τα διαλογικά μέρη και στα υπόλοιπα πήραμε ατόφια δημοτική ποίηση σε μοιρολόγια, παιδικά τραγούδια κ.λπ. Έχουν ταιριάξει τόσο πολύ μεταξύ τους που νομίζεις πως πρόκειται για ένα ενιαίο κείμενο".
Η Φόνισσα είναι η πρώτη μεγάλη όπερα του Γιώργου Κουμεντάκη που βρίσκει τον δρόμο για τη σκηνή, καθώς, όπως λέει, μία άλλη μεγάλη όπερα που είχε συνθέσει σε νεότερη ηλικία, οι Καθημερινές αυτοκτονίες, δεν έχει παρουσιαστεί ποτέ. "Ήταν μια όπερα πολύ σύνθετη, σε σύγκριση με την απόλυτη απλότητα της Φόνισσας". Όμως έχει συνθέσει τέσσερις όπερες δωματίου και γενικότερα στο έργο του η ανθρώπινη φωνή παίζει μεγάλο ρόλο.
"Δεν ξεχωρίζω τα όρια μεταξύ φωνής και οργάνου και αυτό με προκαλεί να γράφω για τα όργανα σαν να είναι φωνές και για τις φωνές σαν να είναι όργανα. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι το χρώμα και οι ποιότητες που διαμορφώνονται σε εκρηκτικές καταστάσεις της ανθρώπινης φύσης. Μια φωνή μπορεί να φτάσει πάνω απ' όλα, μπορεί πολύ εύκολα να χάσει τον έλεγχο. Και αυτό που δεν μπορείς να πεις με τη λογική του μέτρου μπορείς να το πεις όταν ξεφεύγεις απ' τα όρια. Στη Φόνισσα είναι ένα στοιχείο που επανέρχεται διαρκώς, δημιουργώντας μια διάσταση σχεδόν εξωπραγματική".
Στην παρατήρησή μας ότι πρόκειται για την πρώτη ανάθεση μεγάλης όπερας σε Έλληνα συνθέτη εκ μέρους της ΕΛΣ μετά από αρκετά χρόνια, ο Γ. Κουμεντάκης σημειώνει πως "η παραγωγή νέων έργων από τους Έλληνες συνθέτες είναι ένας από τους λόγους ύπαρξης των ιδρυμάτων αυτών. Δεν μπορούν να ασχολούνται μόνο με την παραγωγή παλιών έργων! Αν δεν γίνει αυτό, το είδος θα χάσει ένα μέρος της ποιότητάς του. Άλλωστε, γραμμένες όπερες υπάρχουν, παιγμένες δεν υπάρχουν!"
Ο συνθέτης θεωρεί ένα ακόμη στερεότυπο τα περί συντηρητισμού του χώρου της όπερας. "Μην ξεχνάτε ότι η όπερα είναι ένα λαϊκό είδος", λέει, τονίζοντας ότι σήμερα "το κοινό της ανανεώνεται, μπορείς να συναντήσεις πολλών ειδών ανθρώπους, νέους, ψαγμένους... Τα τελευταία χρόνια η στάση των Αθηναίων απέναντι σε ένα είδος που θεωρούσαν ότι αφορά ένα πολύ περιορισμένο κοινό έχει αλλάξει, χάρη στον τρόπο που η ΕΛΣ έχει βγάλει προς τα έξω την όπερα. Υπάρχει ενθουσιασμός, αγάπη για το είδος, αποδοχή και συμμετοχή. Αυτό είναι από τα λίγα ελπιδοφόρα πράγματα στην Ελλάδα σήμερα".
"Η πολιτεία μας καταργεί ως επαγγελματίες"
Ποια είναι όμως η κατάσταση της "λόγιας" μουσικής στη χώρα μας σήμερα; Μπορεί κανείς να αισιοδοξεί; "Από την άποψη της δημιουργίας βρίσκεται σε πολύ καλό σημείο. Έχουμε πάρα πολλούς νέους συνθέτες σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου, μια σπουδαία γενιά συνθετών, που όπως και οι παλιότεροι συνεχίζουν να γράφουν πολλά έργα, σε μια εποχή που η πολιτεία έχει αποφασίσει ότι κάτι τέτοιο δεν της χρειάζεται".
Μιλώντας για τις ευθύνες της πολιτείας, ο Γ. Κουμεντάκης τονίζει πως "έχει δείξει με κάθε τρόπο ότι δεν την ενδιαφέρει το συγκεκριμένο είδος. Δεν δίνονται αναθέσεις, και χωρίς αυτές δεν γίνεται σύγχρονη μουσική. Αλλά και οι περισσότεροι σχετικοί φορείς βρίσκονται υπό διάλυση. Το κράτος δεν έχει ξεκάθαρη άποψη τι θέλει να κάνει και απλώς τους αφήνει να σαπίσουν".
"Μας δίνει την αίσθηση ότι την επαγγελματική υπόσταση που κατακτήσαμε ως συνθέτες -γιατί κανείς δεν μας την χάρισε- έρχονται λόγω της κρίσης να την καταργήσουν. Το ίδιο συμβαίνει και με τα μουσικά σύνολα, τις ορχήστρες... Αν δεν έχεις τις γνώσεις να αλλάξεις αυτές τις δομές προς το καλύτερο, είναι προτιμότερο να τις αφήνεις όπως είναι. Όχι να τις κλείνεις, βάζοντας σε κίνδυνο το είδος, που είναι σπουδαίο, ως πολύ υψηλή ανθρώπινη έκφραση, αλλά και τις ανθρώπινες ζωές. Αν αυτό ξεκινήσει από τη μουσική, τον πιο ασθενή κρίκο, θα φτάσει στο νοσοκομείο, την εκπαίδευση, το πανεπιστήμιο..."
Η κρίση όμως έχει απελευθερώσει ένα πολύ ενδιαφέρον δυναμικό νέων λυρικών καλλιτεχνών, που μέσα από ομάδες και εναλλακτικούς χώρους συνεχίζουν να πειραματίζονται και να δημιουργούν. "Έτσι είναι", λέει ο Γ. Κουμεντάκης, "απλώς δεν αρκεί. Σε σχέση με το λυρικό θέατρο πλάθεται ένας καινούργιος κόσμος από ομάδες οι οποίες πλησιάζουν τη λαϊκότητα με έναν πιο ψαγμένο τρόπο. Η όπερα τους δίνει τη δυνατότητα να μιλήσουν για σύγχρονα θέματα με πιο ανατρεπτικό τρόπο. Αυτό πολύ δύσκολα μπορεί να περάσει σε ένα μεγάλο θεσμό. Κι ίσως δεν θα έπρεπε, γιατί έτσι θα έχανε την αυθεντικότητά του. Δεν ξέρω ποιο θα είναι το επόμενο βήμα. Πάντως, στη μορφή που υπάρχει σήμερα, στην εποχή της κρίσης, μόνο θετικό είναι".
info
Η ΦΟΝΙΣΣΑ. Όπερα σε δύο πράξεις. Μουσική: Γιώργος Κουμεντάκης. Κείμενο: Γιάννης Σβώλος. Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Ευκλείδης. Μουσική διεύθυνση: Βασίλης Χριστόπουλος. Παγκόσμια πρώτη παρουσίαση 19, 21, 23, 26/11. ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ - ΑΙΘΟΥΣΑ ΑΛ. ΤΡΙΑΝΤΗ
