Του Σπύρου Κακουριώτη
Αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των ανθρώπων σε ολόκληρο τον πλανήτη το νόμισμα, σε βαθμό τέτοιο, που σπάνια αναρωτιόμαστε για την ιστορικότητα αυτού του μικρού στρογγυλού μεταλλικού αντικειμένου. Πότε, πώς και κάτω από ποιες συνθήκες γεννήθηκε και, κυρίως, γνώρισε τέτοια διάδοση, ώστε να έχει σήμερα τον χαρακτήρα του αυτονόητου;
Αυτά τα ερωτήματα, μεταξύ άλλων, επιδιώκει να φωτίσει η μεγάλη έκθεση Η Ευρώπη της Ελλάδος, που διοργανώνεται από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και τη Νομισματική Συλλογή της Alpha Bank και φιλοξενείται έως και τον επόμενο Απρίλιο στις αίθουσες του Αρχαιολογικού Μουσείου της μακεδονικής πρωτεύουσας.
Παρουσιάζοντας μέσα από 121 νομίσματα και άλλα 61 αρχαία αντικείμενα την ιστορία του Β' ελληνικού αποικισμού, από τον 8ο έως τον 5ο αιώνα π.Χ. στη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο, η έκθεση αφηγείται παράλληλα τον τρόπο με τον οποίο μία ελληνική εφεύρεση, το νόμισμα με τη μορφή του κέρματος, διαδόθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη και στους λαούς που γειτόνευαν με τις ελληνικές αποικίες.
Η εμφάνιση του νομίσματος
Το νόμισμα χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 7ου αι. π.Χ., στις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας. Από εκεί, σύντομα επεκτάθηκε στον ελλαδικό χώρο, όπου, λίγο πριν τα μέσα του 6ου αι. π.Χ., η Αίγινα έκοψε πρώτη τα δικά της νομίσματα, για να ακολουθήσουν η Κόρινθος και η Αθήνα. Έτσι, σταδιακά, κάθε πόλη - κράτος υιοθέτησε αυτό το μικρό μεταλλικό δισκόμορφο αντικείμενο, που έχει κοπεί, έχει ζυγιστεί, έχει σφραγιστεί και τίθεται σε κυκλοφορία από τη δημόσια αρχή, σύμφωνα με τον νόμο που εγγυάται την καθορισμένη αξία του.
Παράλληλα με αυτή την εξέλιξη, που οδήγησε στην επικράτηση του νομίσματος ως κύριου μέσου συναλλαγής, βρισκόταν σε εξέλιξη το δεύτερο αποικιακό κύμα, το οποίο μέσα σε διάστημα τριών αιώνων έφερε τους Έλληνες σε κάθε γωνιά του μεσογειακού χώρου, από την Ιβηρική Χερσόνησο έως την Κριμαία, όπου ίδρυσαν πόλεις οι οποίες εξελίχθηκαν σε κέντρα με μεγάλη οικονομική και πολιτική ακτινοβολία.
«Το νόμισμα, όπως το εννοούμε σήμερα, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τους Έλληνες», λέει η επιμελήτρια της Νομισματικής Συλλογής της Alpha Bank αλλά και του καταλόγου της έκθεσης κ. Δήμητρα Τσαγκάρη. «Με την ίδρυση των αποικιών στην Ευρώπη, διαδόθηκε και πέραν των ορίων του ελληνικού χώρου. Αυτό ακριβώς θέλει να καταδείξει και η έκθεση Η Ευρώπη της Ελλάδος που οργανώνουμε σε συνεργασία με το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης».
«Οι αποικίες που ιδρύθηκαν από τους Έλληνες στην αρχαιότητα είναι περισσότερες από 500» λέει η διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης κ. Πολυξένη Αδάμ - Βελένη. «Στη συγκεκριμένη έκθεση επιλέξαμε να παρουσιάσουμε 39 αποικίες, όπου η κατοίκηση δεν διακόπηκε ποτέ μέχρι σήμερα. Πρόκειται για πόλεις που έχουν κόψει πολύ σημαντικά νομίσματα. Παράλληλα, εκτίθενται αρχαία αντικείμενα από ελληνικούς οικισμούς στην Ιταλία και την Ισπανία, ενώ σε έναν τεράστιο χάρτη καταγράφονται οι ακόμη και σήμερα ενεργοί οικισμοί στη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο. Η συνειδητοποίηση της ευρύτητας του ελληνισμού κατά την αρχαιότητα αφήνει στον επισκέπτη ένα πολύ ευχάριστο συναίσθημα» παρατηρεί.
Η περιπέτεια του αποικισμού
Η αφήγηση της περιπέτειας του ελληνικού αποικισμού διαρθρώνεται σε τέσσερις θεματικές και τοπογραφικές ενότητες, όπου μαζί με τα νομίσματα εκτίθενται και αντικείμενα από μουσεία της Ελλάδας αλλά και του εξωτερικού.
Εισαγωγικά, δίνεται το περίγραμμα του ρόλου της θάλασσας ως ζωτικής δύναμης του ελληνικού πολιτισμού, των κύριων μύθων, των επών, των εμβληματικών ηρώων που πλάστηκαν με αφετηρία τις θαλασσινές περιπλανήσεις.
Στην πρώτη ενότητα, με τίτλο «Ο αποικισμός: περιπέτεια και πρόκληση, ταυτότητα και νόστος», παρουσιάζεται το ιστορικό, κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο που εξασφάλισε τις κατάλληλες συνθήκες και κυρίως τον συσχετισμό του με την ανάδυση της πόλης - κράτους.
Πολλά από τα στοιχεία που οι Έλληνες μετέφεραν στην Ευρώπη αποτυπώνονται με σαφή τρόπο στη νομισματοκοπία των νέων πόλεων. Οι αποικίες πολύ συχνά εικονογραφούν τον οικιστή, τον μυθικό ιδρυτή, την ομώνυμη της πόλης νύμφη ή κάποιο μυθικό πρόσωπο που έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην επιλογή της συγκεκριμένης θέσης. Πολλές φορές κάνουν αναφορά στον ρόλο των Δελφών για την ίδρυση μίας αποικίας, με την απεικόνιση του Απόλλωνος. Τα νομίσματα γίνονται κατ' επέκταση αφηγητές μύθων, συνδεδεμένων με τη μητρόπολη και την πρώτη εγκατάσταση των αποίκων, ενώ ταυτοχρόνως γίνονται μάρτυρες των νέων συνθηκών ζωής.
Στο κέντρο της αίθουσας δεσπόζει ένα «δάσος», με τις μητροπόλεις να αναγράφονται στον κορμό των δέντρων και τις αποικίες που αυτές ίδρυσαν στα κλαδιά, παρουσιάζοντας τις πόλεις που δημιουργήθηκαν κατά τον Β' αποικισμό.
Στην επόμενη ενότητα, «Νέες πατρίδες από τον Εύξεινο Πόντο έως τις Ηράκλειες Στήλες», παρουσιάζεται η γεωγραφική εξάπλωση του φαινομένου του αποικισμού από την Κάτω Ιταλία και Σικελία, τη Νότια Γαλλία, την Ισπανία, τις Ιλλυρικές Ακτές και τον Εύξεινο Πόντο. Οι 39 πιο αντιπροσωπευτικές αποικίες των περιοχών αυτών, που η καθεμιά απαρτίζει έναν ξεχωριστό μικρόκοσμο, παρουσιάζονται μέσα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο ελληνικό αλφάβητο και στη διάδοσή του, στην υιοθέτηση νέων καλλιεργειών, την ενοποίηση μέσω της νομισματοκοπίας και την επικράτηση ελληνικών συνηθειών, όπως το συμπόσιο, οι λατρείες, το θέατρο.
Τέλος, η ενότητα «Οι Έλληνες και οι Άλλοι», αφιερώνεται στις σχέσεις των Ελλήνων με τους γειτονικούς λαούς των περιοχών όπου εγκαθιδρύθηκαν αποικίες. Από τη συνύπαρξη αυτή προήλθαν επιρροές, εισήχθησαν νέα πολιτισμικά στοιχεία και έγινε τελικά κατορθωτή η συμβίωση, παρά τις όποιες διαφορές. Ξεχωριστή αναφορά γίνεται για τη σχέση με τους θαλασσοπλόους και δυνάμει ανταγωνιστές Φοίνικες, τους Κέλτες της Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης και τους Σκύθες της Μαύρης Θάλασσας.
«Οι περισσότερες αποικίες δημιουργήθηκαν με ειρηνικό τρόπο, καθώς προηγούνταν εμπορικές εγκαταστάσεις και αλληλεπίδραση με τους ντόπιους» μας επισημαίνει η κ. Βελένη. «Ήταν ένα είδος ανάπτυξης των περιοχών αυτών, όχι κατάκτηση. Δεν πρέπει να συγχέεται ο αποικισμός με τη νεότερη ευρωπαϊκή αποικιοκρατία». Μιλώντας για την προθυμία με την οποία ανταποκρίθηκαν μουσεία του εξωτερικού, η διευθύντρια του ΑΜΘ παρατηρεί: «Μια έκθεση για τις αποικίες ενώνει πολύ κόσμο. Οι ρίζες των αποικιών έχουν αντίκτυπο μέχρι τις μέρες μας. Αυτό το ιστορικό παρελθόν αποτελεί έναν κοινό παρονομαστή στον οποίο μπορούμε να αναφερόμαστε, τουλάχιστον οι μεσογειακές χώρες».
Μουσειογραφικός σχεδιασμός
Το νόμισμα μουσειογραφικά είναι ένα πολύ δύσκολο αντικείμενο. Στην έκθεση Η Ευρώπη της Ελλάδος η μουσειογραφική μελέτη που εκπόνησε το αρχιτεκτονικό γραφείο loopoSTUDiO, αλλά και η διαδραστική εφαρμογή Stater 3602, η οποία σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε από το Ινστιτούτο Πληροφορικής του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, «επιτρέπει στα νομίσματα να φωτίζονται με τέτοιον τρόπο, ώστε να φαίνονται ανάγλυφα, με κάθε λεπτομέρεια, χωρίς να χρειάζεται μεγεθυντικός φακός», λέει η κ. Βελένη. «Μάλιστα, ένας αρχαιολόγος από το Μουσείο Paul Getty που μας επισκέφθηκε ζήτησε τη συνεργασία μας γιατί βρήκε τον τρόπο έκθεσης πολύ πρωτοποριακό και πρωτότυπο».
«Η έκθεση συνάντησε μεγάλη ανταπόκριση από το κοινό. Το διάστημα της λειτουργίας της παρατηρούμε αυξημένη επισκεψιμότητα και, σε μια έρευνα αξιολόγησης που διενεργήσαμε, η ανταπόκριση ήταν πολύ θετική. Πολλοί ήταν αυτοί που ζητούσαν τη δημιουργία μιας μόνιμης έκθεσης για τις αποικίες. Πράγματι, στον ελληνικό χώρο δεν υπάρχει ένα μουσείο αφιερωμένο στον ελληνικό αποικισμό» καταλήγει η διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.
* Η έκθεση Η Ευρώπη της Ελλάδος: Αποικίες και νομίσματα από τη Συλλογή της Alpha Bank, την επιμέλεια της οποίας έχουν η διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης Πολυξένη Αδάμ - Βελένη και η επιμελήτρια της Νομισματικής Συλλογής της Alpha Bank Δήμητρα Τσαγκάρη, θα παραμείνει ανοιχτή στο κοινό έως τις 19 Απριλίου 2015.
Στο πλαίσιό της πραγματοποιείται εκπαιδευτικό πρόγραμμα με τίτλο «Τολμηροί εξερευνητές και πρωτοπόροι άποικοι» για παιδιά των τελευταίων τάξεων του Δημοτικού και του Γυμνασίου. Παράλληλα, την έκθεση συνοδεύει ομώνυμος κατάλογος - λεύκωμα, στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, με πλούσιο φωτογραφικό υλικό.
Η Νομισματική Συλλογή της Alpha Bank
Η Νομισματική Συλλογή, Alpha Bank αποτελεί μία από τις σημαντικότερες συλλογές αρχαίων νομισμάτων διεθνώς. Το ιστορικό της δημιουργίας της μας περιγράφει η επιμελήτριά της κ. Δήμητρα Τσαγκάρη: «Η Νομισματική Συλλογή της Alpha Bank ξεκίνησε το 1972, με πρωτοβουλία του προέδρου της κ. Γιάννη Κωστόπουλου, που αγόρασε τότε δύο μικρές ιδιωτικές συλλογές, με 1.186 νομίσματα συνολικά. Από το 1989 άρχισε η συστηματική ετήσια αγορά νομισμάτων από δημοπρασίες στην Ευρώπη και την Αμερική, με αποτέλεσμα σήμερα η συλλογή να περιλαμβάνει περίπου 11.000 νομίσματα, απ' όλο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο».
Ανάμεσα στα νομίσματα που περιλαμβάνει, υπάρχουν μερικά μοναδικά δείγματα της αρχαίας σφραγιστικής, ενώ τα χρονικά όριά της εκτείνονται από τα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. και την εφεύρεση του νομίσματος, έως τον 3ο αιώνα μ.Χ.
Στη συλλογή περιλαμβάνονται μόνο αρχαία ελληνικά νομίσματα; «Το νόμισμα, όπως το εννοούμε σήμερα, δηλαδή ένα μικρό, στρογγυλό, μεταλλικό αντικείμενο, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τους Έλληνες», λέει η κ. Τσαγκάρη. «Με την ίδρυση των αποικιών στην Ευρώπη, διαδόθηκε και πέραν των ορίων του ελληνικού χώρου. Αυτό ακριβώς θέλησε να καταδείξει και η έκθεση Η Ευρώπη της Ελλάδος που οργανώνουμε σε συνεργασία με το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης».
Η Νομισματική Συλλογή, πέραν των περιοδικών εκθέσεων, είναι ανοιχτή στο κοινό στη μόνιμη έδρα της, στην Αθήνα, στο κεντρικό κτήριο της Alpha Bank, επί της οδού Πανεπιστημίου 41, όπου και διοργανώνονται εκπαιδευτικά προγράμματα, εκθέσεις και διαλέξεις, ενώ παράλληλα το επιστημονικό της δυναμικό συμμετέχει σε επιστημονικά συμπόσια και διεθνή συνέδρια, ενώ στις σχετικές εκδόσεις της αποτυπώνεται η ιστορία των νομισμάτων όλου του ελληνικού χώρου..
Για τα επόμενα βήματα η κ. Τσαγκάρη σημειώνει ότι γίνεται προσπάθεια η έκθεση Η Ευρώπη της Ελλάδος να μεταφερθεί το 2015 και στην Αθήνα, ενώ το επόμενο ορόσημο είναι το 2022, οπότε και συμπληρώνονται 50 χρόνια από τη δημιουργία της συλλογής, που θα εορταστούν με μια μεγάλη επετειακή έκθεση.
