Ψάχνοντας στα σχολικά τετράδια του Λυκείου, ανακάλυψα μία έκθεση με θέμα «Η σκέψη» και οι παρατηρήσεις της καθηγήτριας μου είχαν προκαλέσει ένα τραύμα σχεδόν ιστορικό.
Παραθέτω:
Η σκέψη πως η σκέψη έχει διαφορετικούς τρόπους και διαφορετικά είδη σκέψης είναι μία τρομακτική σκέψη.
Για να γίνει κατανοητό πόσο τρομακτικό είναι αυτό, σκεφτείτε μόνο πως για τη σκέψη η ανθρωπότητα σκέπτεται και συσκέπτεται για αιώνες.
Ο επίσημος ορισμός της σκέψης πάντως είναι πως η σκέψη, ως ορισμός, αναφέρεται στη διάταξη ή στην αλληλουχία των ιδεών που συγκροτούν ένα ορισμένο σύνολο και καταλήγουν σε ένα λογικό συμπέρασμα. Και εδώ ακριβώς, όπως σωστά μπορεί να επισημανθεί, μπαίνει στη σκέψη μας και ακόμα μία διάσταση. Αυτή της λογικής. Που και αυτή για να ερμηνευτεί προϋποθέτει σκέψη.
Αναζητώντας έναν απλό ορισμό για την έννοια της σκέψης, είναι η ικανότητα της κατανόησης και της οργάνωσης των ιδεών μετά από πολλή ώριμη σκέψη. Επί της ουσίας, δηλαδή, καταλήγουμε πως για να σκεφτείς, πρέπει να σκέφτεσαι.
Η επιστήμη, προκειμένου να υπερβεί αυτά τα αδιέξοδα, εφαρμόζει διάφορες τεχνικές που, παρότι είναι αρκετά σύνθετες και απαιτούν σκέψη, στο τέλος καταλήγουν σε συμπεράσματα, που είναι και το ζητούμενο άλλωστε.
Αυτή η διαδικασία ξεκινά με την παρατήρηση που απαιτεί εκ των πραγμάτων και λίγη σκέψη, συνεχίζει με τη διατύπωση της θεωρίας που και αυτή απαιτεί κάμποση σκέψη και στο τέλος δοκιμάζει τη θεωρία στην πράξη μέχρι να επιβεβαιωθεί η ορθότητα της θεωρίας.
Αυτή η τεχνική που εφαρμόζεται τόσο στις θετικές επιστήμες όσο και στη φιλοσοφία απαιτεί τη λεγόμενη μαθηματική σκέψη. Απαιτεί, δηλαδή, όπως υποστηρίζουν οι επιστήμονες, τη δυνατότητα να πάρουμε μία αφηρημένη έννοια, να την αναλύσουμε λογικά, έπειτα να τη γενικεύσουμε και στο τέλος να τη δομήσουμε ώστε να επιλύσουμε ένα πρόβλημα ή να δώσουμε μία απάντηση.
Πολλές φορές οι επιστήμονες, προκειμένου να ξεμπερδέψουν αυτό το κουβάρι που είναι από μόνο του αρκετά μπερδεμένο, για να γίνουν κατανοητοί και να εξάγουν τα αναγκαία συμπεράσματα χρησιμοποιούν παραδείγματα.
Ένα τέτοιο παράδειγμα, μάλιστα, τιτλοφορείται «Η εξίσωση».
Το παράδειγμα της εξίσωσης λέει λοιπόν πως πριν από 90 χρόνια ένας δικτάτορας φυλάκισε μερικούς διαφωνούντες και μετά τους παρέδωσε βορά σε κάτι άλλους, Γερμανούς φασίστες, που συχνά τους ονομάζουμε και Ναζί. Εκείνοι, ως φασίστες και Ναζί που ήταν, τους μάζεψαν στην Καισαριανή και τους εκτέλεσαν διά τουφεκισμού παρότι ήταν άοπλοι, διότι κάτι άλλοι αντιναζί-αντιφασίστες στο πλαίσιο της ένοπλης απελευθέρωσης της πατρίδας μας από τους ναζί-φασίστες σκότωσαν με τα όπλα τους τέσσερις ενόπλους.
Έπειτα, όταν οι αντιναζί-αντιφασίστες έδιωξαν τους Ναζί-φασίστες, οι εθνικόφρονες έστειλαν όσους αντιναζί-αντιφασίστες δεν κατάφεραν να σκοτώσουν οι Ναζί στα ξερονήσια. Αργότερα, οι τιμητές του δικτάτορα έκαναν μία νέα δικτατορία και έστειλαν στα ίδια ξερονήσια όσους δεν είχαν διώξει οι προηγούμενοι, μέχρι που όσοι αντιφασίστες-αντιναζί δεν είχαν φυλακιστεί ή εξοριστεί έδιωξαν και τη δεύτερη δικτατορία. Αυτή είναι η παρατήρηση.
Έπειτα έρχεται και η γενίκευση. Εκείνη που σχηματικά λέει πως όποιος αντιστέκεται στην καθεστηκυία τάξη πρέπει να εξοριστεί, ανεξάρτητα από τον αν η δράση του είναι δίκαιη και λογική.
Μετά έρχεται και η αφαίρεση, που είναι σημαντική στην ακολουθία της μαθηματικής σκέψης προκειμένου να παράξουμε ένα ουσιαστικό συμπέρασμα. Έτσι αφαιρούμε από τη σκέψη τα μη ουσιαστικά στοιχεία, όπως για παράδειγμα ότι οι αντιφασίστες-αντιναζί ήταν και κομμουνιστές και αριστεροί και δημοκράτες. Ήταν, δηλαδή, πατριώτες και όχι εθνικοπατριώτες. Μέσα από αυτή τη διαδικασία της αφαίρεσης επιτυγχάνεται ο γνωστός πια ιστορικός συμβιβασμός ή αλλιώς η λεγόμενη εξίσωση που είναι αναγκαία στην επιστήμη για να υπάρχει ισορροπία.
Η καθηγήτρια είχε σημειώσει στο τετράδιο: «Μπάμπη, το θέμα θέλει κι άλλη σκέψη... δεν γράφουμε για την προπαγάνδα».
Η σκέψη όμως, όπως και η πρόοδος, είναι συνεχείς διαδικασίες και έτσι κάθε φορά που προκύπτει ένα νέο στοιχείο πρέπει να ξανασκεφτούμε, οπότε αυτές τις ημέρες νιώθω ότι πήρα το αίμα μου πίσω.
Διότι 90 χρόνια μετά το αρχικό γεγονός βουτάει η Ιστορία στο παρόν μας με μερικές φωτογραφίες, οι υπερασπιστές της καθεστηκυίας τάξης ξαναρχίζουν τη γενίκευση και την αφαίρεση για να ξεχάσουμε ποιοι ήταν και τι ήταν οι 200 της Καισαριανής.
