Η πολιτική συναίνεση γύρω από το σύνταγμα είναι ένας σύγχρονος αστικός μύθος. Με εξαίρεση ελάσσονος σημασίας αναθεωρήσεις (όπως του 2001), ουδέποτε στην Ελλάδα υπήρξε γενικευμένη πολιτική συναίνεση.
Ακόμη και το σύνταγμα του 1975, που συγκρότησε το θεσμικό πλαίσιο της μεταπολίτευσης με βάση το πολίτευμα της προεδρευομένης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, ψηφίστηκε μόνο από ένα κόμμα (τη Ν.Δ). Τα τέσσερα κόμματα της αντιπολίτευσης (Ένωση Κέντρου - Νέες Δυνάμεις, ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ και ΚΚΕ Εσωτερικού/ΕΔΑ) απείχαν από την ψηφοφορία.
Το σύνταγμα της μεταμνημονιακής Ελλάδας
Το ενδιαφέρον και συνάμα αντιφατικό είναι ότι δύο κόμματα, η Ν.Δ. και το ΠΑΣΟΚ, που κατά βάση δεν συναινούσαν στις πολιτικές επιλογές τους, δημιουργούσαν διαχρονικά ένα σύνταγμα που "οδήγησε" τη χώρα στα Μνημόνια. Μπορεί να μην επέφερε το παρόν σύνταγμα την κρίση που βιώνουμε σήμερα, εντούτοις δεν εμπόδισε την επέλασή της" έχει πει ο καθηγητής Ν. Αλιβιζάτος το 2016.
Στο πλαίσιο αυτό η τέταρτη αναθεώρηση του συντάγματος, που ξεκινά τώρα, θα αφορά τη θεσμική συγκρότηση της χώρας για την πρώτη δεκαετία που θα είναι η χώρα εκτός μνημονίου.
1986: Η κόντρα Παπανδρέου - Καραμανλή
Η πρώτη αναθεώρηση του συντάγματος, το 1986, έγινε στο πολιτικό πλαίσιο της "συγκατοίκησης" Καραμανλή - Παπανδρέου, δύο ισχυρών πολιτικών προσωπικοτήτων, και το διακύβευμα ήταν ποιος θα έχει την "πρωτοκαθεδρία": ο εκλεγμένος από τη Βουλή Πρόεδρος της Δημοκρατίας ή ο εκλεγμένος από τον λαό πρωθυπουργός.
Η διαδικασία ξεκίνησε με την απόφαση του Α. Παπανδρέου να μην προτείνει τον Κ. Καραμανλή για δεύτερη θητεία, αλλά τον Χρ. Σαρτζετάκη. Ακολούθησε ορυμαγδός πολιτικών γεγονότων μέσα σε τρεος μήνες:
* η παραίτηση του Κ. Καραμανλή, η τοποθέτηση του προέδρου της Βουλή Γ. Αλευρά στην κενή θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας,
* η διαμάχη σχετικά με τη δυνατότητα του Γ. Αλευρά να συμμετάσχει στην ψηφοφορία για την εκλογή του Χρ. Σαρτζετάκη ως Προέδρου της Δημοκρατίας (καθώς χωρίς την ψήφο του Γ. Αλευρά δεν θα σχηματιζόταν πλειοψηφία 180 εδρών),
* η ψηφοφορία με τα "ομοιόχρωμα" ψηφοδέλτια υπό την προεδρία του αντιπροέδρου της Βουλής Μ. Στεφανίδη,
* "κλοπή" της κάλπης από τον βουλευτή της Ν.Δ. Λ. Καλογιάννη (που έκτοτε χαρακτηρίστηκε "Καλπογιάννης").
Οι "υπερεξουσίες" που χάθηκαν
Αφού έγιναν όλα αυτά -προφανώς μέσα σε εκρηκτικό πολιτικό κλίμα- ακολούθησαν οι εκλογές του Ιουνίου του 1985 με νικητή το ΠΑΣΟΚ. Η νέα Βουλή τον Μάρτιο του 1986 αναθεώρησε 11 άρθρα του συντάγματος αφαιρώντας τις λεγόμενες "υπερεξουσίες" του Προέδρου της Δημοκρατίας και υιοθετώντας το πρωθυπουργικό μοντέλο, που διατηρείται έως και σήμερα. Ακόμη ψηφίστηκε η μεταφορά του κειμένου του συντάγματος στη δημοτική.
Μεταξύ άλλων αφαιρέθηκαν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας οι αρμοδιότητες που αφορούσαν:
- Τη διάλυση της Βουλής, εφόσον διαπίστωνε "δυσαρμονία" με το λαϊκό αίσθημα.
- Τη παροχή εντολής σχηματισμού κυβέρνησης σε οποιοδήποτε πρόσωπο, ακόμα και εκτός Βουλής, εφόσον δεν υπήρχε αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας οφείλει να αναθέτει διερευνητική εντολή σχηματισμού κυβέρνησης κατά σειρά, μέχρι και στο τρίτο σε κοινοβουλευτική δύναμη κόμμα και μόνο σε περίπτωση αποτυχίας μπορεί να αναθέσει σε πρόεδρο ενός εκ των τριών Ανωτάτων Δικαστηρίων της χώρας την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης ευρύτατης αποδοχής για τη διενέργεια εκλογών.
- Την προκήρυξη με Προεδρικό Διάταγμα δημοψηφίσματος για κρίσιμα εθνικά θέματα. Δημοψήφισμα μπορεί να γίνει με πρόταση της κυβέρνησης και απόφαση της Βουλής.
- Τη δυνατότητα να απευθύνει μόνος του διαγγέλματα προς τον λαό. Πλέον πρέπει να τα προσυπογράφει ο πρωθυπουργός.
- Την έκδοση χωρίς την υπογραφή του αρμόδιου υπουργού οργανωτικών διαταγμάτων για τη διάρθρωση των δημοσίων υπηρεσιών.
Πάντως ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας μπορεί να αναπέμπει στη Βουλή ψηφισμένα νομοσχέδια, να εκδίδει Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου ύστερα από πρόταση του υπουργικού συμβουλίου και με πρόταση της κυβέρνησης να κηρύττει την χώρα σε κατάσταση πολιορκίας όχι μόνο σε περίπτωση εξωτερικών κινδύνων, αλλά και εξαιτίας εσωτερικών λόγων.
Το ΠΑΣΟΚ δεν δέχθηκε καμία από τις τροπολογίες που αφορούσαν τη συνταγματική καθιέρωση της απλής αναλογικής, τη διεύρυνση των ατομικών δικαιωμάτων (για την απεργία και το συνεταιρίζεσθαι των δημοσίων υπαλλήλων), την ανεξαρτησία της χώρας, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης από την κυβέρνηση και τα προνόμια των εφοπλιστών. Έτσι στην ψηφοφορία το ΚΚΕ Εσωτερικού αποχώρησε, ενώ το ΚΚΕ ψήφισε "παρών" στο σύνολο της πρότασης και υπερψήφισε ορισμένα από τα άρθρα με τα οποία συμφωνούσε.
2001: Όταν έθαψαν το "τσεκούρι του πολέμου"...
Ακολούθησε η αναθεώρηση του 2001, την οποία "διεκπεραίωσαν" οι Ευάγγελος Βενιζέλος από το ΠΑΣΟΚ, που κυβερνούσε τότε, και Προκόπης Παυλόπουλος από τη Ν.Δ. Είναι η μόνη αναθεώρηση στην οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι υπήρξε συναίνεση - τουλάχιστον ανάμεσα στη Ν.Δ. και το ΠΑΣΟΚ, που στις εκλογές του 2000 είχαν εκλέξει 268 βουλευτές.
Άλλωστε τα δύο κόμματα είχαν τότε έναν κοινό πολιτικό στόχο: να "ετοιμάσουν" την Ελλάδα για να συμμετάσχει στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Ενδεικτικό του κλίματος ήταν πως η αναθεωρητική διαδικασία ανακοινώθηκε παράλληλα με την αναστολή της δίωξης κατά του Κ. Μητσοτάκη και υπουργών της κυβέρνησής του, που σηματοδοτούσε ότι κλείνει ο κύκλος της οξύτητας ανάμεσα σε Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ που υπήρχε από τη δεκαετία του 1980.
Το άρθρο 86 για την ποινική ευθύνη υπουργών
Από τα "επίμαχα" της αναθεώρησης ήταν το άρθρο 86 για την ποινική ευθύνη των υπουργών. Η διάταξη ψηφίστηκε μόνο από Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ και ήταν αυστηρότερη σε σχέση με την προηγούμενη, αν και προφανώς δεν έλυσε το πρόβλημα που συνεχίζει να ταλαιπωρεί την πολιτική ζωή. Παρά ταύτα δεν άλλαξε ούτε στην επόμενη αναθεώρηση του 2007 - 2008, καθώς δεν τέθηκε ζήτημα αναθεώρησης του άρθρου 86, όπως είχε διαμορφωθεί το 2001.
Σε κάθε περίπτωση, μετά την αναθεώρηση του 2001 η Βουλή μπορεί να επιληφθεί έως το τέλος της δεύτερης τακτικής συνόδου που ακολουθεί την τέλεση της άδικης πράξης, ενώ έως τότε μπορούσε να επιληφθεί μετά την πρώτη σύνοδο της κοινοβουλευτικής περιόδου. Επίσης ανατέθηκε η εισαγγελική αρμοδιότητα σε μέλος της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου και έπαψε πλέον η εικόνα των κατηγόρων βουλευτών.
Μεταξύ άλλων, με την αναθεώρηση του 2001 θεσπίστηκε η απαγόρευση άσκησης επαγγέλματος από τους βουλευτές, η οποία αποδείχθηκε προβληματική και αναποτελεσματική. Έτσι το επαγγελματικό ασυμβίβαστο των βουλευτών αφαιρέθηκε στην αμέσως επόμενη αναθεώρηση που έγινε το 2008.
2008: Πώς δεν άλλαξαν τα άρθρα 16 και 24
Η αναθεώρηση του 2008 θα μπορούσε να ήταν η "χαμένη αναθεώρηση", καθώς απέτυχε στους πολιτικούς της στόχους, αν δεν την χαρακτήριζαν ευτράπελα γεγονότα που συνέβησαν για πρώτη φορά, όπως λαθροχειρίες σε ψηφοφορίες!
Από την αναθεώρηση απείχε το ΠΑΣΟΚ επικαλούμενο αυτές τις ψηφοφορίες, όμως το πραγματικό πρόβλημά του ήταν η αναθεώρηση του άρθρου 16 για την ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων: ο Γ. Παπανδρέου ήταν υπέρ των ιδιωτικών πανεπιστημίων, αλλά, εκεί που η κυβέρνηση Καραμανλή θεώρησε ότι γίνεται αυτό που περιμένει επί δεκαετίες, υπήρξε αντίδραση των Ευ. Βενιζέλου και Α. Λοβέρδου (που εκτός από βουλευτές είναι και πανεπιστημιακοί...) και προκλήθηκε οξεία εσωκομματική κρίση που έκανε τον Γ. Παπανδρέου να ανακρούσει πρύμναν.
Η "ψηφοφορία" α λα Τραγάκη
Όμως τα προβλήματα για την αναθεώρηση του 2008 είχαν ξεκινήσει νωρίτερα. Ο πολιτικός στόχος της κυβέρνησης Καραμανλή ήταν να αλλάξει τα άρθρα 16 για τα ΑΕΙ και 24 για την προστασία των δασών.
Στη συνεδρίαση της Επιτροπής Αναθεώρησης, που έγινε τον Φεβρουάριο του 2007, προκειμένου να εισηγηθούν στην Ολομέλεια τα αναθεωρητέα άρθρα, 6 βουλευτές της Ν.Δ. αντιτάχθηκαν στην κυβερνητική πρόταση για την αναθεώρηση του άρθρου 24 και τον αποχαρακτηρισμό περίπου 30 εκατομμυρίων στρεμμάτων δασικών εκτάσεων.
Στην πρώτη ψηφοφορία καταψήφισαν 5 βουλευτές της Ν.Δ. (Ν. Λέγκας, Έλσ. Παπαδημητρίου, Χρ. Καρύδη, Κ. Μητσοτάκης, Γ. Ιωαννίδης), ενώ ο Ν. Δένδιας ψήφισε παρών.
Ο πρόεδρος της Επιτροπής Γ. Τραγάκης επανέλαβε άλλες δύο φορές την ψηφοφορία επιχειρώντας να ασκήσει πίεση στους βουλευτές της Ν.Δ. Στην αίθουσα είχαν μπει ο γραμματέας της Κ.Ο. της Ν.Δ. Απ. Σταύρου και ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος Β. Μαγγίνας, που πίεζαν τους βουλευτές να αλλάξουν στάση. "Τι κάνεις; Χάνουμε το παιχνίδι!" έλεγε ο Απ. Σταύρου τραβώντας βουλευτές από το μανίκι! Έτσι συνέχισε να καταψηφίζει μόνο η Έλσ. Παπαδημητρίου, ενώ οι υπόλοιποι βουλευτές της Ν.Δ. μετακινήθηκαν στο "παρών".
Ψήφιζαν και μη μέλη της Επιτροπής!
Όμως στη συνεδρίαση συνέβη κάτι πρωτοφανές: διαπιστώθηκε ότι στις ψηφοφορίες, που έγιναν δι’ ανατάσεως της χειρός, συμμετείχε, χωρίς να είναι μέλος της Επιτροπής, ο Απ. Σταύρου! Ακολούθησε κομφούζιο με τον Θ. Πάγκαλο να αποκαλεί "φασίστες και ΕΚΟΦίτες" τους βουλευτές της Ν.Δ.
Τελικά το άρθρο 24 δεν συγκέντρωσε την απόλυτη πλειοψηφία της Επιτροπής, έγινε αρνητική εισήγηση προς την Ολομέλεια και δεν αναθεωρήθηκε.
ΑΕΙ: Ευ. Βενιζέλος - Α. Λοβέρδος μπλόκαραν Γ. Παπανδρέου - Κ. Καραμανλή
Αυτή ήταν η πρώτη αποτυχία σε μείζονα στόχο για τη Ν.Δ. Η δεύτερη αποτυχία ήταν το άρθρο 16. Η Ν.Δ., από τότε που έγινε πρόεδρος ο Κ. Μητσοτάκης, υποστήριζε την ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων. Βέβαια δεν ήταν πάντα αυτή η θέση της Ν.Δ.: το 1975, κατά τη συζήτηση για το σύνταγμα ο εισηγητής της Ν.Δ. Δ. Νιάνιας τόνιζε: "Θα προτείνω η Ανώτατη Παιδεία είναι -και οφείλει να είναι- μόνον κρατική διά τον φόβον των μπίζνες" και προσδιόριζε ως καθήκον του κράτους "να προστατεύσει την ελευθερίαν του πνεύματος απολύτως και την ελευθερίαν των Ανωτάτων Ιδρυμάτων".
Τρεις δεκαετίες μετά, το 2007 - 2008, η Ν.Δ. είχε βρει σύμμαχο τον Γ. Παπανδρέου, που θεωρούσε το άρθρο 16... μετεμφυλιακό κατάλοιπο. Στην άποψη του Γ. Παπανδρέου αντιδρούσαν οι Ευ. Βενιζέλος και Α. Λοβέρδος προτείνοντας να μην αναθεωρηθεί το άρθρο 16 από την πρώτη Βουλή με 180 ψήφους, να μην είναι κερδοσκοπικά τα ιδιωτικά ΑΕΙ και, αντί για ιδιωτικά πανεπιστήμια, να λειτουργούν κρατικά πανεπιστήμια που θα λειτουργούν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια.
Είναι χαρακτηριστικό πως, όταν μιλούσε στην Επιτροπή Αναθεώρησης ο Ευ. Βενιζέλος, χειροκροτούνταν από τον Α. Λοβέρδο, και μετά, όταν μιλούσε ο Α. Λοβέρδος, χειροκροτούνταν από τον Ευ. Βενιζέλο! Με τα ιδιωτικά πανεπιστήμια διαφωνούσαν και άλλοι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ, όπως ο Άκης Τσοχατζόπουλος.
Τελικά στην ψηφοφορία που έγινε στην Επιτροπή Αναθεώρησης από το ΠΑΣΟΚ ο Ευ. Βενιζέλος και ο Σ. Κοσμίδης καταψήφισαν και ο Α. Λοβέρδος δήλωσε "παρών". Και λίγο αργότερα το ΠΑΣΟΚ αποχώρησε από τη διαδικασία της αναθεώρησης επικαλούμενο την ατάσθαλη ψηφοφορία και την λαθροχειρία για το άρθρο 24.
Η αναθεώρηση - φάντασμα του Α. Σαμαρά
Στην κοινοβουλευτική ιστορία έχει εγγραφεί και μία απόπειρα αναθεώρησης που τορπιλίστηκε από τον εμπνευστή της! Τον Δεκέμβριο του 2014 ο Α. Σαμαράς έστειλε στη Βουλή τις προτάσεις της Ν.Δ. εκκινώντας τη διαδικασία αναθεώρησης (μάλιστα τις προτάσεις είχε επεξεργαστεί επιτροπή υπό τον Πρ. Παυλόπουλο).
Όμως λίγες μέρες μετά, για άγνωστο λόγο ο Α. Σαμαράς άλλαξε γνώμη, ξέχασε τη συνταγματική αναθεώρηση, έφερε νωρίτερα την προεδρική εκλογή (που ήταν για τον Φεβρουάριο) και έβαλε τη Βουλή στην άγονη διαδικασία της εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας, η οποία είχε αποτέλεσμα την προκήρυξη εκλογών και τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ.
Το πρωτοσέλιδο της "Αυγής", 8 Ιουνίου του 1975, σχολιάζοντας το σύνταξη του πρώτου καταστατικού χάρτη της χώρας μετά τη Μεταπολίτευση από την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, κάνει λόγο για μια ιστορική ευκαιρία που χάθηκε για σύνταγμα όλου του λαού
Το διακύβευμα της αναθεώρησης του 1986 είναι ποιος θα έχει "το πάνω χέρι": ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κων. Καραμανλής ή ο πρωθυπουργός Αν. Παπανδρέου. Εύγλωττος ο τίτλος της πρώτης σελίδας της "Αυγής" στις 7 Μαρτίου 1986
