ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ ΒΙΔΑΛΗ*
Η υπόθεση των αρχείων του Παναμά θα μπορούσε να αποτελέσει το θέμα ταινίας του Kόπολα ή άλλων μεγάλων του κινηματογράφου ή και της λογοτεχνίας. Θα ήταν μια άκρως συναρπαστική ταινία ή μυθιστόρημα, αν δεν ήταν μια τραγική πραγματικότητα. Η υπόθεση αυτή, αν μπορέσει να αποτελέσει το έναυσμα για παγκόσμιας εμβέλειας έρευνες σχετικά με τη νομιμότητα των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, θα ανέμενε κάποιος ότι θα προκαλέσει τριγμούς σε κυρίαρχα πολιτικά συστήματα και οικονομικές ελίτ.
Παρ' όλα αυτά, δεν φαίνεται προς το παρόν ότι θα έχει διαφορετική πορεία από αυτήν που είχαν τα Luxemburg Leaks, Swiss Leaks και τόσες άλλες αποκαλύψεις σχετικά με τη δραστηριότητα αξιωματούχων, τη σχέση τους με μεγάλες τράπεζες και τον ρόλο των εξωχώριων εταιρειών. Θα «πέσουν» κάποια «κεφάλια», θα αλλάξουν κάποιοι παράγοντες σε επίπεδο υψηλής πολιτικής, θα γίνουν ίσως μερικές έρευνες και το ζήτημα θα ξεχαστεί - εκτός κι αν υπάρξουν αστάθμητοι παράγοντες που αυτήν την στιγμή δεν είναι γνωστοί. Όμως μέσα σε αυτή την καταιγίδα αποκαλύψεων δεν πρέπει να διαφεύγει της προσοχής ότι οι εξωχώριες εταιρείες δεν είναι εξ ορισμού παράνομες, ότι η λειτουργία τους είναι μέρος της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας, και άρα η επιστροφή στην προτεραία τάξη πραγμάτων αποκλείεται, ότι η «ανακάλυψη» και ανάπτυξή τους χρησίμευσε σε μεγάλες οικονομίες (π.χ. της Βρετανίας) για να διαμορφώσουν συστήματα παράλληλων οικονομικών συναλλαγών έξω από τον έλεγχο του επίσημου κράτους, ότι τελικά αποτελούν ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο συμβίωσης της νομιμότητας με την παρανομία. Άρα, προς τι η παγκόσμια έκπληξη;
Εκτός αυτών, τα "Panama Papers" αποκαλύπτουν ότι αυτό που εμείς οι κοινοί θνητοί ονομάζουμε «έννομη τάξη» δεν αφορά όλους, αλλά μόνο εμάς, τους κοινούς θνητούς, κάτι που εδώ και χρόνια έχει αναλυθεί και τεκμηριωθεί από σοβαρές θεωρίες, έρευνες αλλά και κατά περίπτωση δικαστικές αποφάσεις. Δύσκολα πια θα υποστήριζε κάποιος ότι πρόκειται για «ατύχημα» και όχι για συστατικό χαρακτηριστικό τής «έννομης τάξης». Δύσκολα δηλαδή θα λέγαμε ότι, όταν ο νόμος δεν φτάνει παντού, είναι θέμα βραδύτητας της δικαιοσύνης, δυσλειτουργιών της αστυνομίας κ.λπ. Τα αρχεία του Παναμά αποτελούν ακόμα ένα παράδειγμα που αποκαλύπτει την επιλεκτική διάσταση που έχουν οι νόμοι. Αποκαλύπτεται ακόμα ότι η επικινδυνότητα των πολιτικών και οικονομικών ελίτ είναι εξίσου σοβαρή, αν όχι πολύ βαρύτερη, από αυτήν των serial killers, καθώς οι συνέπειές της αφορούν έναν αόριστο αριθμό ατόμων, την επιβίωση ολόκληρων κρατών, ακόμα και την επιβίωση των επόμενων γενεών. Κυρίως, όμως, η προσβολή αυτών δεν είναι απτή και επομένως δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί. Αυτό που διακυβεύεται, επομένως, με βάση όχι μόνον, αυτές τις αποκαλύψεις αλλά και μέσα από πλήθος άλλων υποθέσεων, ερευνών και στοιχείων, είναι η παγκόσμια ειρήνη.
Το παράδοξο είναι ότι όλες αυτές οι παρανομίες, όταν αποκαλύπτονται, δεν θεωρούνται συχνά καν εγκλήματα, αλλά ζητήματα διεθνούς εμπορίου, ανταγωνισμού και εμπορικής καλής πίστης σχετικά με τις συναλλαγές. Επομένως, οι κυρώσεις τους είναι μόνο αστικού χαρακτήρα, όπου οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι, για να θυμηθώ τον τίτλο ενός κλασικού βιβλίου της δεκαετίας του '60.
Υπάρχει κάτι που μπορεί να μετριάσει ή να ανατρέψει όλα αυτά; Εάν δεχθούμε το προφανές, δηλαδή ότι οι δημοκρατίες, στον δυτικό κόσμο τουλάχιστον, δεν υπονομεύονται ούτε απειλούνται πλέον από στρατιωτικού τύπου επιχειρήσεις ή πραξικοπήματα, αλλά από τους όρους επέκτασης της ελεύθερης οικονομίας και από την ανεξέλεγκτη εξουσία του χρηματοπιστωτικού συστήματος, η ανάγκη μιας νέας παγκόσμιας δικαιοσύνης είναι μάλλον μια λύση: Θα μπορούσε δηλαδή να αρχίσει να διαμορφώνεται ένα νέο σύστημα διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης με επίκεντρο τον τομέα της οικονομίας και όχι μόνο της μαζικής στρατιωτικής βίας. Ένα σύστημα που θα έθετε ανάμεσα στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και τα άκρως σοβαρά οικονομικά εγκλήματα με ιδιαίτερα επαχθείς συνέπειες για έναν αόριστο αριθμό ατόμων και για εθνικές οικονομίες. Η αντίδραση σε τέτοιου εύρους πολιτικά ζητήματα δεν μπορεί να μην εξακολουθήσει να είναι θεσμικού χαρακτήρα, επειδή, μεταξύ άλλων, η υπόθεση αυτή αποκαλύπτει ότι ακόμα και οι πιο «επαναστατικές» εξουσίες και οι πιο έντιμες ηγετικές ομάδες είναι δύσκολο να αντισταθούν στη δύναμη του χρήματος και της εξουσίας και το πρόβλημα είναι ακριβώς εκεί: Ότι η εξουσία διαφθείρει και διαφθείρεται.
* Η Σοφία Βιδάλη είναι καθηγήτρια στο ΔΠΘ
