Για τις ραγδαίες εξελίξεις στο συριακό ζήτημα, για τα στρατόπεδα της αντιπολίτευσης, για τον κίνδυνο του ISIS και για τις διεθνείς δυνάμεις που εμπλέκονται στη σύγκρουση μιλήσαμε με τον Αλέξανδρο Κούτση, ομότιμο καθηγητή Μεσανατολικών Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΓΙΑΜΑΛΗ
* Με τα μάτια ενός Δυτικού, η κατάσταση στη Συρία είναι "όλοι εναντίον όλων". Μπορούμε να ταξινομήσουμε τα στρατόπεδα; Π.χ. η αντιπολίτευση είναι ενιαία; Ποιες μεγάλες δυνάμεις κρύβονται από πίσω;
Yπάρχουν πολλές παρατάξεις και διαφοροποιήσεις, σε γενικές γραμμές θα πω ότι υπάρχουν τέσσερις ομάδες. Η πρώτη ομάδα είναι η κοσμική φιλελεύθερη αντιπολίτευση, η οποία σήμερα είναι αποδυναμωμένη και λειτουργεί μέσα από έναν συνασπισμό δυνάμεων. Η δεύτερη ομάδα είναι οι ισλαμιστές, δηλ. οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι, αυτοί επιθυμούν ένα μουσουλμανικό καθεστώς μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, δεν είναι πανίσχυροι, αλλά λειτουργούν ως αντιπολιτευτική ομάδα.
Οι άλλες δύο ομάδες, είναι η Aλ Κάιντα και το ISIS, δηλαδή ριζοσπαστικές μουσουλμανικές ομάδες. Η Αλ Κάιντα είναι γνωστή για τη δράση της εναντίον δυτικών στόχων, δεν έχει συγκεκριμένους ιδεολογικούς σκοπούς πέρα από το να εφαρμόσει τον ισλαμικό νόμο. Από την άλλη το ISIS, το Χαλιφάτο δηλαδή, έχει συγκεκριμένο ιδεολογικό στόχο που δεν είναι άλλος από την εγκατάσταση ενός μοντέλου που είχε εφαρμοστεί την εποχή του Προφήτη, οπισθοδρομικότατο και με αυστηρή ερμηνεία του ισλαμικού νόμου.
Όλοι αυτοί είναι εναντίον του Άσαντ και βέβαια κάθε ομάδα είναι εναντίον της άλλης προσπαθώντας να πάρουν το πάνω χέρι στις διαπραγματεύσεις. Οι πιο ισχυρές από αυτές τις ομάδες η Αλ Κάιντα και τo ISIS. Οι Αμερικανοί υποστηρίζουν την πρώτη ομάδα, τους κοσμικούς φιλελεύθερους, η Τουρκία ξεκίνησε υποστηρίζοντας τη δεύτερη και η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ είχαν ξεκινήσει υποστηρίζοντας την Αλ Κάιντα, μέρος της οποίας μεταπήδησε στο ISIS.
* Μπορούμε να πούμε πως η τωρινή σύγκρουση σε ολόκληρο τον χώρο που περιλαμβάνει Ιράκ και Συρία αποτελεί έμπρακτη αμφισβήτηση της χάραξης των συνόρων από τους Αγγλογάλλους μετά τον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο;
Είναι αμφισβήτηση αλλά το κατά πόσο είναι έμπρακτη θα το δούμε αφού εξελιχθούν τα πράγματα. Υπάρχουν δύο ενδεχόμενα, το ένα είναι να διατηρηθεί η ενότητα των κρατών αυτών, άρα δεν θα έχουμε έμπρακτη αμφισβήτηση. Το δεύτερο είναι να διασπαστούν στις εθνοτικές και θρησκευτικές ομάδες που τα συγκροτούν, τότε βέβαια θα υπάρχει αμφισβήτηση. Το θέμα είναι ότι 100 χρόνια μετά το Σάικς - Πικό (σ.σ.: η Συμφωνία Σάικς - Πικό μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου συνέβαλε τα μέγιστα στη χάραξη των συνόρων) τα κράτη έχουν αναπτύξει μια δυναμική ύπαρξης που δύσκολα ανατρέπεται. Ένα μοντέλο επίλυσης υπάρχει στο Ιράκ, το οποίο προσπάθησαν να εφαρμόσουν οι Αμερικανοί και δεν είναι άλλο από το ομόσπονδο κράτος: ένα ενιαίο Ιράκ με αυτόνομη περιοχή των Κούρδων και αυτόνομες περιοχές για τις άλλες εθνότητες. Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχουν ακόμη ξεκαθαρίσει τι εννοούν με τη λέξη "αυτόνομο". Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με τη Συρία αν θέλουν να βρεθεί πολιτική λύση: ένα ομοσπονδιακό πλαίσιο με αυτόνομη κουρδική περιοχή, μια περιοχή που θα ελέγχει η θρησκευτική ομάδα των αλεβιτών, που είναι η ομάδα που ελέγχει ο Άσαντ, και μια αυτόνομη σουνιτική ενδοχώρα. Κι εκεί το πρόβλημα θα είναι τι εννοούμε υπό τον όρο "αυτόνομα". Η ιδέα ότι θα διασπαστεί η Συρία σε μικρά κρατίδια θα προκαλέσει σε όλη τη Μ. Ανατολή αναταραχή διότι θα ανατρέψει την ισορροπία περιφερειακών δυνάμεων. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα έχουμε μια ισχυρή Τουρκία, ένα ισχυρό Ιράν, ένα ισχυρό Ισραήλ, και πολλαπλά αδύναμα αραβικά κράτη.
* Ο μπααθισμός, του οποίου πολιτικός κληρονόμος είναι ο Άσαντ, διατηρεί στοιχεία κοινωνικής προόδου σαν αυτά που είχε ο μπααθισμός της περιόδου '60-70 ή μιλάμε απλώς για την τελευταία μπααθική δικτατορία;
Άλλο η ιδεολογία και άλλο η δικτατορία. Το κόμμα Μπάαθ ιδρύθηκε από έναν Σύρο χριστιανό και έναν σουνίτη μουσουλμάνο, οι οποίοι έβγαλαν εκτός πλαισίου τη θρησκευτική διάσταση και εισήγαγαν την κοσμική. Στην περίπτωση της Συρίας, το κόμμα Μπάαθ ήρθε στην εξουσία ακριβώς διότι είχαν προηγηθεί πολλά πραξικοπήματα τα οποία περιλάμβαναν εκκαθάριση του στρατού από τους αξιωματικούς της αντίπαλης πλευράς, με αποτέλεσμα να απομακρυνθούν από τον στρατό οι σουνίτες, που ήταν η πλειοψηφία του πληθυσμού, και να ανέλθουν οι αλεβίτες -ομάδα Άσαντ- που ήταν μειονότητα και επέβαλαν τη δικτατορία της μειονότητας για να διατηρήσουν την εξουσία τους. Οπότε, όπως αντιλαμβάνεστε, ό,τι καλό είχε να προσφέρει ο μπααθισμός αναιρέθηκε από τα δικτατορικά μέτρα του καθεστώτος.
Σε ό,τι αφορά τον μπααθισμό, ξεκινά με την εξής φιλοσοφία: πρώτα πρέπει να γίνουν κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και ύστερα να ακολουθήσει η οικονομική ανάπτυξη διότι αν γίνει το αντίθετο, οι πλούσιοι θα γίνουν πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι. Μέσα από αυτό το πλαίσιο, που είχε εφαρμόσει ο Σαντάμ Χουσεΐν στο Ιράκ και ο πατέρας Άσαντ, είχαν κρατικοποιηθεί οι επιχειρήσεις και το κράτος κατείχε το 51% των μετοχών και οι εργαζόμενοι το 49% των μετοχών. Στα Διοικητικά Συμβούλια το κράτος είχε το 51% και το 49% οι εργαζόμενοι. Επίσης η εκπαίδευση ήταν δωρεάν από το νηπιαγωγείο μέχρι το πανεπιστήμιο, η υγεία ήταν δημόσια και άλλα πολλά που έκαναν πολύ δημοφιλείς τους ηγέτες και ιδίως τον Σαντάμ. Ακόμη, ο ίδιος είχε πετύχει μεγάλο ρυθμό ανάπτυξης, μάλιστα στους αγρότες είχε χαρίσει τα τραπεζικά χρέη, ενώ τους πρόσφερε και δωρεάν λιπάσματα.
* Ποια θα είναι τα αποτελέσματα της ενεργού εμπλοκής της Ρωσίας;
Η Ρωσία έκανε μια πολύ έξυπνη κίνηση, προσπαθούσε εδώ και αρκετό καιρό να πείσει την αντιπολίτευση να καθήσει στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης και να βρεθεί πολιτική λύση. Έχει στρατηγικά συμφέροντα άλλωστε στην περιοχή, δύο ναυτικές βάσεις. Η αντιπολίτευση έθετε ως όρο την αποχώρηση του Άσαντ και σε αυτό είχε υποστηρικτές την Αμερική και την Ε.Ε. Έπειτα η Ρωσία πρότεινε, όταν δεν μπήκε η Τουρκία στον πόλεμο κατά του ISIS, να συντονίζεται και με την κυβέρνηση Άσαντ, η πρόταση αυτή όμως απορρίφθηκε από Σαουδάραβες, Αμερικανούς και Τούρκους. Η Ρωσία στη συνέχεια πρότεινε να δεχθεί την παραίτηση Άσαντ αλλά όχι και την ανατροπή του καθεστώτος ή την απώλεια της πολιτικής κυριαρχίας του κόμματος Μπάαθ. Κι αυτό απορρίφθηκε. Οπότε, η Ρωσία, προβλέποντας κάποιο "ατύχημα" -δηλαδή κάποιο τουρκικό ή αμερικανικό αεροπλάνο να βομβαρδίζει στόχους του Άσαντ- προσέφερε αεροπορική κάλυψη στον Άσαντ ώστε εκείνος να συνεχίσει τις χερσαίες επιθέσεις κατά του ISIS και της αντιπολίτευσης. Η αεροπορική κάλυψη πήρε τη μορφή επιθέσεων κατά του ISIS, φέροντας τις ΗΠΑ μπροστά σε ένα δίλημμα, αν θα συντονιστούν με τους Ρώσους ή αν θα τους αφήσουν μόνους τους να κάνουν τις επιθέσεις. Οι Αμερικανοί αμέσως άρχισαν να ζητούν συντονισμό. Με την εμπλοκή αυτή και τις επιθέσεις που κάνει η Ρωσία κατοχυρώνει το δικαίωμα να έχει ρόλο στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για την μετά Άσαντ εποχή. Υπάρχει ένας κίνδυνος όμως από την εμπλοκή της Ρωσίας, μπορεί να προκληθεί εισροή τζιχαντιστών από άλλα μέρη του μουσουλμανικού χώρου στην πλευρά του ISIS για να πολεμήσουν πια και τη Ρωσία. Γι' αυτό η Ρωσία επενδύει στην ταχύτητα των επιθέσεων για να αποδυναμώσει τον ISIS. Στη δεκαετία του '60, θυμάμαι, είχε κυκλοφορήσει ένα σκίτσο όπου κάθονταν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ο Χρουστσώφ και ο Κένεντυ και είχαν μπροστά τους ένα κοτόπουλο που άχνιζε και πάνω στο κοτόπουλο ήταν γραμμένη η λέξη "Λάος". Ο Χρουστσώφ κρατώντας μαχαιροπήρουνα έλεγε "δεν πιστεύω να έχεις αντίρρηση να τρώω ενώ συζητάμε". Αντίστοιχο είναι αυτό που κάνει τώρα ο Πούτιν.
