Πριν από λίγες ημέρες η καρδιά της Φώφης Λαζάρου έπαψε να χτυπά. Η Αριστερά θρηνεί μία από τις πιο εμβληματικές φυσιογνωμίες του ελληνικού Εμφύλιου.
Το μικρό αυτό κείμενο σκοπό έχει να ζωντανέψει σημαντικά περιστατικά από την πολυσχιδή δράση της Φώφης Λαζάρου τα τελευταία 70 χρόνια της σύγχρονης ιστορίας του ελληνικού Αριστερού Κινήματος. Θα αφήσω την ίδια να αφηγηθεί ένα παράνομο ταξίδι με εντολή της καθοδήγησης της ΕΠΟΝ το 1946 και 1947.
Βόλος: Η λέσχη της ΕΠΟΝ
"Έφτασα στον Βόλο με το πλοίο της γραμμής ένα απομεσήμερο του Αυγούστου 1946. Στο λιμάνι χωροφύλακες έκαναν έλεγχο στις αποσκευές των ταξιδιωτών, ευτυχώς πρόχειρο και έτσι δεν αντιλήφθηκαν τα έντυπα που είχα στη βαλίτσα μου. ΕΠΟΝίτες που με περίμεναν στο λιμάνι με οδήγησαν στη Λέσχη της ΕΠΟΝ, μια μεγάλη αίθουσα, που εκείνη τη στιγμή ήταν γεμάτη με 45-50 παιδιά, από τα οποία τα 35-40 περίπου κορίτσια.
Αρχίσαμε να μιλάμε στο αχτίφ για τη δουλειά στα κορίτσια, για το περιεχόμενο που έπρεπε να δίνουμε, και τότε, εκεί στον Βόλο, καθώς προχωρούσε η συζήτηση, κατάλαβα ακόμα περισσότερο πόσο εκτός τόπου και χρόνου ήταν το περιεχόμενο αυτό, με τις σχολές κοπτικής και ραπτικής και άλλα τέτοια παρόμοια που είχαμε επεξεργαστεί. Γιατί, αν στην Αθήνα με τη σχετική ακόμη νομιμότητα μπορούσαμε να σκεπτόμαστε πιο χαλαρά και άκαιρα, στη Θεσσαλία ήδη βροντούσε το ντουφέκι και ήταν άλλες οι προτεραιότητες. Αυτό άλλωστε φάνηκε, με την πρόοδο της συζήτησης, όπου πολλές κοπέλες μιλούσαν για τις νέες συνθήκες και ήταν ήδη προσανατολισμένες και ευθυγραμμισμένες με τη γενικότερη δουλειά της ΕΠΟΝ".
Λάρισα: Το κεφάλι του Άρη
"Την άλλη μέρα το πρωί πήρα τον θεσσαλικό σιδηρόδρομο και έφτασα στη Λάρισα. Στην ΕΠΟΝίτικη οργάνωση με την οποία αμέσως συνδέθηκα υπήρχε μια αναστάτωση. Την προηγούμενη μέρα είχε γίνει μια σύλληψη. Η ίδια αναστάτωση υπήρχε και στις άλλες οργανώσεις κομματικές και λοιπές. Τα γραφεία ήταν κλειστά. Δεν μπορούσαμε να κάνουμε αχτίφ. Παρ' όλα αυτά συνεδριάσαμε το γραφείο με θέμα τα κορίτσια, αλλά και τη γενικότερη δουλειά της ΕΠΟΝ ευθυγραμμισμένη με τις συνθήκες που επικρατούσαν. Η οργάνωση στη Λάρισα ήταν μεγάλη και μαχητική.
Τα χρόνια της αντίστασης ήταν πρόσφατα και οι μνήμες ζωντανές. Θυμάμαι λοιπόν και θέλω να το γράψω πως δύο ΕΠΟΝΕΛΑΣίτες μιλούσαν για τον Άρη, έλεγαν ότι ζει, ότι είναι κάπου κρυμμένος, ότι δεν ήταν δικό του το κεφάλι που κρέμασαν. Εκτός απ' την αναμφισβήτητη λατρεία που είχαν στον Άρη, το ενδεχόμενο να ζει ήταν γι' αυτούς εγγύηση για τους δύσκολους αγώνες που έρχονταν.
Καρδίτσα: Η επιδρομή των Σούρληδων
"Την άλλη μέρα, πάλι με τον θεσσαλικό έφτασα στην Καρδίτσα, μια πόλη κάστρο της Αντίστασης στα χρόνια της Κατοχής, που όπως φάνηκε διατηρούσε το πνεύμα της ενότητας που είχε τότε σφυρηλατηθεί.
Βρήκα την ΕΠΟΝίτικη οργάνωση στην παρανομία, αλλά συνταγμένη και με ακμαίο ηθικό, παρ' όλο που οι Σούρληδες ήταν γύρω απ' την πόλη και οι επιδρομές που έκαναν σ' αυτή ήταν συχνές και άγριες.
Την ίδια μέρα, το απόγευμα, που έφτασα, κάναμε ένα μεγάλο αχτίφ με 60 περίπου παιδιά. Όταν μπήκα στο σπίτι και είδα όλο αυτόν τον κόσμο, το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα ήταν πώς μπήκαν όλα αυτά τα παιδιά μέσα. Δεν έπρεπε να έχουμε πάρει μέτρα προφύλαξης; Ρώτησα και μου είπαν πως τα πιο πολλά παιδιά ήρθαν απ' το πίσω μέρος του σπιτιού, από χωράφια ή περιβόλια γειτονικών σπιτιών. Θαύμασα γιατί είδα πως για το αχτίφ είχαν βοηθήσει όλα τα γειτονικά σπίτια και πως η πόλη κρατάει το πνεύμα της ενότητας και της αγωνιστικότητας, πράγμα που φάνηκε κι από τις ομιλίες των ΕΠΟΝιτών στο αχτίφ.
Το ίδιο εκείνο βράδυ έγινε επιδρομή των Σούρληδων στο σπίτι ενός παλιού ΕΛΑΣίτη που ζούσε με τη μάνα του. Έσπασαν την πόρτα, μπήκαν μέσα, τον σακάτεψαν στο ξύλο και φύγανε. Από τις φωνές και τον θόρυβο ξύπνησε όλη η Καρδίτσα. Κάποιοι έσφαξαν ένα μεγάλο ζώο και μέσα του έβαλαν το χτυπημένο παλικάρι. Αυτό, όπως μου είπαν, ήταν παλιά πρακτική μέθοδος για να καταπραΰνουν το πρήξιμο και τους πόνους.
Με το ξημέρωμα όλη η Καρδίτσα άρχισε να περνάει από το σπίτι του χτυπημένου. Όλοι, όπως μου λέγανε, είχαν κάτι ν' αφήσουν και κάτι να πουν για να εκφράσουν τη συμπόνια και την οργή τους. Το απόγευμα της ίδιας μέρας τα παιδιά μου είπαν αν θέλω να περάσω κι εγώ. Και βέβαια πήγα. Είδα το παλικάρι χάμω τυλιγμένο με την προβιά του ζώου, με το πρόσωπο πρησμένο και μπλαβό και τη μάνα δίπλα να κλαίει. Ένιωσα οργή, θλίψη και ντράπηκα για τη νομιμότητα που είχαμε ακόμη στην Αθήνα".
Τρίκαλα: Οι τρομοκράτες με τ' άλογα
"Το άλλο πρωί, πάλι με το θεσσαλικό, έφτασα στα Τρίκαλα. Με πήγαν στο σπίτι, που είχε τρία ή τέσσερα παιδιά, όλα ΕΠΟΝίτες, κι ο πατέρας ένας ανοιχτόκαρδος και φιλόξενος άνθρωπος. Ήταν και αυτός οργανωμένος ΕΑΜίτης. Απ' το σπίτι βλέπαμε το κάστρο των Τρικάλων πάνω στο οποίο ήταν στρατοπεδευμένοι οι Σούρληδες της περιοχής. Πέρασαν τόσα χρόνια από τότε και αυτή η άγρια εικόνα με τους τρομοκράτες και τ' άλογά τους πάνω στο κάστρο των Τρικάλων είναι μέσα στη μνήμη μου ακόμη ολοζώντανη.
Στα Τρίκαλα η οργάνωση, κάτω απ' αυτές τις συνθήκες, δρούσε βέβαια παράνομα. Συνδέθηκα με το γραφείο μα δεν θυμάμαι καθόλου τι συναντήσεις και τι συνεδριάσεις έκανα, μολονότι πρέπει να έμεινα δυο ή τρεις μέρες. Πριν κλείσω το κεφάλαιο των Τρικάλων θέλω να διηγηθώ τα εξής:
Πριν από μερικά χρόνια, σε μια παρουσίαση βιβλίου στη Νέα Σμύρνη, με πλησίασε μια κυρία και μου είπε: 'Εσύ δεν θα με θυμάσαι. Εμείς σε θυμόμαστε, είχες έρθει στο σπίτι μας στα χρόνια του Εμφυλίου. Παρακολουθήσαμε όσα πέρασες'. Ήταν ένα από τα ΕΠΟΝιτάκια του σπιτιού των Τρικάλων. Της είπα ότι κι εγώ θυμάμαι το σπίτι τους, τη ρώτησα πώς ζήσανε αυτά τα χρόνια και έμαθα τι διωγμούς πέρασε όλη η οικογένεια".
Καλό ταξίδι, αξέχαστη Φώφη.
Βάσος Κουτσογιαννόπουλος
