ΤΟΥ ΤΑΣΟΥ ΤΡΙΚΚΑ*
Υπάρχουν επέτειοι που έχουν εγκατασταθεί στο στερέωμα της χρονικότητας και προβάλλουν κάθε φορά με την κανονικότητα ενός κοσμικού φαινομένου. Υπάρχουν επέτειοι που λησμονούνται πριν ακόμη καθιερωθούν. Και υπάρχουν επέτειοι που το μεγάλο ιστορικό τους φορτίο απελευθερώνεται είτε με την απώθηση στο υποσυνείδητο είτε με τη μετατροπή τους σε ευκαιρία δαιμονολογίας. Φυσικά, υπάρχουν και οι -σπάνιες- επέτειοι που αντιμετωπίζονται με τον τρόπο που τους αναλογεί. Στην προτελευταία κατηγορία ανήκει η επέτειος που έχουμε στον νου μας: Η επέτειος της Οκτωβριανής Επανάστασης στη Ρωσία. Που συγκλόνισε για έναν αιώνα τον κόσμο, ώσπου να ριχτεί, από ένα μεγάλο μέρος του κόσμου, στο πυρ το εξώτερον της Ιστορίας. Πολλοί -πάρα πολλοί- από εκείνους που σήμερα την καυτηριάζουν, τις προηγούμενες δεκαετίες την τιμούσαν με θορυβώδεις πανηγυρισμούς. Δεν είναι η πρώτη φορά που αυτό συμβαίνει: ''Ας δημιουργήσουμε ένα κενό σιωπής -και ασφαλείας- γύρω από μια ενοχλητική υπενθύμιση''.
Όμως, εννοιολογικά η επέτειος αναφέρεται στον χρόνο, και κατ' επέκταση στον χώρο. Δεν παραπέμπει σε κανενός είδους κενό -η Ιστορία, όπως και η φυσική δεν γνωρίζουν κενά. Η λησμοσύνη γίνεται προσπάθεια να καλύψει την επέτειο, και συνακόλουθα, το εγχείρημα της εγκαθίδρυσης του σοσιαλισμού στη Ρωσία: Η απόρριψη γίνεται είτε με το κριτήριο της διάψευσης υψηλών προσδοκιών, είτε, με το κριτήριο της εξαρχής, για συγκεκριμένους λόγους, αρνητικής στάσης. Τα κριτήρια έχουν ιστορικό και ταξικό χαρακτήρα.
''Η επανάσταση που συγκλόνισε τον κόσμο''. Σ' αυτήν αναφέρεται η παρ' ολίγον λησμονημένη επέτειος. Ο ''υπαρκτός σοσιαλισμός'', που ''δεν ήταν σοσιαλισμός'' -εδώ αγνοείται η κοινή λογική, πώς μπορούσε να είναι ''υπαρκτός'', αφού ''δεν ήταν σοσιαλισμός''- καθώς και η κατάρρευσή του, έρχονται μετά. Το κύριο ερώτημα αφορά την απήχηση και τις συνέπειες του επαναστατικού γεγονότος, και η απάντηση είναι καταφατική: Ναι, συγκλόνισε τον κόσμο. Η είσοδος στο προσκήνιο της Ιστορίας πελώριων μαζών από τις υποτελείς τάξεις, που ήταν εγκλωβισμένες στο κοινωνικό περιθώριο, είναι το ασφαλέστερο τεκμήριο. Εργάτες, φτωχοί αγρότες, απόκληροι κάθε είδους απαιτούσαν και προσπαθούσαν, στη Ρωσία, ν' αλλάξει η κοινωνία και η θέση τους μέσα σ' αυτήν. Η ''ιστορική πρωτοβουλία'' της παρέμβασης των μαζών και του Μπολσεβίκικου Κόμματος αποτέλεσε βαθύτατη τομή, που οι συνέπειές της δέσποσαν, ως τη δεκαετία του 1930, ακόμα και έξω από τα όρια της Ασιατικής Χώρας, ως την Κεντρική Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Δεν είναι μόνο τα γιγαντιαία έργα υποδομής, που επέτρεψαν στην ΕΣΣΔ να βρει τις δυνάμεις να αναχαιτίσει τον χιτλερικό εισβολέα και να τον συντρίψει -άλλο ένα τεκμήριο της συγκλονιστικής σημασίας του ''Οκτώβρη''. Είναι και η επίδραση που είχε στη Δύση. Το ''κράτος προνοίας'' του Κεϋνσιανού συμβιβασμού δεν ήταν οικονομική επιλογή του Βρετανού επιστήμονα, αλλά πολιτική επιλογή, αντίβαρο στο επικίνδυνο ''παράδειγμα'' της ΕΣΣΔ. Χωρίς τα πρώτα ''πεντάχρονα πλάνα'', που ''απογείωσαν'' με την ενεργό συμμετοχή του λαού αλλά και με ένα πελώριο κόστος, τη σοβιετική βιομηχανία, αυτά δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν.
Ο Ernesto Laclau, φιλόσοφος και κοινωνιολόγος του ''μεταμαρξισμού'', που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, ρωτήθηκε σε συνέντευξή του: ''Οι πιο πολλοί έχουν βγάλει το συμπέρασμα ότι τίποτε θετικό δεν προέκυψε από την Οκτωβριανή Επανάσταση, που το εγχείρημά της κατέληξε σε ιστορική κατάρρευση. Εσείς συμφωνείτε;''
Η απάντηση του Laclau ήταν: ''Όχι, βέβαια. Πρώτα απ' όλα, ένα κίνημα με τέτοιες διαστάσεις, τόσο σύνθετο όσο το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, δεν μπορεί ν' αντιμετωπισθεί με παρόμοιες συνοπτικές κρίσεις. Δεν μπορούμε ν' αγνοήσουμε τη σημασία του ρόλου του κομμουνισμού στη δεκαετία του 1930, στον αγώνα εναντίον του φασισμού. Και, στο ιδεολογικό πεδίο, παρά τις πλευρές ολοκληρωτισμού, που αναμφισβήτητα είχε, έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της πολιτικής συνείδησης των μαζών... Σκεφτείτε, τι θα ήταν η δημοκρατία στην Ιταλία αν δεν υπήρχε το Κομμουνιστικό Κόμμα''.
Ήταν μήπως ''λάθος της Ιστορίας'' η πραγματοποίηση σοσιαλιστικής επανάστασης σε μια καθυστερημένη, αχανή Ασιατική χώρα – άλλο ένα θέμα που συζητείται μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Κάνει, όμως, λάθη η Ιστορία; Θα έπρεπε τότε να έχει κάθε φορά μπροστά της μια ορθολογική επιλογή, ένα σχήμα δηλαδή του πιο απόλυτου ντετερμινισμού της μαρξιστικής vulgata. Το να μιλά κανείς για ''λάθος'' ισοδυναμεί με μια απόφανση της Ιστορίας, από τη σκοπιά ενός δικαστικού κριτή, ενώ κάθε φορά τα ιστορικά γεγονότα πρέπει να αντιμετωπίζονται στο πλαίσιο της διαπλοκής αντιτιθέμενων πολιτικών, μεταβαλλόμενων συσχετισμών δύναμης και αποτελεσματικών ή μη παρεμβάσεων του υποκειμενικού παράγοντα. Χωρίς να υπερβάλλεται η σημασία του τελευταίου. Όσο για την κατάρρευση του ''υπαρκτού'', πριν διερευνηθούν με επάρκεια η γέννηση της κοινωνίας της ΕΣΣΔ, η διαμόρφωση και η εξέλιξή της (κάτι που δεν έχει γίνει, παρ' όλα τα χρόνια που πέρασαν), ένα μπορούμε να πούμε με σχετική βεβαιότητα: Κατέρρευσε το σοβιετικό σύστημα. Την επακριβή σχέση του με τον σοσιαλισμό, το περιεχόμενο του οποίου ιχνηλάτησαν μόνο ο Μάρξ και ο Ένγκελς, δεν είμαστε σε θέση να προσδιορίσουμε, με τα σημερινά δεδομένα. Όμως, σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι η εποχή που άνοιξε ο Οκτώβρης είναι μέρος της Ιστορίας της Αριστεράς, που τη χαρακτηρίζει διαλεκτική ένταση ανάμεσα στη συνέχεια και την ασυνέχεια.
Οι γενεσιουργές αιτίες του επαναστατικού γεγονότος πρέπει να αναζητηθούν πρώτα στο εσωτερικό της ρωσικής καπιταλιστικής, παρά την υστέρησή της, κοινωνίας και έπειτα στον ''βολονταρισμό'' του Λένιν. Η ίδια η φύση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής δημιουργεί τους όρους ενός εγχειρήματος μεταβολής του. Η επαναστατική προοπτική παραμένει έτσι ανοικτή – και το ''τέλος της Ιστορίας'' δεν επέρχεται. Και υπάρχει, στο επίπεδο της ατομικής συνείδησης, ένα ''υπαρξιακής υφής'' αίτημα δικαιοσύνης, αλληλεγγύης, ελευθερίας και ισότητας, που τροφοδοτεί την κοινωνική δυναμική. Ένα αίτημα που τείνει να ανασύρει στην επιφάνεια το ''όχι ακόμα'' (για να θυμηθούμε τον μεγάλο μαρξιστή Γερμανό φιλόσοφο Ernst Bloch), αυτό που έχουμε ''δυνάμει'' μέσα μας ως στοιχείο αλλαγής, υπέρβασης της πραγματικότητας και του εαυτού μας. Είναι η αναλαμπή της ελπίδας, ακόμη και όταν αυτή αγγίζει τα όρια της ουτοπίας.
Ένα ακόμη παράθεμα από έναν άλλο μεγάλο φιλόσοφο, κι' αυτόν Γερμανό, της προμαρξιστικής εποχής: ''...Ακόμα και αν ο στόχος που έθεσε αυτό το (επαναστατικό) γεγονός δεν έχει ακόμα και σήμερα επιτευχθεί, ακόμα και αν μάλιστα η επανάσταση ή μεταρρύθμιση στη συγκρότηση ενός λαού αποτυγχάνει τελικά, ή ακόμα και αν, μετά από ένα χρονικό διάστημα, όλα επέστρεψαν στην προηγούμενη κατάσταση, (όπως το υποδεικνύουν σήμερα ορισμένες πολιτικές), το γεγονός δεν χάνει ωστόσο τη δύναμή του. Γιατί το γεγονός είναι πάρα πολύ σημαντικό, πολύ δεμένο με τα συμφέροντα της ανθρωπότητας και με πολύ πλατιά επιρροή σε όλες τις άκρες του κόσμου, έτσι που δεν μπορεί να μην επανέλθει στις μνήμες των λαών, με την ευκαιρία ευνοϊκών περιστάσεων και με την επανεμφάνιση νέων προσπαθειών του ίδιου είδους''. Το ''γεγονός'' εδώ είναι η Γαλλική Επανάσταση. Ο φιλόσοφος είναι ο Immanuel Kant,που έγραψε το κείμενο το 1795, μετά τη Θερμιδωριανή άμπωτη της Επανάστασης.
* Οι γραμμές αυτές είναι αφιερωμένες στη μνήμη του ''αντι-ηγέτη'' μια δικής μας επανάστασης - του αξέχαστου Μπάμπη Δρακόπουλου
